Σκυροδέτηση λωριδωτών θεμελίων απευθείας στο σκάμμα

Η σκυροδέτηση στο σκάμμα έχει νόημα εκεί όπου τα τοιχώματα του αυλακιού κρατούν μόνα τους το σχήμα τους. Συνήθως πρόκειται για αργιλώδη χώματα, συνεκτικά χαλίκια με πρόσμιξη αργίλου ή αποσαθρωμένο βράχο, που στην Ελλάδα συναντάται συχνά σε πλαγιές και νησιά. Σε τέτοιο έδαφος ο εκσκαφέας ανοίγει το αυλάκι με κουβά πλάτους όσο το θεμέλιο και το μπετό ρίχνεται χωρίς ξυλότυπο.

Γιατί δεν μπαίνει πάντα καλούπι; Με καλούπι πρέπει να σκάψετε φαρδύτερα, να στήσετε και να ξεστήσετε τις σανίδες και μετά να γεμίσετε και να συμπυκνώσετε το κενό γύρω από το θεμέλιο. Σε συνεκτικό χώμα αυτό δεν βελτιώνει τίποτα, απλώς προσθέτει δουλειά. Επιπλέον, το μπετό που ρίχνεται στο χώμα εφάπτεται καλά στο γύρω έδαφος.

Καλούπι χρειάζεται όταν τα τοιχώματα καταρρέουν, για παράδειγμα σε ξερή άμμο ή σε μπάζα, ή όταν το πάνω μέρος του θεμελίου βγαίνει πάνω από το έδαφος. Συχνά γίνεται συνδυασμός: το κάτω μέρος ρίχνεται στο χώμα και τα τελευταία εκατοστά καλουπώνονται, ώστε η πάνω ακμή να βγει ίσια και στο σωστό ύψος.

Τις διαστάσεις του θεμελίου, δηλαδή πλάτος, βάθος και οπλισμό, τις ορίζει ο πολιτικός μηχανικός στη στατική μελέτη, με βάση τα φορτία, την αντοχή του εδάφους και τη σεισμικότητα της περιοχής. Επειδή η Ελλάδα είναι σεισμογενής χώρα, τα θεμέλια κατοικιών είναι σχεδόν πάντα οπλισμένα και συχνά συνδέονται μεταξύ τους σε κάνναβο. Ο παγετός παίζει μικρότερο ρόλο από ό,τι στη βόρεια Ευρώπη, όμως σε ορεινές περιοχές της Μακεδονίας, της Ηπείρου ή της Θεσσαλίας το βάθος θεμελίωσης πρέπει να λαμβάνει υπόψη και αυτόν.

Η ίδια η σκυροδέτηση σε μια μονοκατοικία κρατάει συνήθως μία μέρα. Το αν θα πετύχει όμως κρίνεται τις μέρες πριν. Όταν η μπετονιέρα περιμένει στο εργοτάξιο, δεν υπάρχει πια χρόνος να συμπληρωθεί τίποτα.

Σκάμμα και έδαφος θεμελίωσης

Τα αυλάκια πρέπει να έχουν τις διαστάσεις της μελέτης και τον πυθμένα στο υψόμετρο που έδωσε ο μηχανικός ή ο τοπογράφος. Ο πυθμένας θέλει να είναι επίπεδος, χωρίς χαλαρό χώμα, λάσπη και λιμνάζοντα νερά. Αν εμφανιστεί κάτι διαφορετικό από ό,τι προέβλεπε η μελέτη, για παράδειγμα επιχώσεις, μαλακή άργιλος ή νερό που αναβλύζει, καλό είναι να το δει ο μηχανικός πριν προχωρήσετε. Στην πράξη συμβαίνει συχνά σε ένα κομμάτι του οικοπέδου να χρειάζεται βαθύτερη εκσκαφή μέχρι να βρεθεί στρώση με επαρκή αντοχή.

Μπετό καθαριότητας

Στην ελληνική πρακτική, κάτω από οπλισμένα θεμέλια ρίχνεται συνήθως μια λεπτή στρώση από φτωχό σκυρόδεμα, το λεγόμενο μπετό καθαριότητας, πάχους περίπου 5 έως 10 εκατοστών. Δεν σηκώνει φορτία. Δίνει όμως καθαρή, επίπεδη βάση ώστε ο οπλισμός να πατάει σωστά πάνω στους αποστάτες και να μη λερώνεται με χώμα. Καλό είναι να έχει πήξει πριν μπει ο οπλισμός.

