Panlatten monteren onder dakpannen

Een pannendak is geen gesloten vlak. Elke pan hangt met de neus aan de achterkant op een lat en overlapt met de pannen eromheen. De afstand tussen de latten is dus niet vrij te kiezen. De fabrikant van de pan schrijft die voor, per pantype en per dakhelling. Liggen de latten te dicht bij elkaar, dan overlappen de pannen te veel en sluit de bovenste rij niet aan. Liggen ze te ver uit elkaar, dan is de overlap te klein. Bij slagregen of stuifsneeuw komt het water dan onder de pannen.

Panlatten dragen ook gewicht: de pannen, sneeuw, de dakdekker die later onderhoud doet, en de windzuiging die de pannen omhoog probeert te trekken. Op een modern dak liggen de panlatten op tengels. Dat zijn verticale latten over de dampopen folie of over de dakplaten. Zo ontstaat tussen folie en pannen een geventileerde ruimte. Vocht kan daar weg, en water dat onder een pan komt, loopt over de folie naar de dakgoot.

Waarom leg je de panlatten niet meteen op de folie? Omdat ze de folie dan tegen de sporen of de dakplaat drukken. Boven elke lat blijft het water dan staan. Daarom zijn tengels tegenwoordig vrijwel standaard en komen de panlatten pas daarop.

Deze klus gaat uit van een ondergrond die af is. De dakdekker komt op een dak waar al het volgende klaar is:

• De dakconstructie is door een timmerman gecontroleerd, zonder rotte of gebroken sporen
• De dampopen folie ligt er, met overlappen en afgeplakte naden volgens de fabrikant, of de geïsoleerde dakplaten zijn dicht
• De tengels zijn gemonteerd, recht en in één vlak
• De gootbeugels of de goot zelf zitten er, of in elk geval is duidelijk hoe de goot wordt gemaakt
• Het pantype is gekozen, inclusief de nokvorst en de afwerking van de gevelkant

Dat laatste punt wordt het vaakst onderschat. Zonder het technisch blad van de pan kun je de latafstand niet uitrekenen. De fabrikant geeft een bereik waarbinnen de latafstand mag liggen. Hij geeft ook de afstand van de onderste lat tot de goot en van de bovenste lat tot de nok. Bij stalen dakpanplaten met een vaste maat ligt de latafstand precies vast en kun je er niets aan veranderen. Wordt het pantype pas na het latten gekozen, dan moeten de latten soms opnieuw worden gezet.

Bij renovatie, als alleen de panlatten en de pannen worden vervangen, beoordeelt de dakdekker de tengels en de folie pas als het dak open ligt. In Nederland zie je nog veel oudere daken met een houten dakbeschot of met oude dakplaten, soms zonder folie. Waar de latten direct op het beschot of de sporen lagen, komen er bijna altijd tengels en vaak ook een nieuwe folie bij. Dat is een andere, gecombineerde klus. Woon je in een appartementengebouw, dan is het dak gemeenschappelijk eigendom en regelt de Vereniging van Eigenaars (VvE) het werk.

Werken op hoogte moet goed geregeld zijn: een steiger of randbeveiliging bij de goot en valbeveiliging voor de mensen op het dak. Panlatten dienen tijdens het werk als opstap, maar zijn geen veiligheidsvoorziening.

Maat afhankelijk van de afstand tussen de tengels

Een panlat is een kleine balk die van tengel naar tengel overspant. Hoe groter de afstand tussen de tengels, hoe zwaarder de lat moet zijn. Op geïsoleerde dakplaten, waar de tengels meestal dicht bij elkaar staan, volstaan vaak dunnere latten. Bij een dak op sporen met een gewone spoorafstand worden meestal latten van ongeveer 30 × 50 mm gebruikt. Bij een grotere spoorafstand, zware pannen of veel sneeuwbelasting kom je eerder uit op ongeveer 40 × 60 mm. Beslissend is wat de constructeur of de pannenfabrikant voorschrijft, niet wat men gewend is.

