Tengels aanbrengen op het dak

Tengels hebben drie taken. De eerste en belangrijkste is ventilatie. Tussen de dakfolie en de pannen moet een spouw zitten waardoor lucht van de goot naar de nok stroomt. Die luchtlaag voert vocht af dat vanuit de zolder door de folie trekt, en droogt water dat bij storm of stuifsneeuw onder de pannen komt. De hoogte van de tengel is daarmee ook de hoogte van die ventilatieruimte.

De tweede taak is mechanisch. Een tengel drukt de folie over de hele lengte tegen de spoor of het dakelement, zodat de wind er geen vat op krijgt en de folie niet rond de spijkers uitscheurt. Op de tengels komen daarna de panlatten, en die dragen de dakbedekking.

De derde taak is een vlak dakvlak maken. Sporen en gordingen in oudere woningen liggen zelden precies in één vlak, en ook bij nieuwbouw met minder strak hout zie je verschil. Door tengels te onderleggen of bij te schaven komen de panlatten en de pannen recht te liggen. Sla je deze stap over, dan is een golvend pannendak later alleen te herstellen door alles eraf te halen.

Waarom niet gewoon de panlatten direct op de sporen? Omdat ze dan plat op de folie liggen. Water dat over de folie naar beneden loopt, blijft achter elke lat hangen, de folie onder de lat droogt nooit en de lucht kan nergens heen. Dankzij de tengels loopt water ongehinderd over de folie tot in de goot.

In de prijslijst van NUMIQ staan drie verwante posten, elk met een eigen pagina. Het helpt om het verschil te kennen:

• Tengels aanbrengen (deze pagina): alleen de latten in de richting van de helling, over de folie of over bestaand dakbeschot. Gerekend per m² dakvlak. Panlatten horen er niet bij
• Panlatten aanbrengen onder een pannendak: de horizontale latten op de tengels, met de latafstand van de gekozen dakpan of leien. Inclusief de goot- en noklat en de latten langs de kilgoot
• Tengels en panlatten samen: beide lagen in één werkgang door dezelfde ploeg

Alleen tengels laten aanbrengen is zinvol in deze situaties:

• Je wilt het dak zo snel mogelijk tijdelijk dicht hebben met folie en tengels, terwijl de pannen pas over een paar weken geleverd worden
• Onder een metalen dakbedekking komt een volledig dakbeschot en de tengels zorgen voor ventilatie tussen folie en beschot, of dragen dat beschot
• De dakdekker brengt de panlatten zelf aan samen met de pannen, omdat hij de latafstand wil afstemmen op de geleverde partij
• Het dak wordt aan de buitenkant geïsoleerd en de tengels worden met lange schroeven door de isolatieplaten verankerd, wat een apart en zwaarder stuk werk is
• Bij renovatie blijft het oude dakbeschot of het dakelement liggen, komt er nieuwe folie op en gaan de tengels daaroverheen

Doet één bedrijf je dak van folie tot pannen en hoeft er niets te wachten, dan is de gecombineerde post meestal praktischer. De ploeg hoeft niet twee keer te komen, steigers en valbeveiliging blijven gewoon staan en één partij is verantwoordelijk voor beide lagen.

Tengels komen aan het eind van een fase. Is wat eronder zit niet af, dan staat de ploeg te wachten of worden er compromissen gesloten die later opspelen.

• Kapconstructie gecontroleerd en hersteld. Beschadigde, rotte of doorgezakte sporen en gordingen moeten vervangen of versterkt zijn voordat de folie erop gaat. Onder een tengel ziet niemand meer iets
• Hout behandeld. Wordt een oude kap behandeld tegen houtworm of zwam, dan moet dat klaar en droog zijn
• Dakfolie. Die ligt er al, of dezelfde ploeg legt hem vlak voor de tengels. Folie gaat horizontaal van de dakvoet naar boven, met overlappen volgens de fabrikant, en mag niet lang onbedekt blijven. De meeste folies verdragen zonlicht maar een beperkte tijd, die de fabrikant opgeeft
• Goot en dakvoet. De gootbeugels, de goot of een druipstrook waar de folie op aansluit, horen er al te zitten, zodat water van de folie in de goot loopt en niet tegen het metselwerk
• Doorvoeren. Schoorsteen, ontluchting van de riolering, dakramen en dakluiken moeten op zijn minst uitgezet zijn, zodat de tengels er goed omheen onderbroken kunnen worden
• Steiger en valbeveiliging. Een steiger langs de goot of een andere voorziening tegen vallen, een aanvoerroute voor materiaal en een droge plek om het hout op te slaan

