Dak vervangen

Bij het vernieuwen van een dak denkt iedereen aan iets anders. De een bedoelt alleen nieuwe dakbedekking, de ander een complete vernieuwing van de sporen tot en met de dakgoten. Bij een hellend dak van een eengezinswoning gaat het bij een degelijke renovatie meestal om het hele pakket boven de dakconstructie: de oude pannen, de panlatten, de waterkerende dampopen folie, de tengels, nieuwe panlatten of een dakbeschot, de nieuwe dakbedekking en al het zinkwerk. Daar horen dakgoten, hemelwaterafvoeren, druiplijsten, loodaansluitingen rond de schoorsteen, kilgoten, de nok en de windveren bij.

De dakconstructie, dus de houten gordingen, sporen en eventueel het dakbeschot, wordt bij het vervangen van de pannen niet automatisch vernieuwd. Een open dak is wel het enige moment waarop de constructie goed kan worden nagekeken, hersteld en zo nodig versterkt. Het is ook het beste moment om te isoleren, zeker als de zolder wordt bewoond of daarvoor bedoeld is.

Niet elk oud dak hoeft te worden vervangen. Een paar gebroken pannen, een losse nokvorst of een lekkende loodaansluiting bij de schoorsteen kunnen plaatselijk worden hersteld. Vervanging wordt pas zinvol wanneer problemen op meerdere plekken terugkomen of de dakbedekking over het hele vlak is versleten.

Typische tekenen dat een dak aan het eind van zijn levensduur is:

• pannen verpulveren, schilferen of zuigen water op en springen in de winter door vorst,
• plaatmateriaal is over grote vlakken verroest, niet alleen aan de randen en rond de schroeven,
• het lekt op verschillende plaatsen en na elk herstel ontstaat er een nieuw lek,
• onder de pannen ontbreekt een folie en op zolder waait sneeuw of stuifwater naar binnen,
• panlatten zijn verrot of buigen door onder de pannen,
• het dak bestaat uit asbestcement golfplaten of leien, die verweerd zijn en met mos begroeid.

Bij keramische en betonnen pannen komt het vaak voor dat de pannen zelf nog mee kunnen, maar dat de folie ontbreekt en de panlatten op zijn. Dan kunnen de pannen soms worden afgenomen, gesorteerd en opnieuw gelegd. Bij oude asbestcementplaten en verroeste stalen platen heeft dat geen zin.

De dakconstructie draagt de dakbedekking, de panlatten, sneeuw en wind. Daarom is het bij vervanging belangrijk te weten of de nieuwe dakbedekking duidelijk zwaarder wordt dan de oude. Keramische en betonnen pannen wegen ongeveer 40 tot 50 kg per m², stalen dakpanplaten slechts zo'n 5 kg per m² en staal met steenslag circa 7 tot 8 kg per m². Wie overstapt van plaatmateriaal of lichte golfplaten naar pannen, laat de belasting van de constructie door een constructeur controleren. In de omgekeerde richting, van pannen naar staal, wordt de constructie juist lichter belast.

Na het afnemen van de dakbedekking wordt de constructie over de hele lengte bekeken. Er wordt gelet op houtrot bij de muurplaat en de dakvoet, waar het hout het vaakst nat wordt, schade door houtaantasters, gescheurde of doorbuigende sporen en gordingen, losse verbindingen en sporen van oude lekkages. Beschadigde onderdelen worden vervangen of gedubbeld, gezond hout wordt behandeld. Doorbuiging die met het blote oog zichtbaar is op de nok of in het dakvlak is reden om een constructeur te laten kijken voordat de pannen worden besteld.

Prijzen voor timmerwerk, zoals het plaatsen van sporen, het vervangen van de dakconstructie of het behandelen van hout, vindt u in het artikel Houten dakconstructies.

Dakpannen

Keramische en betonnen dakpannen zijn in Nederland verreweg de meest gebruikte bedekking op hellende daken van woningen, met fabrikanten als Monier, Wienerberger en Nelskamp. Pannen zijn zwaar, stil bij regen en gaan lang mee. Ze dempen geluid beter en beperken de opwarming van de zolder in de zomer. Daar staat tegenover dat ze een berekende constructie, een grotere dakhelling en meer tijd bij het leggen vragen. Elk model heeft een minimale dakhelling volgens de fabrikant, die afhangt van de pannenvorm en van het waterkerende onderdak. Op flauwe daken kunnen pannen vaak helemaal niet of alleen met een extra onderdak worden toegepast.

Staal en zink met staande naad

Staal is licht en snel te monteren. Er zijn stalen dakpanplaten, golf- en trapeziumplaten en felsdaken met staande naad, vaak in zink. Dakpanplaten en trapeziumplaten worden op latten geschroefd, een felsdak wordt op een gesloten dakbeschot gelegd. Staal kan bij een flauwere helling, maar is luidruchtiger bij regen en onder de platen kan condens ontstaan. Daarom komen er een folie, een geventileerde spouw en bij sommige producten een anticondensvilt aan de onderzijde. Leveranciers zijn bijvoorbeeld Lindab, Ruukki en voor zink VMZINC en Rheinzink.