Kwaliteit en vocht

Voor panlatten wordt meestal vuren gebruikt, gesorteerd op sterkte. Een goede lat heeft geen grote noesten door de hele doorsnede, geen scheuren en geen kromming. Het hout moet droog genoeg zijn, als richtwaarde tot ongeveer 20 % vocht. Natte latten trekken krom als ze drogen. De pannenrijen gaan dan golven en de nagels komen los. In de praktijk liggen latten soms weken onafgedekt op de bouwplaats. Vóór de montage moeten ze daarom worden nagelopen en kromme latten gaan eruit.

Impregnering

Panlatten worden geïmpregneerd tegen houtrot en insecten, bij voorkeur in de fabriek met vacuüm en druk. Je herkent ze vaak aan de groene of bruine kleur. Uiteinden die op het dak worden afgezaagd, worden nabehandeld met het middel dat de leverancier van de impregnering aanraadt. Onbehandelde zaagkanten zijn de plekken waar rot het eerst begint.

Bevestiging

De latten worden vastgezet met verzinkte of op een andere manier beschermde nagels, vaak ringnagels, omdat die beter blijven zitten. Als vuistregel is de nagel minstens twee en een half keer zo lang als de lat dik is. Zo gaat hij door lat en tengel heen en grijpt hij in de spoor. Op dakplaten volgt de bevestiging de voorschriften van de plaatfabrikant. Sommige dakdekkers gebruiken schroeven, vooral op winderige plekken zoals aan de kust of waar een strakke bevestiging nodig is. Gewone onverzinkte nagels roesten op het dak en verkorten de levensduur van de verbinding.

De latafstand uitrekenen

De dakdekker meet eerst de lengte van het dakvlak bij beide gevels en in het midden. Van die lengte trekt hij de stukken bij de goot en bij de nok af die de fabrikant voorschrijft. Wat overblijft, verdeelt hij in gelijke afstanden die binnen het toegestane bereik vallen. Het doel is dat alle pannenrijen dezelfde overlap hebben en dat er onder de nok geen pannen ingekort hoeven te worden. Bij stalen dakpanplaten werkt het andersom: de latafstand ligt vast en de positie van de bovenste lat bij de nok past zich aan.

Onderste lat en nok

De onderste lat bij de goot ligt hoger, meestal één latdikte of volgens het pansysteem. De eerste pannenrij heeft geen rij onder zich om op te steunen. Zonder die verhoging ligt hij platter dan de rest. Bij de nok komen de bovenste lat en de noklat in nokhouders, waar de nokvorsten op komen. De hoogte daarvan hangt af van het noksysteem.

Het vastzetten

1. De positie van de latten op de buitenste tengels aftekenen en een slaglijn spannen of een laser gebruiken.
2. De verhoogde onderste lat plaatsen en vastzetten.
3. Richting nok doorwerken en bij elke lat de afstand controleren met een latmal of een panlatmeter.
4. Elke lat vastzetten op elke kruising met een tengel.
5. Lassen in de latten altijd op een tengel maken en verspringen, zodat ze niet allemaal boven dezelfde spoor zitten.
6. Tussendoor met de slaglijn controleren of de latten evenwijdig aan de goot lopen.
7. De bovenste lat en de nokhouders plaatsen volgens het pansysteem.
8. Latten bij de details aanvullen en de zaagkanten nabehandelen.

Elke lat moet op minstens drie tengels steunen. Korte stukjes die maar over één of twee tengels lopen, zijn in het dakvlak een zwakke plek.

Details die bij het latwerk horen

• Extra latten rond schoorsteen, dakramen en dakkapellen volgens de montagehandleiding van het raam of het loodwerk
• Latten of planken in de kilgoot, waar de kilgoot van lood, zink of kunststof op komt
• Hoeklatten op schilddaken
• Randlatten bij de gevels voor gevelpannen of windveren
• Extra latten voor sneeuwkeringen, dakladders en dakhaken van zonnepanelen, als de fabrikant daarom vraagt
• Een vogelschroot of ventilatiekam bij de goot, als dat is afgesproken

In offertes staan deze details soms apart, soms zitten ze in de prijs per m². Spreek vooraf af wat er precies bij de klus hoort.