Woon je in een appartementencomplex, dan plan je de dakwerkzaamheden samen met de VvE. Die regelt meestal de aannemer, de steiger en de communicatie met de bewoners.

Vlakheid van de ondergrond controleren

Eerst spant de timmerman een draad of legt hij een lange rechte lat over meerdere sporen. Zo ziet hij waar het dak bolt en waar het doorzakt. Bij nieuwe dakelementen of geschaafd hout is het verschil meestal klein, bij oude kappen vind je soms sporen die enkele centimeters doorhangen. Hier wordt besloten waar tengels onderlegd moeten worden en waar ze bijgewerkt worden.

Tengel plaatsen met afdichtband

De tengel komt precies op het midden van de spoor of de rib van het dakelement, niet ernaast. Bij een flauwe helling, bij een dak dat langer alleen met folie en tengels blijft liggen, of als de foliefabrikant het voorschrijft, komt er een afdichtband (spijkerband) onder de tengel. Waar de spijker of schroef doorgaat, sluit de band zich rond de schacht, zodat er geen water via het gaatje in de isolatie loopt.

Bevestigen

De tengel wordt op regelmatige afstand vastgezet, meestal ongeveer om de 30 tot 50 cm, afhankelijk van het ontwerp en de belasting. De bevestiging moet ver genoeg in het draagde hout grijpen. Gebruikelijk zijn verzinkte spijkers, vaak met ringschacht omdat die beter houden. Op dakelementen en bij isolatie op het dak worden systeemschroeven van de voorgeschreven lengte gebruikt, in de hoek die de fabrikant aangeeft.

Verlengen en uitvlakken

Tengels worden stuik op elkaar gezet, altijd boven een spoor of rib. Waar het dak doorzakt, gaan er vulplaatjes onder of kiest de timmerman een dikkere tengel en schaaft hij die bij. Tijdens het werk controleert hij het vlak steeds met een draad tussen de buitenste tengels.

Dakvoet, nok en doorvoeren

Bij de dakvoet stoppen de tengels zo dat de luchtinlaat tussen folie en pannen open blijft. Die opening wordt later afgeschermd met vogelschroot tegen vogels en insecten. Bij de nok worden de tengels zo ingekort dat de lucht via een geventileerde nok kan ontsnappen. Rond dakramen, schoorstenen en dakkapellen worden de tengels onderbroken met genoeg ruimte, zodat de lucht om het obstakel heen kan en er geen afgesloten zak zonder ventilatie ontstaat.

Kilgoten en hoekkepers

Op schilddaken en daken met veel hoeken worden de tengels bij hoekkepers en kilgoten schuin ingezaagd. In de kil komt vaak een extra tengel of een plank als ondergrond voor het kilgootlood of zink. Hier zie je de ervaring van een ploeg: elke snede moet passen en de folie in de kil mag niet strak staan als een trommelvel.

Hout

Tengels zijn meestal van vuren of grenen, in de regel verduurzaamd tegen insecten en schimmel. Het hout moet droog zijn, ongeveer onder de 20 % vocht, recht en zonder grote losse kwasten. Nat hout trekt krom op het dak, krimpt en drukt spijkers los. Komen de tengels vochtig aan, dan loont het om ze overdekt en met tussenlatjes te laten drogen.

Hoogte en doorsnede

In de praktijk loopt de tengelhoogte uiteen van ongeveer 20 mm tot rond de 50 mm, met een breedte van ruwweg 40 tot 60 mm. Hoe hoger de tengel, hoe groter de ventilatiespouw. Die heb je vooral nodig bij lange dakvlakken, een flauwe helling, een dak met veel doorvoeren en een bewoonde zolder. Bepalend is wat het ontwerp en de fabrikanten van pannen en folie voorschrijven. De breedte moet ruim genoeg zijn om de panlatten veilig op te bevestigen.

