Τοποθέτηση και σύνδεση ηλεκτρικού πίνακα διαμερίσματος

Σε μια πολυκατοικία το ρεύμα φτάνει σε εσάς μέσα από τον μετρητή, που συνήθως βρίσκεται μαζί με τους μετρητές των άλλων διαμερισμάτων στην είσοδο, στο ισόγειο ή στο υπόγειο. Το κομμάτι πριν από τον μετρητή, με τις σφραγισμένες ασφάλειες, ανήκει στον διαχειριστή του δικτύου (ΔΕΔΔΗΕ). Από τον μετρητή ξεκινά η γραμμή τροφοδοσίας του διαμερίσματος (η «κολόνα» προς τον όροφό σας) και καταλήγει στον πίνακα μέσα στο σπίτι. Ό,τι βρίσκεται μετά από αυτό είναι πλέον δική σας εγκατάσταση.

Ο τυπικός εξοπλισμός ενός σύγχρονου πίνακα

• Γενικός διακόπτης, με τον οποίο κλείνετε όλο το σπίτι μαζί, για παράδειγμα όταν φεύγετε για καιρό ή όταν γίνεται κάποια επισκευή.
• Ρελέ διαρροής, που ελέγχουν αν το ρεύμα «ξεφεύγει» έξω από τους αγωγούς, για παράδειγμα μέσα από έναν άνθρωπο ή από χαλασμένη μόνωση. Για τα κυκλώματα πριζών χρησιμοποιούνται κατά κανόνα ρελέ ευαισθησίας 30 mA.
• Μικροαυτόματοι για τα επιμέρους κυκλώματα. Προστατεύουν τα καλώδια από υπερφόρτωση και βραχυκύκλωμα. Η τιμή τους πρέπει να ταιριάζει με τη διατομή του καλωδίου που προστατεύουν.
• Ρελέ διαρροής με ενσωματωμένο μικροαυτόματο, που συνδυάζουν και τις δύο λειτουργίες σε μία συσκευή για ένα κύκλωμα. Όταν παρουσιαστεί βλάβη, πέφτει μόνο αυτό το κύκλωμα και όχι το μισό σπίτι.
• Απαγωγός υπερτάσεων, που περιορίζει τις αιχμές τάσης από το δίκτυο ή από κεραυνό στην περιοχή. Στα διαμερίσματα συνήθως μπαίνει απαγωγός τύπου 2.
• Μπάρες για τη γείωση (πρασινοκίτρινος αγωγός) και για τους ουδέτερους (μπλε αγωγοί), καθαρά χωρισμένες ανά ρελέ διαρροής.
• Ανάλογα με τις ανάγκες, ρελέ ισχύος ή χρονοδιακόπτης για τον θερμοσίφωνα στο νυχτερινό τιμολόγιο, μετασχηματιστής για το κουδούνι ή χώρος για στοιχεία έξυπνου σπιτιού.

Γιατί σήμερα δεν μπαίνει ένα μόνο ρελέ διαρροής για όλο το σπίτι; Επειδή όταν πέσει, μένετε στο σκοτάδι και χωρίς ψυγείο. Αν τα κυκλώματα μοιραστούν σε περισσότερα ρελέ ή αν τα σημαντικά πάρουν δικό τους συνδυασμένο ρελέ, μια βλάβη στο πλυντήριο δεν κόβει ούτε το φως ούτε τον καταψύκτη.

Χωνευτός ή επίτοιχος

Ο χωνευτός πίνακας μπαίνει μέσα στον τοίχο και έξω φαίνεται μόνο το πλαίσιο με την πόρτα. Δείχνει καθαρός και ταιριάζει σε ολική ανακαίνιση, όταν ούτως ή άλλως ανοίγονται τοίχοι και γίνεται σοβάς. Χρειάζεται όμως τοίχο με αρκετό πάχος. Στις ελληνικές πολυκατοικίες πολλοί εσωτερικοί τοίχοι είναι από τούβλο με μικρό πάχος, ενώ κολόνες, δοκάρια και τοιχώματα είναι από οπλισμένο σκυρόδεμα. Σε φέροντα στοιχεία από μπετόν δεν ανοίγεται εσοχή για πίνακα. Ο ηλεκτρολόγος πρέπει να επιλέξει θέση σε τοίχο πλήρωσης, όπου η εσοχή δεν αποδυναμώνει τίποτα.

