Sleuven hakken voor een gasleiding in beton

Een weggewerkte gasleiding oogt strak en zit niet in de weg bij het inrichten van de keuken. Maar beton is geen materiaal waarin je zomaar overal kunt hakken. Stel jezelf eerst een paar vragen.

• Is de wand dragend? In gietbouwwoningen, galerijflats en portiekflats zijn betonnen wanden bijna altijd onderdeel van de draagconstructie. Een sleuf verzwakt de doorsnede en kan de wapening raken.
• Gaat het om een wand of een vloer? In Nederland liggen veel kanaalplaatvloeren en breedplaatvloeren. Kanaalplaten zijn voorgespannen: de wapening staat onder spanning. Daarin hakken of frezen hoort niet thuis.
• Loopt de route horizontaal? Horizontale sleuven verzwakken een dragende wand meer dan verticale. Lange horizontale sleuven in beton laat je eerst door een constructeur beoordelen.
• Kan de leiding ook in het zicht? Een gasleiding kan vaak over de wand lopen, achter het keukenblok, in een voorzetwand van gipsplaat of in een koof. In betonnen woningen is dat regelmatig de verstandigere keuze.

Er speelt in Nederland nog iets mee. Veel huishoudens stappen over op inductie en een warmtepomp, en wie de woning stap voor stap aardgasvrij wil maken, kan daarvoor in sommige gevallen een ISDE-subsidie krijgen. Leg je nu een nieuwe gasleiding in een betonnen wand, denk dan na over hoe lang je die nog gebruikt. Soms is een leiding in het zicht, die later eenvoudig te verwijderen is, de logischere keuze.

In de praktijk gebeurt het regelmatig dat de klant de sleuf precies wil op de plek die de keukenzaak heeft getekend, en dat pas op locatie blijkt dat die door een stabiliteitswand van de flat loopt. Laat de route dus bepalen door de installateur en bij dragende delen door een constructeur, en niet pas door de ploeg met de muurfrees.

De route uitzetten

De route uit het leidingplan wordt met potlood of een slaglijn op de wand gezet. Gassleuven lopen in principe recht verticaal en horizontaal, niet schuin, zodat ook over een paar jaar duidelijk is waar de leiding zit. De breedte van de sleuf hangt af van de diameter van de leiding, met wat ruimte voor een eventuele beschermlaag en het dichtzetten.

Kijken wat er in de wand zit

Voor de eerste zaagsnede gaat er een detector over de wand. Daarmee zoekt de ploeg naar wapening, elektriciteitskabels, water- en cv-leidingen en vooral naar een bestaande gasleiding. Zit er een oude gasleiding in de wand, dan moet een erkend installateur die eerst afsluiten, veilig maken en controleren. In een wand met een leiding onder druk wordt nooit gezaagd of gehakt.

De randen frezen

De randen van de sleuf worden gefreesd met een muurfrees met twee diamantschijven, die in één keer beide evenwijdige sneden maken. Voor beton horen daar schijven op die voor harde materialen bedoeld zijn, geen universele schijven voor baksteen. De frees hangt aan een bouwstofzuiger die geschikt is voor fijn mineraal stof, meestal klasse M of H. Bij hard beton gaan de sneden vaak in twee of drie gangen, zodat de schijf niet oververhit raakt en de machine niet overbelast wordt.

De kern uithakken

Het beton tussen de sneden wordt eruit gehakt met een breekhamer of boorhamer met een platte beitel of een speciale sleufbeitel. Dat gebeurt in korte stukjes, zodat de randen niet afbrokkelen en er geen scheuren de wand in lopen. Met de hand hakken zonder eerst te frezen doe je in beton niet: de randen worden rafelig en de sleuf onnodig breed.

Als de ploeg op wapening stuit

Komt er wapening tevoorschijn, dan stopt het werk op die plek. Wapening wordt niet doorgeslepen en niet omgebogen. De route verschuift, of de sleuf wordt daar ondieper en de leiding loopt anders. Die beslissing ligt bij de constructeur of de installateur, niet bij degene met de haakse slijper in de hand.

Afwerken en schoonmaken

De bodem van de sleuf wordt vlak gemaakt, zodat de leiding recht ligt en nergens in een bocht wordt gedwongen. Daarna wordt de sleuf uitgeblazen of uitgezogen en verdwijnen losse stukjes beton en stof. Tot slot wordt de diepte over de hele lengte gecontroleerd. Zo neemt de installateur de sleuf over.

In de prijslijst staat ook een aparte klus voor gassleuven in baksteen. Op het eerste gezicht is het hetzelfde werk, maar behalve de vorm van de sleuf verschilt bijna alles.