Bevestigingsmiddelen en afdichting

• Spijkers: verzinkt, glad of met ringschacht, en lang genoeg. Bij dunne tengels op slank hout liever schroeven
• Constructieschroeven: bij dikkere tengels, bij onderleggen en bij renovatie, waar hameren oud hout of het stucwerk op zolder zou losslaan
• Systeemschroeven voor dakelementen en buitenisolatie: lange schroeven met een opgegeven draagkracht, geplaatst volgens het schema van de fabrikant
• Afdichtband onder de tengels: van schuim of butyl, waar de folie langer zonder pannen ligt of de helling flauw is

Tengels op dakbeschot en onder metaal

Bij een dicht dakbeschot of geïsoleerde dakplaten worden de tengels door het beschot heen in de sporen, gordingen of ribben gezet, niet alleen in de planken of het spaanplaat. Onder een metalen dakbedekking op beschot zorgen tengels voor een geventileerde spouw. Zonder die spouw condenseert er vocht aan de onderkant van het metaal en druppelt dat naar binnen.

Wat hier per m² staat, gaat uit van een gewoon dak. Jouw dak kan eenvoudiger zijn of flink bewerkelijker. Het werk gaat sneller bij:

• Een eenvoudig zadeldak met lange, rechte vlakken
• Nieuwe, vlakke dakelementen of geschaafd hout
• Een veilige toegang en een steiger die al staat
• Weinig doorvoeren en dakramen
• Folie die al ligt en materiaal dat klaarligt op de bouwplaats

Het werk duurt langer en wordt lastiger bij:

• Schilddaken, kilgoten, dakkapellen en hoekkepers, waar elke tengel op maat gezaagd wordt
• Een steile helling en grote hoogte, met zwaardere valbeveiliging
• Oude, scheve kappen waar bijna elke meter onderlegd moet worden
• Isolatie op het dak met lange schroeven op exacte posities
• Werken over bestaand beschot, waar de positie van de sporen eerst gezocht moet worden
• Veel doorvoeren, schoorstenen en ramen
• Slecht weer, wind en regen, waarbij je niet op het dak kunt of hoort te werken

Tengels zitten midden in de dakopbouw. Ervoor komt de timmerman met de kap, eventueel de isoleerder met dakisolatie en de loodgieter of dakdekker met goot en druipstrook. Erna volgen de panlatten, de dakdekker, het lood- en zinkwerk rond de schoorsteen en het plaatsen van dakramen. Ga je het dak aan de buitenkant isoleren, kijk dan bij de rijksoverheid of je energieadviseur of de ISDE-regeling op dat moment voor jouw situatie geldt.

Stem vooral deze punten af:

• Tengelhoogte met de dakdekker. Die bepaalt de hoogte van de dakvoet, de aansluiting op de goot en de nokhoogte
• Positie van dakramen. Fabrikanten van dakramen hebben eigen montagevoorschriften voor de aansluiting van de folie en de afvoer van water boven het raam
• Isolatie van de zolder. Wordt minerale wol van binnenuit tussen de sporen geklemd, dan mag die de folie niet in de ventilatiespouw drukken. De folie bolt dan tussen de tengels en verkleint de luchtdoorgang
• Zonnepanelen, bliksemafleider en antennes. Dakhaken voor zonnepanelen en houders worden vaak door de pannen in de panlatten, tengels of sporen gezet. Weet je dat vooraf, dan kan er op die plekken extra hout komen

De meeste fouten bij tengels zie je niet direct na het werk. Ze komen na de eerste winter boven, soms pas na een paar jaar.