Ο επίτοιχος πίνακας βιδώνεται πάνω στον τοίχο. Η τοποθέτηση είναι πιο γρήγορη και δεν πειράζει την κατασκευή. Ταιριάζει όταν αλλάζει ο πίνακας σε σπίτι που κατοικείται, σε αποθήκη, σε γκαράζ ή όπου ο τοίχος δεν σηκώνει σκάψιμο. Το μειονέκτημα είναι ότι προεξέχει και φαίνεται περισσότερο.

Υπάρχουν και κουτιά ειδικά για γυψοσανίδα. Στερεώνονται διαφορετικά και είναι ελαφρύτερα, γι' αυτό ο γυψοσανιδάς πρέπει να τα προβλέψει ήδη όταν στήνει τον σκελετό.

Πλαστικός ή μεταλλικός

Στα διαμερίσματα χρησιμοποιούνται κυρίως πλαστικοί πίνακες. Είναι ελαφριοί, δεν σκουριάζουν και το κέλυφός τους δεν είναι αγώγιμο. Οι μεταλλικοί προτιμώνται σε εργαστήρια, γκαράζ ή όπου υπάρχει κίνδυνος χτυπήματος. Ο μεταλλικός πίνακας πρέπει να συνδεθεί σωστά στη γείωση.

Μέγεθος και εφεδρεία

Το μέγεθος δίνεται σε σειρές και θέσεις (στοιχεία). Μία θέση είναι το πλάτος ενός κοινού μικροαυτόματου. Ο πίνακας σχεδιάζεται με βάση τον αριθμό των κυκλωμάτων και πάντα με εφεδρεία. Στην πράξη καλό είναι να μένει ελεύθερο περίπου το ένα πέμπτο έως το ένα τέταρτο των θέσεων. Σε λίγα χρόνια θα προστεθεί ένα ακόμη κλιματιστικό, στεγνωτήριο, κεραμική ή επαγωγική εστία, πρίζα στο μπαλκόνι ή αντλία θερμότητας, και με γεμάτο πίνακα η μόνη λύση είναι η αλλαγή του κουτιού. Αν σκέφτεστε αναβάθμιση της θέρμανσης μέσα από προγράμματα όπως το Εξοικονομώ, ρωτήστε από πριν πόσες θέσεις θα χρειαστούν.

Μονοφασική ή τριφασική παροχή

Τα περισσότερα διαμερίσματα έχουν μονοφασική παροχή. Αν θέλετε επαγωγική εστία μεγάλης ισχύος, αντλία θερμότητας ή πολλές ισχυρές συσκευές ταυτόχρονα, μπορεί να εξεταστεί τριφασική παροχή. Η αλλαγή όμως των ασφαλειών παροχής ή του αριθμού φάσεων αφορά τον ΔΕΔΔΗΕ και την κοινή εγκατάσταση της πολυκατοικίας, όχι μόνο τον πίνακα του σπιτιού. Ο ηλεκτρολόγος θα σας πει τι επιτρέπει η υπάρχουσα γραμμή.

Η διαδικασία διαφέρει ανάλογα με το αν πρόκειται για νέα εγκατάσταση ή για αλλαγή παλιού πίνακα σε σπίτι που κατοικείται. Τα βασικά βήματα όμως μοιάζουν.