Γείωση

Μέσα στα θεμέλια τοποθετείται συνήθως θεμελιακή γείωση, συχνά γαλβανισμένη ή ανοξείδωτη ταινία με απολήξεις πάνω από το έδαφος. Σε αυτήν θα συνδεθούν αργότερα η ηλεκτρική εγκατάσταση και το αλεξικέραυνο. Την τοποθέτηση και τις συνδέσεις τις σχεδιάζει και τις ελέγχει αδειούχος ηλεκτρολόγος. Η ταινία πρέπει να καλύπτεται παντού από μπετό, και είναι χρήσιμο να φωτογραφηθεί πριν από τη σκυροδέτηση.

Διελεύσεις για τα δίκτυα

Αποχέτευση, παροχή νερού, ηλεκτρική παροχή και ίσως σωληνώσεις για αντλία θερμότητας ή ηλιακό θα περάσουν κάπου μέσα από το θεμέλιο ή από κάτω του. Σε αυτά τα σημεία μπαίνουν πριν από τη σκυροδέτηση σωλήνες προστασίας μεγαλύτερης διατομής, μέσα από τους οποίους θα περάσουν αργότερα οι σωλήνες ή τα καλώδια. Τις θέσεις τις συμφωνείτε με τον υδραυλικό και τον ηλεκτρολόγο. Το εκ των υστέρων τρύπημα ή σπάσιμο ενός φρέσκου θεμελίου κοστίζει και το αδυνατίζει.

Οπλισμός

Ο οπλισμός, είτε κλωβοί από το σιδεράδικο είτε δεμένος επί τόπου από σιδεράδες, πρέπει να ακουμπά σε αποστάτες και όχι κατευθείαν στο χώμα ή στο μπετό καθαριότητας. Έτσι το σκυρόδεμα τον τυλίγει από όλες τις πλευρές. Πρέπει επίσης να έχουν μπει οι αναμονές για τα υποστυλώματα και τα τοιχία, στις θέσεις της μελέτης.

Πρόσβαση και παραγγελία

Η μπετονιέρα είναι βαρύ όχημα. Χρειάζεται σταθερή πρόσβαση όσο πιο κοντά στο σκάμμα γίνεται και χώρο για ελιγμούς. Αν δεν μπορεί να πλησιάσει, παραγγέλνεται αντλία σκυροδέματος. Τον όγκο τον υπολογίζετε από τις διαστάσεις του σκάμματος και προσθέτετε περιθώριο, γιατί το πραγματικό αυλάκι βγαίνει σχεδόν πάντα λίγο φαρδύτερο από το σχέδιο.

Κατηγορία και εργασιμότητα του σκυροδέματος

Την κατηγορία του σκυροδέματος την ορίζει η μελέτη. Για οπλισμένα θεμέλια κατοικιών χρησιμοποιείται συνήθως C20/25 ή C25/30, σε πιο απαιτητικές συνθήκες και υψηλότερη. Αν το έδαφος ή το υπόγειο νερό είναι επιθετικό, για παράδειγμα κοντά στη θάλασσα ή σε θειικά εδάφη, ο μηχανικός ορίζει και την κατηγορία έκθεσης, που επηρεάζει τη σύνθεση. Όταν παραγγέλνετε από τη μονάδα έτοιμου σκυροδέματος, δηλώστε κατηγορία αντοχής, κατηγορία έκθεσης, μέγιστο κόκκο αδρανών και κάθισμα, σύμφωνα με το ΕΛΟΤ EN 206.

Το κάθισμα δείχνει πόσο εύκολα ρέει το μπετό. Για σκάμματα ζητείται συνήθως κατηγορία S3, με αντλία ή πυκνό οπλισμό μάλλον S4. Η σωστή ρευστότητα πρέπει να έρχεται από τη μονάδα. Όταν προστίθεται νερό στο εργοτάξιο για να «τρέχει» καλύτερα, η αντοχή πέφτει.

Άοπλο ή οπλισμένο θεμέλιο

Το άοπλο σκυρόδεμα αντέχει καλά τη θλίψη, αλλά όχι τον εφελκυσμό. Αν το έδαφος δεν έχει παντού την ίδια αντοχή ή αν δεχτεί σεισμική καταπόνηση, το θεμέλιο κάμπτεται ελαφρά και το άοπλο μπετό ραγίζει. Ο οπλισμός αναλαμβάνει αυτές τις δυνάμεις. Άοπλα θεμέλια χρησιμοποιούνται κυρίως σε περιφράξεις, μικρά βοηθητικά ή τοιχάκια, και πάντα με απόφαση του μηχανικού, όχι του συνεργείου ή του γείτονα που «έτσι το έκανε πάντα».

