Ondergrond verdichten met een trilplaat

Zowel grond als aangevoerd steenslag bevat lucht tussen de korrels. Leg je daar klinkers of beton op, dan zakken die korrels geleidelijk in onder het gewicht, onder invloed van water en door vorst. Het gevolg zijn putten, plassen, gebarsten platen en scheefgezakte boordstenen. Verdichten laat die zetting op voorhand gebeuren: trillen en druk schuiven de korrels zo in elkaar dat de laag later niet verder samengedrukt wordt.

Je hebt verdichting eigenlijk altijd nodig wanneer er op het terrein iets komt dat gewicht moet dragen:

• Een fundering onder klinkers, tuinpaden en terrassen
• Opritten en parkeerplaatsen
• Funderingslagen onder een funderingsplaat of een vloer op volle grond
• Aanvullingen van sleuven voor aansluitingen en aanvullingen rond funderingen
• Een ondergrond voor een tuinhuis, carport, garage of zwembad

Er zijn twee dingen die je best uit elkaar houdt. Het baanbed is de bodem van de uitgraving, dus de oorspronkelijke grond waarop je begint op te bouwen. De funderingslagen zijn het aangevoerde materiaal, meestal steenslag in verschillende korrelgroottes. Beide worden verdicht, maar elk op een andere manier en met een ander resultaat.

Het baanbed voorbereiden en verdichten

Na het uitgraven verdwijnt eerst alle teelaarde, samen met wortels en zachte plekken. Teelaarde verdicht je niet, want ze bevat organisch materiaal dat na verloop van tijd verteert en inzakt. Het baanbed wordt in de gewenste helling vlak gelegd en daarna gaat de plaat of wals erover. Op zandige en grindachtige grond lukt dat goed. Op klei en leem, die je in grote delen van Vlaanderen tegenkomt, werkt trillen minder goed. Natte leem begint onder de plaat te "pompen": de grond golft en perst water naar boven. Dan stop je best met verdichten en vervang je de natte plekken door steenslag, of laat je het baanbed eerst opdrogen.

Op samenhangende grond zoals klei en leem legt men vaak een scheidend geotextiel. Dat voorkomt dat de fijne grond zich op termijn in het steenslag drukt en de fundering draagkracht verliest.

Aanvoeren en verdichten in lagen

Steenslag wordt nooit in één keer in de volledige dikte aangebracht. Je spreidt het uit in een laag die de machine volledig kan verdichten, en pas daarna komt de volgende laag. Bij lichte trilplaten gaat het meestal om lagen van ongeveer 15 tot 20 cm. Zwaardere omkeerbare platen en walsen kunnen dikkere lagen aan, volgens de gegevens van de fabrikant. Een laag wordt bij het verdichten dunner, dus breng je iets meer materiaal aan dan de uiteindelijke hoogte.

Elke laag wordt in overlappende stroken bereden, meestal vier tot zes keer. Je begint aan de randen en werkt naar het midden toe, op een helling van onder naar boven. Een ervaren machinist voelt wanneer een laag dicht is: de plaat begint te springen, het geluid verandert en er blijven geen sporen meer achter na een doorgang. Zwaardere machines hebben een ingebouwde verdichtingsmeter die dat meteen aangeeft.

Randen, hoeken en plekken rond leidingen

Een trilplaat geraakt niet helemaal tegen een muur, in hoeken of vlak tegen putten. Die plekken worden nagestampt met een trilstamper, die een kleine voet heeft en vlot hanteerbaar is. Boven pas gelegde buizen wordt de omhulling eerst met de hand of licht verdicht. Een zwaardere machine komt pas wanneer er voldoende dekking op de buis ligt. De fundering moet ook wat uitsteken buiten de rand van de latere bestrating, zodat de boordstenen niet op een losse rand komen te staan.

Hoe lang het duurt

Het rijden met de plaat zelf gaat snel. De meeste tijd gaat naar aanvoeren, uitspreiden en bevochtigen van het materiaal. Voor een gewone oprit van enkele tientallen m² met twee tot drie lagen reken je meestal op één tot twee werkdagen. Verdichten kent geen droog- of uithardingstijd: je kunt meteen verder op de afgewerkte fundering. Regent het intussen fors of vriest het, dan wordt het oppervlak voor de volgende stap gecontroleerd en zo nodig opnieuw verdicht.

Op deze pagina staan twee posten uit de prijslijst: verdichten met een trilplaat en verdichten met een trilwals. Beide worden per m² gerekend. Ze verschillen in machine, in dieptewerking en in het soort werk waarvoor ze geschikt zijn.

Lichte eenrichtingsplaat

Rijdt in één richting en wordt met de hand gekeerd. Geschikt voor tuinpaden, kleinere terrassen, het aandrukken van een straatlaag en het intrillen van gelegde klinkers via een rubbermat. Voor dikke lagen steenslag onder een oprit is deze plaat te licht.

Omkeerbare trilplaat

Een zwaardere machine die vooruit en achteruit rijdt zonder te keren. Dat is de standaard voor funderingen onder opritten, parkeerplaatsen en funderingsplaten van woningen. Ze verwerkt dikkere lagen en werkt vlot op een ingesloten koer of langs muren, wat bij rijwoningen met een smalle doorgang vaak handig is.