1. Αυτοψία και σχεδιασμός. Ο ηλεκτρολόγος ελέγχει την παροχή, την κατάσταση των καλωδίων, πόσα κυκλώματα χρειάζονται και πού θα μπει ο πίνακας. Ετοιμάζει ένα απλό σχέδιο: ποιο κύκλωμα πηγαίνει σε ποιον μικροαυτόματο και σε ποιο ρελέ διαρροής.
2. Συνεννόηση για τη διακοπή. Το ρεύμα του διαμερίσματος κόβεται στον χώρο των μετρητών. Στις σφραγισμένες ασφάλειες πριν από τον μετρητή επεμβαίνει μόνο ο ΔΕΔΔΗΕ. Καλό είναι να ξέρετε από πριν πώς θα γίνει η διακοπή, ιδίως αν επηρεάζει και άλλα διαμερίσματα.
3. Αποξήλωση του παλιού πίνακα, αν γίνεται αντικατάσταση. Κάθε αγωγός σημαδεύεται πριν αποσυνδεθεί, ώστε να είναι σαφές πού ανήκει.
4. Στερέωση του κουτιού. Στον χωνευτό ανοίγεται εσοχή, το κουτί αλφαδιάζεται και στερεώνεται με γύψο ή κονίαμα. Ο επίτοιχος βιδώνεται με βύσματα. Το ύψος επιλέγεται ώστε οι διακόπτες να χειρίζονται άνετα, συνήθως περίπου στο ύψος των ματιών έως των ώμων ενός ενήλικα.
5. Είσοδος καλωδίων. Τα καλώδια μπαίνουν στο κουτί από τους στυπιοθλίπτες ή τα προχαραγμένα ανοίγματα, με επαρκές περιθώριο μήκους αλλά χωρίς περιττές θηλιές που γεμίζουν τον χώρο.
6. Τοποθέτηση των στοιχείων στη ράγα DIN σύμφωνα με το σχέδιο: γενικός διακόπτης, απαγωγός υπερτάσεων, ρελέ διαρροής, μικροαυτόματοι και ό,τι άλλο χρειάζεται.
7. Σύνδεση. Οι αγωγοί απογυμνώνονται στο σωστό μήκος και στα πολύκλωνα καλώδια μπαίνουν ακροχιτώνια. Οι φάσεις πηγαίνουν στους μικροαυτόματους, οι ουδέτεροι στη μπάρα του αντίστοιχου ρελέ διαρροής και οι αγωγοί γείωσης στην κοινή μπάρα γείωσης. Οι γέφυρες μεταξύ των στοιχείων γίνονται με χτένες ή με αγωγούς κατάλληλης διατομής.
8. Σφίξιμο των ακροδεκτών με τη ροπή που ορίζει ο κατασκευαστής. Ένας χαλαρός ακροδέκτης ζεσταίνεται με τον καιρό και είναι από τις συνηθέστερες αιτίες βλαβών.
9. Σήμανση κυκλωμάτων. Κάθε μικροαυτόματος παίρνει ετικέτα, ώστε σε έναν χρόνο να ξέρετε τι κλείνετε.
10. Ενεργοποίηση και έλεγχος. Μετά την ενεργοποίηση ελέγχεται η λειτουργία των κυκλωμάτων, των ρελέ διαρροής και η σωστή σύνδεση. Ακολουθούν οι μετρήσεις, για τις οποίες μιλάμε παρακάτω.

Η καλή προετοιμασία γλιτώνει χρόνο και αποτρέπει να σταματήσει η δουλειά στη μέση της ημέρας.

• Λίστα συσκευών και θέσεις τους. Εστία, φούρνος, πλυντήριο πιάτων, πλυντήριο ρούχων, στεγνωτήριο, θερμοσίφωνας, κλιματιστικά, ηλεκτρική ενδοδαπέδια θέρμανση. Καθεμία μπορεί να χρειάζεται δικό της κύκλωμα.
• Θέση για τον πίνακα. Πρέπει να είναι εύκολα προσβάσιμη, για παράδειγμα στο χολ της εισόδου. Ακατάλληλη είναι η θέση πίσω από πόρτα που ανοίγει πάνω του, μέσα σε ντουλάπα χωρίς πρόσβαση, στο μπάνιο ή ακριβώς πάνω από νερό ή πηγή θερμότητας.
• Ενημέρωση από τον διαχειριστή για το πού βρίσκονται οι μετρητές, ποιος έχει το κλειδί του χώρου και πώς θα γίνει η διακοπή ρεύματος.
• Παλιά έγγραφα, αν υπάρχουν: σχέδιο, προηγούμενα έγγραφα μετρήσεων, πληροφορίες για το αν έχει ήδη αλλάξει η καλωδίωση.
• Ελεύθερο χώρο γύρω από το σημείο εργασίας και προστασία για δάπεδα και έπιπλα από τη σκόνη του σκαψίματος.
• Σχέδιο για μια μέρα χωρίς ρεύμα. Άδειο ή προσωρινά αλλιώς τροφοδοτούμενο ψυγείο και καταψύκτη, φορτισμένα κινητά και φορητούς υπολογιστές.