Zo maakt u de keuze

• bij een oude constructie en een lichte oorspronkelijke dakbedekking is staal vaak de veiligste keuze,
• bij een bewoonde zolder worden de stilte en de thermische massa van pannen gewaardeerd,
• bij een flauwe helling beslissen de minimale hellingen uit de technische documentatie van de fabrikant,
• bij een monument of in een beschermd stads- of dorpsgezicht kunnen type en kleur van de dakbedekking zijn voorgeschreven.

Onder de pannen hoort een waterkerende laag, tegenwoordig meestal een dampopen folie direct op de sporen of op het dakbeschot. Daarop komen tengels die een geventileerde ruimte vormen, en pas dan de panlatten of het beschot voor de dakbedekking. Lucht stroomt van de dakvoet naar de nok en voert vocht af. Bij de dakvoet komt een vogelschroot of ventilatiekam tegen vogels en insecten, op de nok een ventilerende nokafdichting.

Dakvernieuwing is het ideale moment om te isoleren. Is de zolder bewoond, dan gaan isolatieplaten op of tussen de sporen en wordt aan de warme kant een dampremmende laag met afgeplakte naden aangebracht. Blijft de zolder onverwarmd, dan is het vaak eenvoudiger de zoldervloer te isoleren, bijvoorbeeld met inblaasisolatie. Voor dakisolatie in een bestaande eigen woning bestaat een landelijke subsidieregeling, en sommige gemeenten hebben eigen regelingen. Controleer de actuele voorwaarden op de officiële portal van RVO en bij uw gemeente voordat u opdracht geeft.

Veel woningen en schuren uit de periode tot begin jaren negentig hebben golfplaten of leien van asbestcement. Zolang het materiaal heel en onbeschadigd is, komen er geen vezels vrij. Het risico ontstaat bij breken, zagen, boren, schoonspuiten met een hogedrukreiniger en bij ondeskundig verwijderen.

Asbestverwijdering hoort in de regel bij een gecertificeerd asbestverwijderingsbedrijf, na een sloopmelding bij de gemeente via het Omgevingsloket. Particulieren mogen in hun eigen woning of bijgebouw onder strikte voorwaarden zelf een beperkte hoeveelheid verwijderen, maar alleen intacte, geschroefde golfplaten die heel kunnen worden afgenomen. Asbestcement leien vallen daar niet onder. Voor een compleet woonhuisdak is een gecertificeerd bedrijf dus vrijwel altijd nodig. Het afval is gevaarlijk afval en moet verpakt naar een erkende inzamelplaats. Werkwijze, verplichtingen en prijs van de verwijdering vindt u in het artikel Asbest verwijderen.

Ga vóór de opdracht bij uw gemeente na of uw concrete plan een melding of vergunning vraagt. In een appartementengebouw is het dak gemeenschappelijk eigendom en beslist de VvE over de vervanging. Als steiger of container op de openbare weg komt, is meestal een ontheffing of vergunning van de gemeente nodig.

Bij een gewoon zadeldak van een eengezinswoning verloopt de vervanging in een vaste volgorde. Belangrijk is dat het dak 's nachts nooit open blijft zonder afdekking en dat er in delen wordt gewerkt, afhankelijk van het weer.

1. Een steiger plaatsen of werken op hoogte beveiligen en een container voor het afval laten plaatsen.
2. Dakgoten, hemelwaterafvoeren, nokvorsten, loodaansluitingen bij de schoorsteen en windveren demonteren.
3. De oude pannen en panlatten verwijderen en herbruikbare pannen apart houden.
4. De dakconstructie nakijken en herstellen, beschadigde delen vervangen en het hout behandelen.
5. Dampopen folie of een dakbeschot met waterkerende laag aanbrengen.
6. Tengels en nieuwe panlatten op de juiste latafstand aanbrengen, voor een felsdak een gesloten beschot maken.
7. Druiplijsten, goothaken en ventilatieonderdelen bij de dakvoet monteren.
8. De nieuwe dakbedekking leggen, inclusief kilgoten, nok en randafwerking.
9. Schoorsteen, dakramen en doorvoeren waterdicht aansluiten.
10. Dakgoten, hemelwaterafvoeren en sneeuwkeringen monteren.
11. De omgeving van de woning opruimen en het afval afvoeren.

Om een idee te geven van het budget volgt hier een indicatieve berekening voor een gemiddelde eengezinswoning met een zadeldak van 150 m². Uitgegaan wordt van het verwijderen van oude pannen, een nieuw onderdak en nieuwe dakbedekking. De berekening omvat alleen arbeid volgens de NUMIQ-prijslijst inclusief klein verbruiksmateriaal, zonder pannen, hout, folies, zink en ander hoofdmateriaal, zonder steiger, afvalafvoer en herstel van de dakconstructie.

