Κατασκευή καλουπιών για θεμέλια και τοιχία

Στον τιμοκατάλογο το καλούπι μετριέται συνήθως σε τετραγωνικά μέτρα επιφάνειας που έρχεται σε άμεση επαφή με το σκυρόδεμα. Σε ένα τοιχίο μετράνε επομένως, κατά κανόνα, και οι δύο πλευρές. Ένα τοιχίο μήκους δέκα μέτρων και ύψους ενός μέτρου αντιστοιχεί περίπου σε είκοσι τετραγωνικά καλουπιού, όχι σε δέκα. Στον πεδιλοδοκό μετράνε οι πλαϊνές παρειές, όταν καλουπώνονται. Στην κοιτόστρωση μετράει μόνο το περιμετρικό της χείλος.

Πριν υπογράψετε, ελέγξτε τι ακριβώς περιλαμβάνει η τιμή. Συνήθως πρόκειται για τα εξής:

• στήσιμο του καλουπιού μαζί με αντηρίδες, αποστάτες και τιράντες,
• ξεκαλούπωμα, δηλαδή αποσυναρμολόγηση μόλις σκληρύνει το σκυρόδεμα,
• καθάρισμα και απομάκρυνση του υλικού του καλουπιού,
• υλικό: ξυλεία του συνεργείου, ενοικίαση συστήματος ή υλικό που παρέχετε εσείς.

Στην πράξη συμβαίνει συχνά ένα συνεργείο να χρεώνει το ξεκαλούπωμα χωριστά και ένα άλλο να το έχει μέσα στην τιμή. Οι προσφορές τότε φαίνονται πολύ διαφορετικές, ενώ αφορούν την ίδια δουλειά. Μην ξεχνάτε επίσης τις διελεύσεις σωλήνων, τις γωνίες και τα σκαλοπάτια στη στάθμη. Η προσφορά πρέπει να γράφει καθαρά αν τα περιλαμβάνει.

Παραδοσιακό ξύλινο καλούπι

Φτιάχνεται από σανίδια, συνήθως πάχους γύρω στα 24 mm, ή από κόντρα πλακέ θαλάσσης, μαζί με καδρόνια, πήχεις και πασσάλους. Στήνεται επί τόπου, ανάλογα με το σχήμα του κτιρίου. Το πλεονέκτημά του είναι η ευελιξία: καλύπτει καμπύλες, λοξούς τοίχους, ακανόνιστες κατόψεις και μικρούς όγκους, όπου δεν συμφέρει να φέρετε σύστημα. Μειονεκτήματα είναι η πολλή δουλειά, η μεγαλύτερη φθορά υλικού και η χειρότερη επιφάνεια, όπου μένουν αποτυπώματα και αρμοί από τα σανίδια. Σε θεμέλια που θα καλυφθούν με χώμα αυτό δεν έχει σημασία. Στην Ελλάδα το ξύλινο καλούπι παραμένει η συνηθισμένη λύση για τα θεμέλια των μονοκατοικιών.

Μεταλλικό σύστημα με πλαίσια

Αποτελείται από χαλύβδινα ή αλουμινένια πλαίσια με ενσωματωμένη πλάκα καλουπιού. Τα πλαίσια συνδέονται με σφιγκτήρες και σφίγγονται μεταξύ τους με τιράντες. Στα εργοτάξια βλέπετε συχνά συστήματα κατασκευαστών όπως η Peri ή η Doka, υπάρχουν όμως πολλοί ακόμη. Το στήσιμο είναι γρήγορο, οι τοίχοι βγαίνουν ίσιοι και η επιφάνεια καθαρή. Το σύστημα αντέχει και μεγαλύτερη πίεση του σκυροδέματος. Συμφέρει σε ευθύγραμμα τοιχία υπογείου, σε μακρύτερους τοίχους αντιστήριξης και όπου ο τοίχος θα μείνει ανεπίχριστος. Συνήθως νοικιάζεται, οπότε μετράει ο καλός προγραμματισμός. Κάθε επιπλέον μέρα στο εργοτάξιο κοστίζει.