In de prijslijst vind je drie verwante klussen. Ze verschillen in omvang en in de staat van het dak bij de start.

• Panlatten monteren onder dakpannen (deze pagina): alleen de horizontale latten op tengels die er al liggen. Dit past als de timmerman de tengels samen met de dakconstructie en de folie heeft gezet, of als bij vervanging van de pannen de tengels en de folie goed blijven. Het werk draait vooral om nauwkeurig uitrekenen en gelijke latafstanden.
• Tengels monteren: alleen de verticale latten boven de sporen of op de dakplaten, over de folie. Ze maken de geventileerde ruimte, houden de folie op zijn plek en trekken het dakvlak recht. Daar gaat het om uitvullen, vlakheid en het afdichten van nagels door de folie.
• Panlatten en tengels samen: één ploeg zet beide lagen in één keer. Dat zie je vaak bij nieuwbouw en bij renovatie waarbij de folie wordt vernieuwd. Het voordeel is dat één partij verantwoordelijk is voor zowel de vlakheid als de latafstand.

Alleen panlatten bestel je dus als iemand anders instaat voor de tengels. Reken er dan op dat de dakdekker alleen verantwoordelijk is voor zijn eigen laag. Zijn de tengels scheef, dan trekken de panlatten dat niet recht. De lat volgt de ondergrond en de golf komt terug in de pannen. Een goede dakdekker bekijkt daarom eerst de tengels en meldt gebreken nog voor de eerste nagel erin gaat. Twijfel je over de staat van de tengels, dan is de gecombineerde klus vaak de logischere keuze.

Het eenvoudigst is een zadeldak met twee rechte vlakken, zonder doorvoeren en goed bereikbaar vanaf een steiger. De latten lopen van gevel tot gevel, er is één berekening per dakvlak en het werk schiet op.

Meer tijd en meer werk kosten vooral:

• Schild- en tentdaken, waar elke lat bij de hoekkeper schuin moet worden afgezaagd
• Kilgoten, dakkapellen, meerdere dakramen en schoorstenen
• Verschillende lengtes binnen één dakvlak, bijvoorbeeld bij een mansardekap, waardoor er meer berekeningen nodig zijn
• Pannen met een kleine latafstand, zoals een dubbel gelegd leien- of bevertype, waarbij er per m² veel meer latten nodig zijn
• Een grotere spoorafstand, die dikkere en zwaardere latten vraagt
• Een steil dak, een hoog gebouw en weinig ruimte voor een ladderlift of kraan, wat in smalle straten en rijtjeswijken vaak voorkomt
• Renovatie, waarbij oude latten eraf moeten en oude nagels moeten worden verwijderd
• Wind, regen of ijzel, waarbij niet veilig op het dak kan worden gewerkt

Bij een eenvoudig dak van een eengezinswoning is een ervaren ploeg van twee of drie mensen meestal binnen één tot twee dagen klaar met de panlatten. Een dak met veel details kan een paar keer zo lang duren. Er zijn geen droog- of uithardingstijden. Laat de folie onder de latten wel niet te lang zonder pannen liggen. De meeste folies verdragen zonlicht maar een beperkte tijd volgens de fabrikant, en latten zonder pannen houden geen regen tegen.

Het aanbrengen van panlatten is een korte tussenstap, maar veel vakmensen hebben ermee te maken. De meeste problemen ontstaan als iets dat onder de latten had moeten zitten, pas achteraf wordt gedaan.