• Te lage tengel. De ventilatie schiet tekort, vocht blijft onder de pannen hangen, panlatten gaan schimmelen en op de gipsplaten op zolder verschijnen vlekken
• Luchtinlaat of -uitlaat dicht. Bij de goot zit de opening vol met specie, metaal of te fijn gaas, of er zit geen geventileerde nok. De lucht kan nergens heen, ook al zijn de tengels hoog genoeg
• Tengel naast de spoor. De spijker gaat alleen door folie en isolatie. De tengel komt na verloop van tijd los en de folie zit vol gaten
• Korte of onverzinkte spijkers. Ze roesten en trekken los, en bij harde wind gaan de pannen schuiven
• Geen afdichtband waar die nodig was. Bij een tijdelijk afgedekt dak loopt water langs de spijkers de isolatie in, en niemand merkt het tot er een vlek op het plafond zit
• Doorlopende tengels boven een dakraam. Boven het raam ontstaat een afgesloten ruimte zonder ventilatie, rond het raam blijft vocht hangen en het hout lijdt eronder
• Nat hout. De tengels trekken krom, het vlak gaat verloren en het pannendak laat zichtbare golven zien
• Niet uitgevlakte ondergrond. Kijk je schuin langs het dak, dan zie je kuilen en bulten. Herstellen kan alleen door de pannen opnieuw te leggen
• Beschadigde folie tijdens het werk. Lopen op de folie tussen de sporen, gevallen gereedschap, doorprikken bij het zagen. Kleine scheurtjes direct dichtplakken met tape die bij die folie hoort

Tengels aanbrengen is werk op hoogte op een schuin vlak, vaak op folie die nat glad is. Dat vraagt om een steiger of andere valbeveiliging en ervaring met lopen over een kap. Het werk zelf laat je daarom aan de timmerman of dakdekker over. Wat je wel veilig vanaf de grond en vanuit de zolder kunt doen, scheelt de ploeg tijd:

1. Met de dakdekker afspreken wanneer de pannen komen, zodat de folie niet langer onbedekt blijft dan de fabrikant toestaat.
2. Een droge, overdekte plek vrijmaken voor het hout, bijvoorbeeld in de garage of onder een afdak.
3. Rond het huis ruimte maken voor de steiger en de aanvoer van materiaal, en planten of tuinmeubels weghalen.
4. De zolder leegruimen, zodat de kap en later de bevestiging van onderaf te zien zijn.
5. Vanaf de zolder met een lamp de sporen bekijken en natte plekken, houtworm of doorgezakt hout noteren voor de timmerman.
6. Opschrijven waar zonnepanelen, een antenne of nieuwe dakramen moeten komen en dat vooraf doorgeven.

Hoe lang duurt het? Op een eenvoudig zadeldak van een eengezinswoning is een ploeg van twee tot drie man meestal in één tot twee dagen klaar met de tengels. Bij een schilddak met dakkapellen, een scheve kap of isolatie op het dak kan het een veelvoud daarvan zijn. Er hoeft niets uit te harden of te drogen. Wel kan het weer vertraging geven, want op natte folie werk je niet veilig.

Voordat de timmerman vertrekt en de panlatten en pannen komen, loont het om het dak vanaf de steiger en vanuit de zolder na te lopen:

• Elke tengel ligt midden op de spoor of rib en zit vast, hij beweegt niet als je erop drukt
• Spijkers of schroeven zitten op regelmatige afstand en zijn verzinkt
• Verlengingen zitten boven een spoor, stuik, zonder grote naden
• De tengelhoogte klopt met het ontwerp of de afspraak met de dakdekker
• Langs een gespannen draad is het dakvlak zonder zichtbare golven
• Bij de dakvoet is de luchtinlaat vrij en voert de folie water af naar de goot
• Bij de nok is ruimte gelaten voor ventilatie
• Rond dakramen, schoorstenen en dakkapellen zijn de tengels onderbroken met ruimte voor luchtstroming
• Waar afdichtband was afgesproken, zit die er ook echt onder
• De folie is niet gescheurd, doorgeprikt of in de ventilatiespouw gedrukt
• Vanaf de zolder zijn geen spijkers te zien die de spoor gemist hebben
• Het hout is droog, verduurzaamd en trekt niet krom
• Afval, zaagresten en spijkers zijn van het dak en rond het huis opgeruimd