Καλούπι με ξύλινες δοκούς και μεγάλα φύλλα

Είναι ενδιάμεση λύση: ξύλινες δοκοί, συχνά τύπου H20, και τρίφυλλα ή φιλμαρισμένα φύλλα κόντρα πλακέ. Χρησιμοποιείται σε ψηλότερα τοιχία και όπου τα πλαίσια δεν ταιριάζουν στις διαστάσεις. Σε μονοκατοικίες το συναντάτε σπανιότερα.

Χαμένο καλούπι

Εδώ το καλούπι μένει μέσα στον τοίχο για πάντα. Συνήθως πρόκειται για κούφια τσιμεντότουβλα ειδικής μορφής, που στοιβάζονται χωρίς κονίαμα, οπλίζονται και γεμίζουν με σκυρόδεμα. Υπάρχουν επίσης στοιχεία από διογκωμένη πολυστερίνη, που δίνουν ταυτόχρονα και θερμομόνωση. Δεν χρειάζεται ξεκαλούπωμα και η δουλειά βγαίνει με μικρότερο συνεργείο. Ένας τέτοιος τοίχος όμως συνήθως τιμολογείται ως ξεχωριστή εργασία, όχι ως καλούπι ανά m². Σε πιο σταθερό έδαφος οι πεδιλοδοκοί σκυροδετούνται συχνά απευθείας μέσα στο σκάμμα, χωρίς πλαϊνό καλούπι. Προϋπόθεση είναι συνεκτικό χώμα και ίσια τοιχώματα εκσκαφής.

Πώς αποφασίζετε

Σε πεδιλοδοκούς μέσα σε συνεκτικό έδαφος συχνά δεν χρειάζεται καθόλου πλαϊνό καλούπι. Καλουπώνεται το τμήμα πάνω από το έδαφος ή εκεί όπου το χώμα πέφτει. Σε τοιχία υπογείου που πρέπει να είναι στεγανά προτιμάται μονολιθικό τοιχίο σε σύστημα καλουπιών, ενδεχομένως με ταινίες στεγάνωσης στους αρμούς διακοπής. Για μανδρότοιχους και χαμηλά τοιχάκια αρκεί ξύλο ή τσιμεντότουβλα. Την τελική απόφαση για τα φέροντα στοιχεία την παίρνει ο στατικός μηχανικός στη μελέτη. Σε μια σεισμογενή χώρα όπως η Ελλάδα, η σωστή γεωμετρία και η καλή συμπύκνωση των θεμελίων δεν είναι λεπτομέρεια.

Ένα συνεργείο που φτάνει σε απροετοίμαστο εργοτάξιο χάνει χρόνο, και η αναμονή καταλήγει συνήθως στον λογαριασμό σας. Πριν ξεκινήσει η δουλειά πρέπει να είναι έτοιμα τα παρακάτω:

• στατική μελέτη, δηλαδή διαστάσεις θεμελίων και τοιχίων, οπλισμός, κατηγορία σκυροδέματος και θέσεις διελεύσεων,
• χάραξη από τοπογράφο, κυρίως κοντά στο όριο του οικοπέδου και στα πρώτα θεμέλια, όπου ένα λάθος μετατοπίζει όλο το σπίτι,
• ολοκληρωμένη εκσκαφή στο σωστό βάθος, με πυθμένα χωρίς λάσπη και νερά,
• μπετόν καθαριότητας κάτω από την κοιτόστρωση ή τα τοιχία, αν το προβλέπει η μελέτη, ώστε το καλούπι να πατάει σε ίσια βάση,
• πρόσβαση για το φορτηγό με το υλικό και αργότερα για τη μπετονιέρα και την αντλία,
• σωλήνες διέλευσης από τον υδραυλικό και τον ηλεκτρολόγο, δηλαδή αποχέτευση, νερό, παροχή ρεύματος και γείωση.