Πώς φτάνει το μπετό στο σκάμμα

• Απευθείας από το κανάλι της μπετονιέρας: το πιο απλό και γρήγορο, αν το όχημα φτάνει με το κανάλι σε όλα τα αυλάκια.
• Με αντλία σκυροδέματος: όταν το σκάμμα είναι μακριά από τον δρόμο, πίσω από άλλα κτίσματα ή σε πλαγιά. Η μπούμα φτάνει σε απομακρυσμένα σημεία και το μπετό απλώνεται ομοιόμορφα.
• Με καρότσια ή μικρό ανατρεπόμενο: για μικρούς όγκους, όπως θεμέλια περίφραξης. Είναι πιο αργό και θέλει περισσότερα χέρια.

Επίπεδα και κλιμακωτά θεμέλια

Σε επίπεδο οικόπεδο τα θεμέλια έχουν πυθμένα σε ένα υψόμετρο. Σε πλαγιά, που στην Ελλάδα είναι πολύ συνηθισμένη, ο πυθμένας κλιμακώνεται. Ύψος και μήκος των σκαλοπατιών τα δίνει η μελέτη. Η σκυροδέτηση ξεκινά από το χαμηλότερο σημείο και ανεβαίνει, με προσοχή ώστε το μπετό στα σκαλοπάτια να μην ανακατευτεί με χώμα.

Η διαδικασία μοιάζει στα περισσότερα έργα. Ένα έμπειρο συνεργείο την έχει «στο χέρι», όμως κάθε βήμα έχει τον λόγο του.

1. Ελέγχεται το σκάμμα: διαστάσεις, υψόμετρο πυθμένα, καθαριότητα, νερά και χώματα που έπεσαν από τα τοιχώματα.
2. Ο επιβλέπων μηχανικός βλέπει τον πυθμένα και τον οπλισμό, αν το έχει ζητήσει.
3. Ελέγχονται οι θέσεις της ταινίας γείωσης, των σωλήνων διέλευσης, του οπλισμού και των αναμονών, και φωτογραφίζονται όλα.
4. Σημαδεύεται η πάνω ακμή του θεμελίου, με χωροβατημένους πασσάλους ή πήχεις, ώστε να ξέρει το συνεργείο μέχρι πού θα γεμίσει.
5. Παραλαμβάνεται το δελτίο αποστολής της πρώτης μπετονιέρας και ελέγχονται κατηγορία, κάθισμα και ώρα παραγωγής.
6. Αν προβλέπεται, λαμβάνονται δοκίμια για έλεγχο αντοχής.
7. Το μπετό απλώνεται σε στρώσεις, συνήθως ύψους έως 0,3 με 0,5 μέτρα, χωρίς να πέφτει από μεγάλο ύψος στο ίδιο σημείο.
8. Κάθε στρώση συμπυκνώνεται με δονητή (βελόνα) μέχρι να σταματήσουν να βγαίνουν φυσαλίδες αέρα.
9. Η δουλειά συνεχίζεται χωρίς διακοπές, ώστε η νέα στρώση να δένει με την προηγούμενη όσο είναι ακόμα νωπή.
10. Η πάνω επιφάνεια ισιώνεται στο ύψος των σημαδιών με πήχη και φινίρεται με μυστρί.
11. Καλύπτεται και συντηρείται το σκυρόδεμα ανάλογα με τον καιρό.

Το κλειδί είναι η συνέχεια. Αν η σκυροδέτηση σταματήσει για αρκετές ώρες, η κάτω στρώση αρχίζει να πήζει και η καινούργια δεν δένει τέλεια μαζί της. Αν μια διακοπή είναι αναπόφευκτη, για παράδειγμα σε πολύ μεγάλα μήκη, ο αρμός διακοπής μπαίνει εκεί που τον επιτρέπει ο μηχανικός, όχι τυχαία εκεί που τελείωσε το φορτίο.

Η χρέωση ανά κυβικό μέτρο διαφέρει στην πράξη ανάλογα με τις συνθήκες του εργοταξίου. Αξίζει να τις γνωρίζετε, ώστε να καταλαβαίνετε τις προσφορές και να προετοιμάσετε σωστά το έργο.