Variant A: nieuwe dakpannen

• verwijderen van oude dakpannen 150 m² × € 15,64 = € 2.346,
• verwijderen van panlatten 150 m² × € 4,97 = € 745,50,
• aanbrengen van dampopen folie 150 m² × € 5,34 = € 801,
• aanbrengen van tengels 150 m² × € 7,18 = € 1.077,
• panlatten aanbrengen 150 m² × € 10,12 = € 1.518,
• leggen van keramische of betonnen dakpannen 150 m² × € 55,20 = € 8.280,
• demonteren van oude dakgoten en afvoeren 49 m × € 8,28 = € 405,72,
• monteren van een dakgoot 25 m × € 17,48 = € 437,
• monteren van een hemelwaterafvoer 24 m × € 16,56 = € 397,44,
• monteren van een druiplijst 25 m × € 18,40 = € 460,
• schoorsteenaansluiting met metaal 4 m × € 40,48 = € 161,92.

In totaal komt de arbeid uit op ongeveer € 16.630, ofwel zo'n € 111 per m² dak. Prijzen verschillen per regio en stad, en in de Randstad liggen ze doorgaans hoger.

Variant B: felsdak met staande naad

Bij een felsdak vervallen het panlatten aanbrengen en het pannen leggen. In plaats daarvan komt een dakbeschot van OSB of planken voor € 17,48 per m² en de bedekking met staande naad voor € 34,96 per m². Voor hetzelfde dak komt de arbeid daarmee op ongeveer € 14.700. Is de oude dakbedekking van plaatmateriaal, dan kost het verwijderen volgens de prijslijst € 10,67 per m² in plaats van € 15,64 bij pannen, ofwel € 1.600,50 voor 150 m².

De berekening is echt indicatief. De werkelijke prijs hangt af van de dakvorm met schilddaken, kilgoten en dakkapellen, het aantal dakramen en schoorstenen, de helling, de hoogte van de woning en de staat van de constructie. Bij de arbeid komen nog materiaal, steiger en afvalverwerking. Oude pannen van ongeveer 40 tot 50 kg per m² leveren bij 150 m² zo'n 6 tot 7 ton afval op, dat per gewicht wordt afgerekend. Sloopwerk en het afvoeren van puin staan in het artikel Sloopwerk, alle posten voor goten en zink in het artikel Zinkwerk en dakgoten.

• nieuwe pannen zonder controle van de constructie: het nieuwe dak ligt op een verrotte muurplaat en zakt na een paar jaar door,
• zware pannen op een constructie voor plaatmateriaal: sporen buigen door en scheuren,
• geen geventileerde spouw: onder de platen condenseert water dat op zolder drupt,
• helling onder het minimum van de fabrikant: bij harde regen en wind komt water onder de pannen,
• goedkope schoorsteenaansluiting: kit in plaats van overlappend lood of zink scheurt en gaat lekken,
• ventilatie bij de dakvoet dichtgezet met isolatie: de zolder kan niet meer ademen,
• ondeskundig verwijderen van asbest: gebroken platen geven vezels af en het afval belandt op de verkeerde plek,
• dak 's nachts open zonder afdekking: een onweersbui vernielt plafonds en stucwerk in huis.

Het vervangen van het dak zelf is werk voor dakdekkers en loodgieters. De eigenaar kan wel veel doen om het werk snel en zonder schade te laten verlopen.

1. De zolder leeghalen, zodat de dakconstructie en de muurplaat rondom bereikbaar zijn.
2. Het dak van buiten en van binnen fotograferen, vooral plekken met lekkagesporen.
3. Nagaan waar de oude dakbedekking van is gemaakt en bij een vermoeden van asbest de aannemer vooraf inlichten.
4. De opstalverzekering informeren over de werkzaamheden en met de aannemer afspreken wie aansprakelijk is voor schade terwijl het dak open ligt.
5. Met de buren afspraken maken over de plek voor steiger en container.
6. Spullen op zolder en onder het dak afdekken met folie tegen stof en vuil.
7. Vóór de start beslissen over isolatie en dakramen, omdat die achteraf lastig toe te voegen zijn.

• de dakconstructie is gecontroleerd en beschadigde delen zijn vervangen, er zijn foto's,
• onder de pannen ligt een doorlopende folie met overlappen en een geventileerde ruimte,
• de ventilatie bij dakvoet en nok is vrij en afgeschermd met een rooster of kam,
• de dakbedekking ligt vlak, zonder gebroken delen en bevestigd volgens de fabrikant,
• schoorsteen, dakramen en doorvoeren zijn aangesloten met lood of zink, niet alleen met kit,
• de dakgoten hebben afschot naar de afvoeren en bij een proef loopt het water weg,
• de aannemer heeft documentatie over materiaal en garantie overhandigd, bij asbest ook het bewijs van afvoer,
• de omgeving van de woning is opgeruimd, zonder spijkers en scherven.