Αν μένετε σε πολυκατοικία και πρόκειται να γίνει, για παράδειγμα, τοιχίο σε αποθήκη ή στάθμευση σε κοινόχρηστο χώρο, συνεννοηθείτε από πριν με τον διαχειριστή και τους υπόλοιπους ιδιοκτήτες. Θα περάσουν οχήματα, θα δουλέψει αντλία και θα υπάρξει θόρυβος, οπότε καλό είναι να το ξέρουν όλοι.

Καλούπι θεμελίων

Πρώτα, βάσει της χάραξης, τεντώνονται ράμματα σε καβαλέτα και από αυτά μεταφέρεται με το νήμα της στάθμης η ακμή του θεμελίου. Στο ξύλινο καλούπι καρφώνονται πάσσαλοι στο έδαφος και πάνω τους καρφώνονται τα σανίδια. Από μέσα μπαίνει αποστάτης ακριβούς μήκους, που καθορίζει το πλάτος του πεδιλοδοκού. Από πάνω οι δύο πλευρές ενώνονται με τραβέρσες, για να μην τις ανοίξει το μπετόν. Η άνω ακμή του καλουπιού αλφαδιάζεται με χωροβάτη ή λέιζερ, γιατί πάνω σε αυτήν θα τραβηχτεί το σκυρόδεμα στο τελικό του επίπεδο. Στην κοιτόστρωση δημιουργείται ένα περιμετρικό πλαίσιο, που στηρίζεται εξωτερικά με λοξές αντηρίδες.

Καλούπι τοιχίων

Στα τοιχία η διαδικασία μοιάζει, μόνο που όλα είναι ψηλότερα και οι δυνάμεις μεγαλύτερες. Πρώτα στήνεται η μία πλευρά, ευθυγραμμίζεται και στηρίζεται με λοξές αντηρίδες στη βάση. Μετά έρχεται ο οπλισμός. Τον δένει είτε το ίδιο συνεργείο είτε οι σιδεράδες. Στον οπλισμό τοποθετούνται αποστάτες, που εξασφαλίζουν την προβλεπόμενη επικάλυψη από σκυρόδεμα. Μόνο τότε κλείνει η δεύτερη πλευρά. Οι δύο πλευρές σφίγγονται μεταξύ τους με τιράντες και παξιμάδια. Οι τιράντες περνούν μέσα από πλαστικά σωληνάκια, ώστε να βγαίνουν μετά τη σκυροδέτηση. Οι τρύπες που μένουν κλείνονται αργότερα με τάπες ή κονίαμα.

Έλεγχος πριν από τη σκυροδέτηση

Πριν φτάσει το μπετόν ελέγχονται η κατακορυφότητα με νήμα στάθμης ή αλφάδι, η ευθυγραμμία με ράμμα σε όλο το μήκος, οι διαστάσεις, το ύψος της άνω ακμής, η αντοχή των συνδέσεων και το σφράγισμα των αρμών. Οι επιφάνειες που θα ακουμπήσουν στο σκυρόδεμα αλείφονται με αποκολλητικό λάδι καλουπιών, για να μην κολλήσει το μπετόν. Το εσωτερικό του καλουπιού καθαρίζεται από πριονίδι, χώματα και κομμάτια σύρματος. Με ξύλινα σανίδια και ζέστη, που στην Ελλάδα είναι ο κανόνας για μεγάλο μέρος της χρονιάς, το καλούπι συνήθως βρέχεται ελαφρά, ώστε να μη ρουφήξει το νερό του σκυροδέματος.