• Hardheid en tempo: in beton gaat het werk merkbaar langzamer, vaak een veelvoud van de tijd die je in baksteen, kalkzandsteen of gasbeton nodig hebt. Schijven slijten sneller en de hamer moet zwaarder zijn.
• Wapening: metselwerk heeft meestal geen wapening, beton bijna altijd wel. Bij beton is opsporen dus een vaste stap, en de route past zich daarop aan.
• Constructie: in een bakstenen binnenmuur is een sleuf meestal geen probleem. In een betonnen dragende wand of vloer grijp je in op de draagconstructie, en dan hoort een constructeur mee te kijken.
• Randen: holle baksteen breekt makkelijk uit en de sleuf wordt groter dan bedoeld. Beton houdt de randen beter vast, maar scheurt bij onvoorzichtig hakken juist dieper de wand in.
• Stof en geluid: betonstof bevat veel fijn kwarts en zagen in beton maakt meer lawaai. Afzuiging en een goed stofmasker zijn bij beton een noodzaak, geen advies.
• Gereedschap: voor baksteen volstaan een gewone muurfrees en een lichtere hamer. Voor beton zijn diamantschijven voor harde materialen nodig, een zwaardere hamer en soms nat zagen.
• Geluid in het gebouw: in een betonnen flat draagt het geluid ver door de constructie. De buren drie verdiepingen hoger horen het ook, bij baksteen blijft het vaak dichter bij huis.

Heb je een combinatie, bijvoorbeeld een betonnen dragende wand en een binnenmuur van kalkzandsteen, dan wordt elk stuk gerekend naar het werkelijke materiaal. Zoek dat vooraf uit. Schat je het verkeerd in, dan loopt het werk in beton uit en schuift de planning van de andere vakmensen mee.

De meeste vertraging komt niet door het beton zelf, maar door zaken die niet geregeld zijn. Loop voor de dag van het hakken het volgende na.

• Leidingplan: route, diameter en materiaal van de gasleiding moeten bekend zijn. Zonder die gegevens weet de ploeg niet hoe breed en diep de sleuf moet worden.
• Constructeur: bij dragende wanden laat je de route vooraf beoordelen. Woon je in een appartement, overleg dan ook met de VvE, want het gaat om de constructie van het hele gebouw.
• Gas afgesloten: loopt er al een gasleiding in de ruimte, dan sluit de installateur die af en maakt hem veilig voordat het werk begint.
• Kabels en leidingen: weet waar elektra en waterleidingen in de wand lopen. Oude tekeningen of foto's van een eerdere verbouwing helpen veel.
• Lege ruimte: meubels weg, vloer afgedekt, deuren naar andere ruimtes afgeplakt met folie. Fijn betonstof komt door de kleinste kiertjes.
• Stroom: muurfrees en breekhamer hebben een werkende wandcontactdoos nodig met een groep die niet uitslaat bij het aanlopen van de machine.
• Puin: spreek af wie het puin naar beneden brengt en afvoert, bijvoorbeeld in een big bag of puinzakken.

Woon je in een appartement, kijk dan in het huishoudelijk reglement van de VvE. Lawaaiig werk is vaak alleen op bepaalde uren toegestaan, en hakken in beton hoort bij het luidruchtigste werk van een verbouwing. Als je de buren vooraf inlicht, voorkom je veel gedoe.

De klus wordt per strekkende meter gerekend, maar de ene wand is de andere niet. Deze omstandigheden bepalen of het werk vlot loopt of traag gaat.

Wat het werk makkelijker maakt

• Verticale sleuven in een vrije, goed bereikbare wand
• Beton zonder dichte wapening op de plek van de sleuf
• Een lege ruimte zonder meubels en afgewerkte oppervlakken
• Een duidelijk plan en een uitgezette route voordat de ploeg komt
• Langere, doorlopende stukken in plaats van veel korte stukjes

Wat het werk zwaarder maakt

• Zeer hard, oud of hoogwaardig beton waarop schijven snel slijten
• Dichte wapening die dwingt tot omleggen en hakken in stukjes
• Sleuven hoog tegen het plafond, waar boven het hoofd gewerkt wordt
• Veel hoeken, aftakkingen en korte stukken
• Een bewoonde woning, waar het stof heel zorgvuldig binnen gehouden moet worden
• Beperkte werktijden in een appartementengebouw
• Bestaand tegelwerk dat de tegelzetter of de ploeg eerst moet verwijderen

Zit er op de wand oud tegelwerk of een dikke laag stucwerk, dan is het verwijderen daarvan meestal een aparte klus. Vraag na of het erbij zit of apart geregeld wordt.

Een gassleuf is geen eindproduct. Het is een tussenstap die moet aansluiten op wat ervoor en erna komt.

Voor het hakken

De installateur bepaalt de route, de constructeur beoordeelt ingrepen in dragende wanden en de erkend elektricien moet weten waar zijn kabels komen. Een gasleiding ligt nooit in dezelfde sleuf als elektra, en tussen beide wordt een afstand aangehouden volgens de NEN-normen voor gasinstallaties. De precieze afstanden geeft de installateur aan.