Trilwals

Een handgeleide duplexwals of een zitwals loont op grotere, open oppervlakken: lange opritten, grotere parkings, wegen op een bedrijfsterrein. De wals werkt dieper door en verdicht meer m² per uur. Hij heeft wel ruimte nodig om te draaien en een vlotte toegang om de machine aan te voeren. Op kleine oppervlakken verdwijnt zijn voordeel. Bij oudere gebouwen, zwakke funderingen van de buren of pas opgetrokken metselwerk moet je de trillingen inschatten: zowel een wals als een zware plaat brengen schokken over naar de omgeving.

Trilstamper

Voor smalle sleuven, hoeken, de omgeving van putten en voor samenhangende grond. Waar een plaat vooral aan de oppervlakte trilt, drukt een stamper het materiaal met slagen in de diepte samen. In de praktijk werkt men vaak met een combinatie: het vlak met plaat of wals, de randen met de stamper.

Vergelijk je offertes, vraag dan welke machine de aannemer inzet, hoe dik één laag wordt en of de prijs per m² geldt voor één laag of voor het hele pakket lagen. Dat is vaak de reden waarom offertes die op elkaar lijken, toch niet te vergelijken zijn.

Voor funderingslagen gebruik je gebroken steenslag met een continue korrelverdeling, typisch steenslag 0/32 of 0/40, voor dikkere onderlagen ook grovere fracties. Voor de straatlaag onder klinkers gebruikt men in België vaak brekerszand, porfiersplit 2/4 of een vergelijkbaar materiaal, volgens het advies van de klinkerfabrikant. Gebroken korrels hebben scherpe kanten en haken in elkaar. Rond rolgrind of kiezel rolt onder het trillen gewoon weg en vormt geen vaste laag, dus dat hoort niet in een fundering onder een berijdbaar oppervlak.

Waarom is vochtigheid zo belangrijk? Droog materiaal verdicht slecht, omdat de korrels veel wrijving hebben en de fijne deeltjes wegstuiven. Doorweekt materiaal perst water naar boven en laat zich niet samendrukken. Ideaal is licht vochtig steenslag: knijp je het samen in je hand, dan houdt het zijn vorm, maar er loopt geen water uit. In de zomer worden de lagen daarom vóór het verdichten besproeid, na een regenbui wacht men tot het water weg is.

Bevroren materiaal of een bevroren baanbed verdicht je niet. Na de dooi zou de laag alsnog inzakken en was al het werk voor niets.

Verdichten is snel werk dat makkelijk vertraging oploopt door zaken die vooraf geregeld hadden moeten zijn. Voor de ploeg aankomt, moet duidelijk zijn:

• De uitgraving is klaar op de gewenste diepte en helling, de teelaarde is afgevoerd
• Alle leidingen in het vlak liggen, zijn omhuld en opgemeten: riolering, water, elektriciteit, drainage, wachtbuizen voor latere verlichting
• De ligging van bestaande kabels en leidingen is opgevraagd, in Vlaanderen via KLIP
• Het materiaal is besteld in de juiste fractie en hoeveelheid, met reserve voor de verdichting
• De afgewerkte hoogte en de hellingen zijn afgesproken, liefst uitgezet met piketten of een koord
• Er is toegang voor een vrachtwagen en de machine, en indien nodig een plek om het materiaal te storten
• Er is water beschikbaar om te besproeien

Hoort het oppervlak bij een appartementsgebouw, bijvoorbeeld een gemeenschappelijke koer of parking, stem de planning dan tijdig af met de syndicus: wanneer de koer onbruikbaar is, waar de vrachtwagen kan staan en hoe bewoners hun auto kwijt kunnen.

Een eenvoudige opdracht is een vlak, open terrein met een grindachtige ondergrond, een goede toegang en materiaal dat rechtstreeks op de plek gestort wordt. Het werk wordt zwaarder en dus duurder wanneer:

• Het materiaal gedragen of met de kruiwagen aangevoerd moet worden, bijvoorbeeld door een smalle gang of door de tuin bij een rijwoning
• Het vlak veel hoeken, bochten, treden en doorvoeren heeft waar met de stamper gewerkt moet worden
• De ondergrond uit klei of leem bestaat of nat is en zachte plekken vervangen, geotextiel of drainage nodig zijn
• Er op een helling of in smalle sleuven verdicht wordt
• De fundering dik is en uit meerdere lagen bestaat
• Het ontwerp een meting van de draagkracht vraagt
• Er vlak bij oudere gebouwen gewerkt wordt en trillingen beperkt moeten blijven
• Het oppervlak klein is en het aanvoeren van de machine veel tijd vraagt in verhouding tot het werk zelf

Verdichten zit tussen het graafwerk en alles wat erop komt, dus er hangen verschillende vakmensen aan vast. Vooraf moeten het graafwerk en alle aansluitingen klaar zijn. Achteraf nog een sleuf graven door een verdichte fundering verstoort het hele vlak, en een aangevulde sleuf gedraagt zich nooit meer helemaal zoals de rest. De loodgieter, de elektricien en wie de drainage legt, moeten hun buizen en wachtbuizen dus geplaatst hebben voor het steenslag aangevoerd wordt.