Σκυροδέτηση και ξεκαλούπωμα

Το σκυρόδεμα ρίχνεται σε στρώσεις και συμπυκνώνεται με δονητή. Ο καλουπατζής πρέπει να βρίσκεται δίπλα στον τοίχο κατά τη σκυροδέτηση και να παρακολουθεί μήπως ανοίγει κάπου σύνδεση ή τρέχει τσιμεντόγαλα. Τα πλαϊνά καλούπια θεμελίων και τοιχίων αφαιρούνται, ανάλογα με τη θερμοκρασία, συνήθως μετά από μία έως τρεις ημέρες περίπου. Με κρύο καιρό περιμένετε περισσότερο. Μετά το ξεκαλούπωμα το σκυρόδεμα συντηρείται: βρέχεται ή σκεπάζεται με νάιλον, για να μην ξεραθεί πολύ γρήγορα. Το καλοκαίρι, με δυνατό ήλιο και αέρα, αυτό το βήμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό.

Ο κόπος, άρα και το τελικό ποσό, μπορεί να διαφέρει πολύ για την ίδια επιφάνεια. Τη δουλειά τη διευκολύνουν:

• απλή ορθογώνια κάτοψη με μεγάλα ευθύγραμμα τμήματα,
• επαναλαμβανόμενες διαστάσεις, ώστε το καλούπι να ξαναχρησιμοποιείται πολλές φορές,
• ίσιο μπετόν καθαριότητας, πάνω στο οποίο στήνεται εύκολα το καλούπι,
• καλή πρόσβαση και χώρος για το υλικό ακριβώς δίπλα στον τοίχο.

Τη δουλειά τη δυσκολεύουν:

• καμπύλες, λοξοί τοίχοι, πολλές γωνίες, σκαλοπάτια και εσοχές,
• πολλές διελεύσεις και ανοίγματα, που πρέπει να καλουπωθούν χωριστά,
• ψηλά τοιχία, όπου χρειάζεται σκαλωσιά ή πλατφόρμες εργασίας με κάγκελο,
• στενό σκάμμα, όπου ο τεχνίτης μόλις γυρίζει, και επικλινές οικόπεδο,
• εμφανές σκυρόδεμα, που θα μείνει χωρίς σοβά και απαιτεί ακριβείς αρμούς και καλά φύλλα,
• δουλειά με βροχές ή λάσπες, ή αντίθετα σε καύσωνα, όπου το σκυρόδεμα χρειάζεται περισσότερη φροντίδα.

Τα βαθύτερα σκάμματα πρέπει να ασφαλίζονται έναντι κατολίσθησης, είτε με αντιστήριξη είτε με ασφαλή κλίση των πρανών. Είναι θέμα ασφάλειας ζωής, όχι ευκολίας, και ανήκει στην προετοιμασία του εργοταξίου.

Το καλούπι βρίσκεται στη μέση μιας αλυσίδας και σχεδόν τα πάντα εξαρτώνται από αυτό. Πριν από αυτό έρχονται ο τοπογράφος, οι εκσκαφές και το μπετόν καθαριότητας. Όσο στήνεται, εναλλάσσονται οι σιδεράδες με τον οπλισμό και ο υδραυλικός με τον ηλεκτρολόγο, που τοποθετούν σωλήνες διέλευσης και τη θεμελιακή γείωση. Μετά ακολουθούν σκυροδέτηση, ξεκαλούπωμα, στεγάνωση, θερμομόνωση του υπογείου και επίχωση.

Γιατί έχει σημασία; Ένας ξεχασμένος σωλήνας για την αποχέτευση σημαίνει μετά τη σκυροδέτηση διάνοιξη με καροτιέρα. Σε στεγανό τοιχίο κάθε εκ των υστέρων τρύπα είναι κίνδυνος για υγρασία. Γι' αυτό αξίζει ο υδραυλικός και ο ηλεκτρολόγος να ελέγξουν οι ίδιοι τον τοίχο πριν κλείσει η δεύτερη πλευρά του καλουπιού.