Ο βαθμός δυσκολίας, και άρα ο όγκος της δουλειάς, διαφέρει πολύ από σπίτι σε σπίτι. Έτσι εξηγείται γιατί δύο φαινομενικά ίδιες τοποθετήσεις διαφέρουν σε χρόνο και εργασία.

Τι διευκολύνει

• νέα χάλκινη καλωδίωση με αγωγό γείωσης, έτοιμη και σημαδεμένη από την ανακαίνιση,
• επίτοιχη τοποθέτηση ή εσοχή στον τοίχο ανοιγμένη από πριν,
• σαφές σχέδιο κυκλωμάτων και αποφάσεις για τις συσκευές πριν από την έναρξη,
• άδειο σπίτι, χωρίς ανάγκη να μείνει κάτι σε λειτουργία,
• εύκολη πρόσβαση στον χώρο των μετρητών και δυνατότητα διακοπής της παροχής.

Τι δυσκολεύει

• πολύ παλιά καλώδια με σκληρή, σαθρή μόνωση που σπάει όταν τα λυγίσετε,
• εγκατάσταση χωρίς αγωγό γείωσης, συχνή σε παλιές πολυκατοικίες, όπου το ρελέ διαρροής δεν μπορεί να προστατεύσει πλήρως και πρέπει να αποφασιστεί πώς θα συνεχίσει η δουλειά,
• καλώδια χωρίς σήμανση, όπου κάθε κύκλωμα πρέπει να εντοπιστεί με μετρήσεις,
• χώνεμα σε σκληρό υλικό ή σε τοίχο από όπου περνούν άλλα δίκτυα, όπως σωλήνες του υδραυλικού,
• πολλά κυκλώματα και πρόσθετα στοιχεία, για παράδειγμα ρελέ για θερμοσίφωνα, έξυπνο σπίτι ή τριφασική τροφοδοσία,
• αλλαγή σε σπίτι που κατοικείται, όπου κάποια κυκλώματα πρέπει να επανέλθουν γρήγορα.

Πολλοί ρωτούν αν αξίζει να αλλάξει μόνο ο πίνακας και να μείνουν τα παλιά καλώδια. Τεχνικά γίνεται, αλλά ο νέος πίνακας με ρελέ διαρροής συχνά αποκαλύπτει κρυφά προβλήματα των παλιών καλωδίων και αρχίζει να «πέφτει». Ο ηλεκτρολόγος πρέπει να σας εξηγήσει από πριν σε τι κατάσταση είναι η καλωδίωση και τι ρίσκο έχει η διατήρησή της.

Ο πίνακας είναι ο κόμβος όπου καταλήγουν όλα τα καλώδια, γι' αυτό η τοποθέτησή του πρέπει να συγχρονιστεί με τα υπόλοιπα συνεργεία.

• Η ηλεκτρολογική υποδομή (σωληνώσεις και καλώδια) πρέπει να έχει τελειώσει πρώτα, ώστε όλα τα καλώδια να φτάνουν στη θέση του πίνακα.
• Ο σοβατζής τελειώνει γύρω από το χωνευτό κουτί. Κατά τη στερέωση πρέπει να υπολογιστεί το πάχος του μελλοντικού σοβά ή των πλακιδίων, ώστε το πλαίσιο να μη χωθεί πολύ βαθιά ούτε να προεξέχει.
• Ο γυψοσανιδάς πρέπει να ξέρει από πριν για το κουτί, αν μπαίνει σε γυψότοιχο ή σε επένδυση.
• Ο προμηθευτής της κουζίνας πρέπει να δώσει ισχύ συσκευών και θέσεις παροχών πριν συνδεθεί οριστικά ο πίνακας.
• Ο υδραυλικός φροντίζει θερμοσίφωνα, ηλιακό με ηλεκτρική αντίσταση, ηλεκτρικό λέβητα ή κυκλοφορητή, που θέλουν δικό τους κύκλωμα και μερικές φορές λειτουργία στο νυχτερινό τιμολόγιο.
• Ο ελαιοχρωματιστής έρχεται αφού μπει το πλαίσιο. Αν τα στοιχεία έχουν ήδη τοποθετηθεί, πρέπει να καλυφθούν.