Na het verdichten volgen de boordstenen, de straatlaag en de klinkers, of de bekisting en het storten van een funderingsplaat, of asfalt. Boordstenen worden in een betonbed op de verdichte fundering gezet, niet in losgewoelde grond. Onder een funderingsplaat komt doorgaans nog een laag mager beton of een vochtscherm, en dat vraagt een vlak, vast oppervlak zonder scherpe uitstekende korrels.

Werk je met een architect of ingenieur, dan bepalen die de laagdiktes en de vereiste draagkracht. Voor klinkers onder personenwagens volgt men vaak de aanbevelingen van de klinkerfabrikant, die in de technische fiches staan.

• Te dikke laag in één keer. Het oppervlak lijkt vast, maar onderaan is het los gebleven. Na een of twee jaar zakken de klinkers weg in sporen onder de banden.
• Teelaarde of wortels laten zitten. Het organisch materiaal verteert en er ontstaan plaatselijke putten in het vlak.
• Droog of doorweekt materiaal verdichten. De laag haalt de nodige dichtheid niet en zakt ongelijk.
• Rolgrind in plaats van gebroken steenslag. De fundering schuift onder belasting en de bestrating gaat golven.
• Randen niet nagestampt. Boordstenen gaan na verloop van tijd scheef staan en de buitenste rijen klinkers zakken.
• Geen geotextiel op klei of leem. De grond dringt in het steenslag, de fundering verliest draagkracht en bij vorst komt het vlak omhoog.
• Zware machine vlak boven pas gelegde buizen. De buis kan barsten of vervormen, wat je pas merkt wanneer de riolering verstopt raakt.
• Verkeerde helling al in de fundering. Het water blijft onder en op de bestrating staan en beschadigt in de winter de hele opbouw.

Een kleiner oppervlak, zoals een tuinpad of terras, kun je met een gehuurde trilplaat zelf verdichten. Begin er niet zelf aan in diepe sleuven, tegen de funderingen van oudere woningen of boven leidingen waarvan je de exacte ligging niet kent. Een plaat met verbrandingsmotor stoot uitlaatgassen uit, dus werk er niet mee in afgesloten ruimtes of diepe uitgravingen. Reken op trillingen en lawaai: gehoorbescherming, stevige schoenen en handschoenen zijn een must.

1. Ligging van kabels en leidingen opvragen voor je begint te graven.
2. Teelaarde en wortels verwijderen, de uitgraving vlak leggen met een helling van ongeveer 1 tot 2 % weg van de woning.
3. Het baanbed met de plaat berijden, zachte en natte plekken vervangen door steenslag.
4. Op leem of klei een scheidend geotextiel leggen met voldoende overlap.
5. Steenslag 0/32 aanbrengen in lagen volgens het advies van de fabrikant van de plaat, bij lichte machines meestal tot 15 à 20 cm.
6. Droog materiaal besproeien tot het vochtig is, zonder dat er water uitloopt.
7. Elke laag vier tot zes keer berijden in overlappende stroken, van de randen naar het midden.
8. Hoeken en plekken tegen de muur naverdichten met een handstamper.
9. Vlakheid en helling controleren met een rei en een waterpas, oneffenheden aanvullen en opnieuw verdichten.
10. Na het leggen van de klinkers en het invegen van het voegzand de bestrating intrillen met een plaat met rubbermat.

De eenvoudigste controle is kijken en erop lopen. Op een goed verdichte fundering laat je schoen geen afdruk achter, het oppervlak veert niet en een auto die erover rijdt, maakt geen sporen. De vlakheid controleer je met een rei van twee meter. De afwijkingen moeten binnen wat de klinkerfabrikant of het ontwerp toelaat blijven.

Bij opritten, parkings en funderingen onder een funderingsplaat wordt de draagkracht vaak gemeten. Dat gebeurt met een statische plaatproef of met een snellere proef met een lichte valplaat. Het resultaat is een samendrukbaarheids- of vervormingsmodulus die je vergelijkt met de waarde die het ontwerp vraagt. Zo'n proef wordt uitgevoerd door een gespecialiseerd labo of proefbureau, en je krijgt de uitslag in een verslag. Vraagt het ontwerp een meting, plan die dan in voor er verder op de fundering gebouwd wordt.

• Teelaarde en organische resten zijn over het hele vlak verwijderd
• Het materiaal komt overeen met de afgesproken fractie en is gebroken, niet rond
• Aantal en dikte van de lagen zijn volgens afspraak of ontwerp
• Het oppervlak is vlak, zonder voetafdrukken en zonder verende plekken
• De hellingen lopen in de richting van de afwatering en komen overeen met de uitzetting
• Randen, hoeken en de omgeving van putten zijn nagestampt
• De fundering steekt uit buiten de rand van de latere bestrating of plaat
• De leidingen in het vlak zijn onbeschadigd en hun ligging is op plan gezet
• Als het ontwerp het vraagt, is er een verslag van de draagkrachtmeting