Το καλούπι θεμελίων μιας συνηθισμένης μονοκατοικίας το βγάζει ένα έμπειρο συνεργείο συνήθως από μία έως λίγες ημέρες, ανάλογα με το μέγεθος και την πολυπλοκότητα. Τα τοιχία υπογείου με σύστημα καλουπιών γίνονται συνήθως σε τμήματα. Ένα τμήμα καλουπώνεται, σκυροδετείται και, όταν σκληρύνει, το καλούπι μεταφέρεται στο επόμενο. Το σκυρόδεμα αντέχει το ξεκαλούπωμα μέσα σε λίγες ημέρες, την αντοχή της μελέτης όμως τη φτάνει κατά κανόνα περίπου στις 28 ημέρες. Μέχρι τότε μην το φορτώνετε με επίχωση ή άλλες κατασκευές περισσότερο απ' όσο επιτρέπει ο στατικός.

• Αδύναμες τιράντες ή αντηρίδες. Το σκυρόδεμα πιέζει το καλούπι περισσότερο απ' όσο νομίζει κανείς, ιδίως όταν ρίχνεται γρήγορα και είναι ρευστό. Το αποτέλεσμα είναι φουσκωμένος τοίχος ή, στη χειρότερη περίπτωση, σκισμένο καλούπι και μπετόν μέσα στο σκάμμα.
• Ασφράγιστοι αρμοί. Από τα κενά τρέχει τσιμεντόγαλα και στον τοίχο μένουν φωλιές, δηλαδή πορώδη σημεία με γυμνά αδρανή. Είναι πιο αδύναμα και περνάει νερό.
• Έλλειψη αποστατών. Ο οπλισμός ακουμπάει στο καλούπι και μετά το ξεκαλούπωμα φαίνεται στην επιφάνεια. Με τον καιρό σκουριάζει και το μπετόν γύρω του φουσκώνει και πέφτει.
• Καλούπι εκτός κατακορύφου ή άξονα. Μια μικρή απόκλιση στα θεμέλια περνάει στην τοιχοποιία και ως τη στέγη. Ο κτίστης και ο σοβατζής διορθώνουν μετά με κονίαμα αυτό που μπορούσε να είναι ίσιο.
• Ξεχασμένες διελεύσεις. Η διάνοιξη εκ των υστέρων κόβει οπλισμό και στο υπόγειο θέτει σε κίνδυνο τη στεγανότητα.
• Λάθος άνω ακμή. Αν το καλούπι δεν είναι αλφαδιασμένο, δεν θα είναι ούτε το μπετόν. Η πρώτη σειρά τοιχοποιίας πρέπει τότε να ισιωθεί με χοντρή στρώση κονιάματος.
• Πολύ πρόωρο ξεκαλούπωμα. Οι ακμές σπάνε, η επιφάνεια ξεκολλάει μαζί με το σανίδι και με παγετό το σκυρόδεμα μπορεί να μείνει μόνιμα πιο αδύναμο.
• Χωρίς αποκολλητικό. Το μπετόν κολλάει στα σανίδια, η επιφάνεια ξεσκίζεται στο ξεκαλούπωμα και το καλούπι καταστρέφεται.

Τα καλούπια των φερόντων θεμελίων και τοιχίων του σπιτιού αφήστε τα σε εξειδικευμένο συνεργείο, σύμφωνα με τη μελέτη του στατικού. Ένα χαμηλό θεμέλιο για κάγκελα, ένα τοιχάκι στον κήπο ή ένα σοκόλο ύψους έως μισό μέτρο περίπου μπορείτε όμως να το κάνετε και μόνοι σας, αν έχετε βασικά εργαλεία και έναν βοηθό. Μη δουλεύετε σε βαθιά σκάμματα που δεν είναι ασφαλισμένα από κατολίσθηση.