Διευκολύνουν

• Καλή πρόσβαση της μπετονιέρας ως το σκάμμα, χωρίς ανάγκη αντλίας.
• Συνεκτικό έδαφος που κρατά ίσια τα τοιχώματα.
• Στεγνό σκάμμα χωρίς υπόγεια νερά.
• Μεγάλος συνεχής όγκος που ρίχνεται μονομιάς.
• Απλός και καλά δεμένος οπλισμός, έτοιμος πριν από τη μέρα της σκυροδέτησης.
• Ήπιος καιρός, άνοιξη ή φθινόπωρο, χωρίς καύσωνα και παγετό.

Δυσκολεύουν

• Στενοί δρόμοι, χωριά ή νησιωτικά σοκάκια, όπου χρειάζεται αντλία ή μεταφορά με καρότσια.
• Χαλαρό έδαφος, όπου το πάνω μέρος θέλει καλούπι ή τα τοιχώματα πρέπει να καθαρίζονται συνεχώς.
• Νερό στο σκάμμα, που πρέπει να αντλείται πριν και κατά τη σκυροδέτηση.
• Πλαγιά και κλιμακωτός πυθμένας.
• Πυκνός οπλισμός, που καθυστερεί την ρίψη και τη δόνηση.
• Μικροί όγκοι σε πολλά σημεία, π.χ. ξεχωριστά για περίφραξη και για αποθήκη.
• Καύσωνας το καλοκαίρι, όπου χρειάζονται επιβραδυντικά, πρωινή σκυροδέτηση και εντατική διαβροχή.
• Κρύο τον χειμώνα στις ορεινές περιοχές, με πρόσθετα, κάλυψη και μεγαλύτερη συντήρηση.

Λάβετε υπόψη ότι χρεώνεται το σκυρόδεμα που πραγματικά μπήκε. Αν ο εκσκαφέας άνοιξε φαρδύτερο αυλάκι ή αν τα τοιχώματα καταρρέουν, η κατανάλωση ξεπερνά τον υπολογισμό από τα σχέδια.

Τα θεμέλια βρίσκονται στη μέση μιας αλυσίδας εργασιών. Όποιος τη συντονίζει γλιτώνει διορθώσεις και αναμονές.

• Τοπογράφος: χαράζει το κτίριο πριν από την εκσκαφή και μπορεί να ελέγξει τα υψόμετρα του πυθμένα και της πάνω ακμής.
• Εκσκαφή: καλό είναι να τελειώνει λίγο πριν από τη σκυροδέτηση. Ένα σκάμμα που μένει μέρες στη βροχή χάνει την ποιότητα του πυθμένα.
• Πολιτικός μηχανικός: κρίνει το έδαφος θεμελίωσης όταν διαφέρει από τα αναμενόμενα και ελέγχει τον οπλισμό.
• Σιδεράδες: δένουν τον οπλισμό και τις αναμονές πριν έρθει το μπετό.
• Ηλεκτρολόγος: αναλαμβάνει τη θεμελιακή γείωση και τις απολήξεις της.
• Υδραυλικός: ορίζει θέσεις και διατομές των σωλήνων διέλευσης για αποχέτευση και νερό.
• Καλουπατζήδες: μετά τα θεμέλια στήνουν ξυλότυπους για υποστυλώματα, τοιχία και συνδετήριες δοκούς.
• Μονωτές: αργότερα κάνουν τη στεγάνωση, που η ποιότητά της εξαρτάται και από το πόσο ίσια και καθαρή είναι η επιφάνεια.

Είτε το έργο το τρέχει εργολάβος είτε το χτίζετε μόνοι σας με συνεργεία, κρατήστε φωτογραφίες με εμφανείς διαστάσεις από τον πυθμένα, τον οπλισμό και τις διελεύσεις. Μετά τη σκυροδέτηση δεν φαίνονται πια.

Τα λάθη στα θεμέλια δεν διορθώνονται εύκολα. Τα περισσότερα εμφανίζονται μετά από χρόνια, όταν οι τοίχοι έχουν σοβατιστεί και τα δάπεδα έχουν τελειώσει.