Σε μια ανακαίνιση η συνήθης σειρά είναι: το κουτί μπαίνει μαζί με την υποδομή, ακολουθούν σοβάδες και βάψιμο, και τα στοιχεία συνδέονται στο τελείωμα, όταν δεν υπάρχει πια σκόνη και υγρασία.

• Μικρός πίνακας χωρίς εφεδρεία. Φαίνεται με την πρώτη νέα συσκευή, όταν δεν υπάρχει θέση για μικροαυτόματο. Τότε λύση είναι η αλλαγή όλου του κουτιού.
• Ένα ρελέ διαρροής για όλο το σπίτι. Οποιαδήποτε βλάβη κόβει τα πάντα, μαζί με ψυγείο και φως.
• Μπερδεμένοι ουδέτεροι μεταξύ ρελέ. Ο ουδέτερος ενός κυκλώματος που ανήκει σε ένα ρελέ είναι δεμένος σε άλλο. Τα ρελέ πέφτουν χωρίς προφανή λόγο και ο εντοπισμός της αιτίας κρατά πολύ.
• Μικροαυτόματος που δεν ταιριάζει με τη διατομή. Μεγαλύτερος αυτόματος σε λεπτό καλώδιο σημαίνει ότι το καλώδιο μπορεί να υπερθερμανθεί πριν αντιδράσει ο αυτόματος.
• Χαλαροί ακροδέκτες. Με τον καιρό εμφανίζεται μυρωδιά, μαυρισμένο πλαστικό γύρω από τον ακροδέκτη ή περιστασιακές διακοπές σε ένα κύκλωμα.
• Έλλειψη σήμανσης. Σε βλάβη ή στην αλλαγή ενός φωτιστικού κανείς δεν ξέρει ποιον διακόπτη να κατεβάσει, και κλείνει όλο το σπίτι.
• Ακατάλληλη θέση. Πίνακας κρυμμένος πίσω από έπιπλα ή μέσα σε ντουλάπα αναζητείται στο σκοτάδι και προσεγγίζεται δύσκολα.
• Χωρίς τελικές μετρήσεις και έγγραφο. Δεν έχετε απόδειξη ότι η εγκατάσταση είναι ασφαλής. Πρόβλημα μπορεί να προκύψει σε πώληση του σπιτιού ή σε ζημιά που καλείται να καλύψει η ασφάλεια.

Η αλλαγή πίνακα σε ένα συνηθισμένο διαμέρισμα με έτοιμα και σημαδεμένα καλώδια διαρκεί κατά κανόνα μία εργάσιμη ημέρα. Αν το κουτί χώνεται στον τοίχο, αν πρέπει να εντοπιστούν κυκλώματα χωρίς σήμανση ή αν η καλωδίωση είναι πολύ παλιά, η δουλειά μπορεί να τραβήξει περισσότερο. Στον χωνευτό πίνακα χρειάζεται χρόνος για να πήξει ο γύψος ή το κονίαμα, ανάλογα με το υλικό από μερικές ώρες έως μία ημέρα, και επιπλέον ημέρες για σοβά και βάψιμο.