1. Χαράξτε τον άξονα του θεμελίου με ράμμα σε πασσαλάκια και ελέγξτε τις ορθές γωνίες, για παράδειγμα μετρώντας τις διαγώνιους.
2. Σκάψτε το αυλάκι στο βάθος που προτείνει ο κατασκευαστής του κιγκλιδώματος ή η μελέτη και ισιώστε τον πυθμένα.
3. Ετοιμάστε σανίδια ή κόντρα πλακέ θαλάσσης και αλείψτε τα από την πλευρά του μπετόν με αποκολλητικό λάδι.
4. Καρφώστε πασσάλους στην εξωτερική πλευρά του καλουπιού, συνήθως ανά 60 έως 80 cm περίπου, και καρφώστε πάνω τους τα σανίδια.
5. Βάλτε ανάμεσα στα σανίδια αποστάτες ακριβούς μήκους, ίσους με το πλάτος του θεμελίου, και ενώστε τις δύο πλευρές από πάνω με τραβέρσες.
6. Ελέγξτε με αλφάδι και τεντωμένο ράμμα την κατακορυφότητα, την ευθυγραμμία και το αλφάδιασμα της άνω ακμής.
7. Σφραγίστε τους μεγαλύτερους αρμούς και ρίξτε χώμα κάτω στη βάση του καλουπιού, για να μη φύγει μπετόν από κάτω.
8. Τοποθετήστε τον οπλισμό σύμφωνα με τις οδηγίες του κατασκευαστή ή της μελέτης και στηρίξτε τον σε αποστάτες.
9. Τοποθετήστε τα αγκύρια για τους ορθοστάτες ή σωλήνα για το καλώδιο της αυτόματης πόρτας, αν θα τα χρειαστείτε.
10. Ρίξτε το σκυρόδεμα σε στρώσεις, τρυπήστε κάθε στρώση με βέργα ή συμπυκνώστε τη με δονητή και χτυπήστε ελαφρά τα σανίδια με σφυρί.
11. Τραβήξτε την επιφάνεια με πήχη πάνω στην άνω ακμή του καλουπιού και βρέχετε το μπετόν για λίγες ημέρες ή σκεπάστε το με νάιλον.
12. Ξεκαλουπώστε προσεκτικά μετά από λίγες ημέρες, ανάλογα με τη θερμοκρασία, καθαρίστε τα σανίδια και φυλάξτε τα για επόμενη χρήση.

Το καλούπι το παραλαμβάνετε δύο φορές: πριν από τη σκυροδέτηση, όταν όλα διορθώνονται ακόμη, και μετά το ξεκαλούπωμα, όταν βλέπετε το αποτέλεσμα. Τον πρώτο έλεγχο κάντε τον μαζί με τον επιβλέποντα μηχανικό, που ελέγχει και τον οπλισμό.

• οι διαστάσεις και η θέση του καλουπιού αντιστοιχούν στη μελέτη και στη χάραξη,
• οι πλευρές του καλουπιού είναι κατακόρυφες και ίσιες σε όλο το μήκος,
• η άνω ακμή είναι αλφαδιασμένη και στο σωστό ύψος,
• τιράντες, αποστάτες και αντηρίδες έχουν μπει σε επαρκή πυκνότητα,
• οι αρμοί είναι σφραγισμένοι και το καλούπι κλείνει καλά κάτω στη βάση,
• ο οπλισμός έχει αποστάτες και δεν ακουμπά πουθενά στο καλούπι,
• όλοι οι σωλήνες διέλευσης και η γείωση είναι στη θέση τους σύμφωνα με τη μελέτη,
• το εσωτερικό του καλουπιού είναι καθαρό και οι επιφάνειες αλειμμένες με αποκολλητικό,
• μετά το ξεκαλούπωμα δεν υπάρχουν φωλιές, εμφανής οπλισμός ή φουσκώματα,
• οι ακμές και οι γωνίες είναι ακέραιες, χωρίς σπασίματα,
• οι τρύπες από τις τιράντες έχουν κλείσει και ο χώρος έχει καθαριστεί από υπολείμματα καλουπιού.