Leiding leggen

Alleen een erkend installateur legt de gasleiding in de sleuf. In de wand komen geen losneembare koppelingen; afsluiters en koppelingen blijven bereikbaar. Afhankelijk van het materiaal, bijvoorbeeld koper of staal, krijgt de leiding een bescherming tegen corrosie, en hij moet een klein beetje kunnen bewegen bij temperatuurverschillen.

Dichtheidsbeproeving voor het dichtzetten

De sleuf mag pas dicht als de installateur de leiding op dichtheid heeft beproefd en goedgekeurd. Hier gaat het op de bouw het vaakst mis: de stukadoor heeft een vaste datum, de installateur is er nog niet geweest, en de sleuf wordt toch dichtgezet. Later moet er dan opnieuw gehakt worden om de leiding te kunnen controleren.

Dichtzetten en afwerken

De sleuf wordt gevuld met een mortel die de installateur passend vindt bij het soort leiding. Gipshoudende materialen worden bij metalen gasleidingen meestal afgeraden, omdat ze corrosie kunnen bevorderen. Pas daarna volgen het stucwerk van de stukadoor, het tegelwerk, de schilder en de montage van de keuken. Maak een foto van de sleuf met de leiding erin en een duimstok tegen de wand. Over een paar jaar ben je daar blij mee als je ergens wilt boren.

• Te ondiepe sleuf: de leiding ligt bijna aan het oppervlak, het stucwerk erboven is dun en scheurt. Later verschijnt er een haarscheur precies op de lijn van de leiding.
• Doorgeslepen wapening: je ziet er niets van, maar de dragende wand is verzwakt. In een flat kan dat een probleem zijn voor het hele gebouw, niet alleen voor jouw woning.
• Sleuf in een kanaalplaatvloer: een ernstige ingreep in de constructie die zich niet eenvoudig laat herstellen.
• Schuine sleuven: na een paar jaar weet niemand meer waar de leiding loopt, en bij het boren kun je hem raken.
• Rafelige randen: een sleuf die zonder frezen is uitgehakt, wordt breed en onregelmatig. Dichtzetten kost dan veel materiaal en de vulling zakt vaak in.
• Dichtgezet voor de beproeving: de sleuf moet weer open, werk en materiaal betaal je twee keer.
• Gas en elektra te dicht bij elkaar: geeft problemen bij de controle en is een veiligheidsrisico.
• Te weinig stofbescherming: betonstof door de hele woning, bij de buren en in het trappenhuis. Naast het schoonmaken gaat het om je gezondheid, want fijn kwartsstof is schadelijk voor de longen.

Ruik je tijdens het werk of later gas, gebruik dan geen schakelaars of open vuur, zet ramen en deuren open, verlaat de ruimte en bel het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom: 0800 9009. Bij direct gevaar bel je 112.

Het tempo in beton hangt af van de hardheid, de wapening, de bereikbaarheid en het aantal hoeken. Meestal krijgt een ploeg een paar meter sleuf in een keuken binnen een werkdag klaar. Bij hard beton met wapening of werk boven het hoofd kan het langer duren. Het hakken zelf heeft geen droogtijd, maar reken op tijd voor opruimen, het bezoek van de installateur, de dichtheidsbeproeving en pas daarna het dichtzetten. Mortel in de sleuf heeft meestal enkele dagen nodig voordat erop gestukt kan worden; de exacte tijd staat bij de fabrikant.

Waar je op let bij de controle

• Route: klopt met het plan, sleuven lopen recht verticaal en horizontaal, zonder onnodige bochten.
• Diepte: gelijk over de hele lengte, de leiding past erin met bescherming en er blijft ruimte voor de vulling.
• Bodem: vlak, zonder uitsteeksels waarop de leiding op één punt zou rusten.
• Randen: strak, zonder scheuren die de wand in lopen.
• Wapening: nergens doorgeslepen of verbogen. Is er wapening blootgelegd, dan moet de constructeur of installateur dat weten.
• Schoon: de sleuf is uitgezogen, zonder stof en losse stukjes.

Een rechte lat of waterpas tegen de wand helpt bij de controle. Je ziet meteen of de diepte ergens verandert.

• De route van de sleuven klopt met het leidingplan van de gasinstallatie
• De sleuven lopen verticaal en horizontaal, zonder schuine stukken
• Diepte en breedte zijn voldoende voor de leiding en het dichtzetten
• De randen zijn strak en scheuren niet de wand in
• Er is geen wapening doorgeslepen, blootgelegde wapening is gemeld en besproken
• Er liggen geen elektriciteitskabels of andere leidingen in de sleuf
• De sleuf is schoon en klaar voor het leggen van de leiding
• Het puin is afgevoerd en de ruimte is opgeruimd
• Aangrenzende ruimtes en het trappenhuis zijn niet bestoft
• Er is afgesproken wanneer de installateur komt en wanneer de dichtheidsbeproeving plaatsvindt
• De sleuf blijft open tot de leiding beproefd en goedgekeurd is