Έλεγχος και μετρήσεις της εγκατάστασης

Μετά την ολοκλήρωση, η νέα ή τροποποιημένη εγκατάσταση πρέπει να ελεγχθεί από αδειούχο ηλεκτρολόγο, σύμφωνα με τα πρότυπα ΕΛΟΤ για ηλεκτρικές εγκαταστάσεις. Γίνεται οπτικός έλεγχος και μετρήσεις: σωστή σύνδεση, αντίσταση μόνωσης, σύνθετη αντίσταση βρόχου, συνέχεια και αντίσταση του αγωγού γείωσης, λειτουργία των ρελέ διαρροής. Τα αποτελέσματα καταγράφονται στο έγγραφο του εγκαταστάτη, συνήθως την υπεύθυνη δήλωση εγκαταστάτη με το φύλλο ελέγχου, που καλό είναι να φυλάξετε μαζί με τα χαρτιά του σπιτιού.

Η τοποθέτηση και σύνδεση πίνακα είναι αποκλειστικά δουλειά αδειούχου ηλεκτρολόγου. Δεν είναι εργασία για ερασιτέχνη, ούτε με επίβλεψη. Ένα λάθος στον πίνακα μπορεί να μη φανεί αμέσως, αλλά σε βλάβη μιας συσκευής μπορεί να κοστίσει μια ζωή ή να προκαλέσει φωτιά. Γι' αυτό εδώ δεν θα βρείτε οδηγίες για να το κάνετε μόνοι σας.

Ακόμη και χωρίς ειδικές γνώσεις, δεν χρειάζεται να παραλάβετε τον πίνακα στα τυφλά. Μερικά πράγματα τα ελέγχετε μόνοι σας.

• Εμφάνιση. Το κουτί είναι ίσιο, η πόρτα ανοιγοκλείνει χωρίς να κολλά, οι κενές θέσεις έχουν τάπες και δεν μπορείτε να αγγίξετε με το δάχτυλο κανένα μέρος υπό τάση.
• Τάξη στο εσωτερικό. Τα καλώδια είναι τακτοποιημένα, όχι μπερδεμένη δέσμη. Δεν προεξέχουν γυμνά άκρα από τους ακροδέκτες.
• Σήμανση. Κάθε μικροαυτόματος και κάθε ρελέ έχει κατανοητή ετικέτα, για παράδειγμα «πρίζες κουζίνας» ή «φως μπάνιου».
• Λειτουργία ρελέ διαρροής. Κάθε ρελέ έχει κουμπί δοκιμής (T). Όταν το πατήσετε, το ρελέ πρέπει να πέσει. Οι κατασκευαστές συνιστούν να γίνεται αυτή η δοκιμή τακτικά, περίπου κάθε έξι μήνες.
• Κυκλώματα. Κατεβάστε έναν έναν τους μικροαυτόματους και ελέγξτε αν η σήμανση αντιστοιχεί στην πραγματικότητα.
• Έγγραφα. Παραλάβετε το σχέδιο του πίνακα και το έγγραφο με τις μετρήσεις.

• ο πίνακας βρίσκεται στη συμφωνημένη και εύκολα προσβάσιμη θέση,
• το κουτί είναι ίσιο, σταθερά στερεωμένο και η πόρτα κλείνει χωρίς πρόβλημα,
• ο αριθμός κυκλωμάτων αντιστοιχεί στο συμφωνημένο σχέδιο και έχουν μείνει ελεύθερες θέσεις,
• τα κυκλώματα πριζών προστατεύονται από ρελέ διαρροής,
• τα σημαντικά κυκλώματα, όπως ψυγείο και φωτισμός, είναι μοιρασμένα ώστε μία βλάβη να μην κόβει όλο το σπίτι,
• όλα τα στοιχεία έχουν ετικέτα και η σήμανση είναι σωστή,
• οι κενές θέσεις έχουν τάπες και πουθενά δεν φαίνονται μέρη υπό τάση,
• τα κουμπιά δοκιμής των ρελέ διαρροής λειτουργούν,
• μετά την ενεργοποίηση λειτουργούν όλα τα φώτα και όλες οι πρίζες,
• γύρω από τον χωνευτό πίνακα ο σοβάς έχει τελειώσει ή έχει συμφωνηθεί ποιος θα τον κάνει,
• έχετε στα χέρια σας το σχέδιο του πίνακα,
• έχετε το έγγραφο των μετρήσεων υπογεγραμμένο από τον αδειούχο ηλεκτρολόγο.