• Timmerman: levert de dakconstructie, de folie en de tengels op. De dakdekker controleert vlakheid en afstanden
• Loodgieter of zinkwerker: gootbeugels, de goot en een deel van het lood- en zinkwerk komen vóór of samen met de latten. Spreek de volgorde vooraf af
• Dakramen: het raam komt in het latwerk, met extra latten volgens de handleiding van de raamfabrikant
• Zonnepanelen: de dakhaken worden in de sporen bevestigd, dus hun positie bepaal je bij het latten en niet pas op het afgewerkte dak. Stem dit af met de installateur
• Bliksembeveiliging: de beugels en de geleiders worden door een gespecialiseerd bedrijf of een erkend elektricien geplaatst. De dakdekker laat de plekken vrij
• Dakisolatie van binnenuit: die gebeurt pas als het dak dicht is. Nagels in het latwerk mogen een dampremmende folie die al is aangebracht niet beschadigen

Komt er een ontluchting, een antenne of een dakluik, markeer de positie dan al vóór het latten. De dakdekker kan de latten bij de doorvoer dan meteen aanvullen. Ga je bij het vervangen van de pannen ook het dak isoleren, kijk dan of er een subsidieregeling zoals de ISDE van toepassing is. De voorwaarden veranderen regelmatig, dus controleer ze voordat je de opdracht geeft.

Fouten in het latwerk komen vaak pas aan het licht bij het leggen van de pannen, sommige zelfs pas na jaren.

• Ongelijke latafstand: de pannenrijen hangen niet goed, er ontstaan kieren of de pannen staan juist in spanning, en onder de nok moeten pannen worden gezaagd
• Onderste lat niet verhoogd: de eerste rij ligt platter, water kan terugslaan onder de pannen en de rij ziet er ingezakt uit
• Latten niet evenwijdig aan de goot: de pannenrijen lopen scheef of golvend, wat je vanaf de straat ziet
• Lassen boven dezelfde spoor: daar ontstaat een zwakke plek die onder sneeuwlast kan doorbuigen
• Ontbrekende nagels op sommige kruisingen: de lat veert bij wind of bij het lopen en komt los
• Niet geïmpregneerd of nat hout: kromme latten en later rot bij de goot en de schoorsteen
• Latten direct op de folie zonder tengels: water blijft boven de latten staan, de folie wordt ingedrukt en op zolder verschijnen natte plekken
• Geen extra latten bij schoorsteen en dakramen: het loodwerk heeft geen steun en de pannen liggen bij het detail niet vast
• Geblokkeerde ventilatie bij nok of goot: vocht blijft onder de pannen hangen en in de winter vormt zich rijp op de folie

De meeste van deze fouten ontdek je op een simpele manier: hang op één dakvlak twee of drie rijen pannen proef, voordat de hele lading pannen op het dak wordt gezet.

Controleer de panlatten voordat de pannen erop gaan, nu je nog alles makkelijk kunt herstellen. Meet de latafstand op meerdere plekken, bij beide gevels en in het midden. Met een gespannen draad langs een lat zie je of die evenwijdig loopt. Kijk ook naar de details, want die zijn na het pannen niet meer te beoordelen.

• De latafstand klopt met het technisch blad van de gekozen pan en is in het hele dakvlak gelijk
• De onderste lat is verhoogd volgens het pansysteem
• De noklat en de nokhouders zitten op de juiste hoogte
• De latten lopen evenwijdig aan de goot en liggen in één vlak zonder zichtbare golven
• Elke lat is op elke kruising met een tengel vastgezet
• Lassen liggen op tengels en verspringen
• Elke lat steunt op minstens drie tengels
• Het hout is geïmpregneerd en de zaagkanten zijn nabehandeld
• Extra latten bij schoorsteen, dakramen, kilgoot, hoekkepers en gevels zijn aanwezig
• Plekken voor sneeuwkeringen, zonnepanelen en bliksembeveiliging zijn voorbereid
• De folie is onbeschadigd en de ventilatie bij goot en nok is vrij
• De proefrijen pannen hangen zonder kieren en zonder spanning