• Σκυροδέτηση μέσα σε νερό και λάσπη. Το μπετό ανακατεύεται με χώμα, χάνει αντοχή και στον πάτο σχηματίζεται αδύναμη στρώση. Αργότερα μπορεί να φανεί ως ανομοιόμορφη καθίζηση και ρωγμές στην τοιχοποιία.
• Χαλαρό χώμα στον πυθμένα. Συμπιέζεται κάτω από το φορτίο και το σπίτι «κάθεται» περισσότερο σε ένα σημείο.
• Οπλισμός πάνω στο χώμα. Χωρίς επικάλυψη από μπετό ο σίδηρος σκουριάζει και χάνει την αποτελεσματικότητά του.
• Νερό στη μπετονιέρα. Το μπετό ρίχνεται ευκολότερα, αλλά είναι πιο αδύναμο και συρρικνώνεται περισσότερο.
• Ασυμπύκνωτο μπετό. Μένουν κενά και φωλιές αδρανών, ιδίως γύρω από τον οπλισμό και στα τοιχώματα.
• Ξεχασμένες διελεύσεις και γείωση. Τα καροταρίσματα εκ των υστέρων αδυνατίζουν το θεμέλιο και η γείωση λύνεται με εναλλακτικό τρόπο.
• Αναμονές σε λάθος θέση. Τα υποστυλώματα δεν κάθονται εκεί που πρέπει και η διόρθωση είναι επίπονη.
• Στραβή πάνω επιφάνεια. Η επόμενη φάση ξεκινά με γεμίσματα και ο φέρων οργανισμός πάνω της δεν βγαίνει ίσιος.
• Έλλειψη συντήρησης. Στη ζέστη η επιφάνεια ξεραίνεται, ραγίζει και μένει σκονισμένη και μαλακή.

Τη σκυροδέτηση των θεμελίων μιας συνηθισμένης μονοκατοικίας το συνεργείο την τελειώνει συνήθως σε μία εργάσιμη μέρα, σε μικρά έργα και σε λίγες ώρες. Η προετοιμασία με οπλισμό, διελεύσεις και γείωση παίρνει συνήθως από μία έως αρκετές μέρες.

Το μπετό αρχίζει να πήζει λίγες ώρες μετά την ανάμιξη, ανάλογα με θερμοκρασία και σύνθεση. Στο ελληνικό καλοκαίρι αυτό γίνεται πολύ γρήγορα, γι' αυτό πρέπει να ρίχνεται αμέσως μόλις φτάσει. Αποφασιστικό είναι ο χρόνος του δελτίου αποστολής και η σύσταση της μονάδας.

Πάνω στα θεμέλια μπορείτε να περπατήσετε προσεκτικά συνήθως την επόμενη μέρα. Η επόμενη φάση, με ξυλότυπους και φορτία, ξεκινά συνήθως μετά από λίγες μέρες, στο κρύο αργότερα. Την αντοχή της μελέτης το σκυρόδεμα την αποκτά περίπου στις 28 ημέρες, όμως αυτό δεν εμποδίζει τη συνέχεια της δουλειάς, αν το επιτρέψει ο μηχανικός.

Πώς συντηρείται το μπετό

Γιατί να καταβρέχετε κάτι που ήδη σκυροδετήθηκε; Το τσιμέντο χρειάζεται νερό για να σκληρύνει. Αν η πάνω επιφάνεια στεγνώσει πολύ γρήγορα, μένει αδύναμη και ραγίζει. Το καλοκαίρι η επιφάνεια καλύπτεται με νάιλον ή γεωύφασμα και καταβρέχεται αρκετές μέρες, συνήθως περίπου μία εβδομάδα. Με ζέστη και αέρα, όπως με το μελτέμι στα νησιά, η διαβροχή χρειάζεται πιο συχνά. Στα θεμέλια μέσα στο χώμα τα πράγματα είναι ευκολότερα, γιατί τα πλευρικά τοιχώματα είναι σε υγρό έδαφος.

Με θερμοκρασίες γύρω στους +5 °C και κάτω, το μπετό πρέπει να προστατεύεται από τον παγετό. Η μονάδα στέλνει σκυρόδεμα με κατάλληλα πρόσθετα και η φρέσκια επιφάνεια σκεπάζεται με μονωτικά καλύμματα. Σε παγωμένο σκάμμα ή σε πυθμένα με χιόνι δεν σκυροδετείτε.

Ασφάλεια στο σκάμμα

Μην μπαίνετε σε βαθιά αυλάκια με ασταθή τοιχώματα. Μπορούν να καταρρεύσουν ακόμα κι όταν φαίνονται γερά, ιδίως μετά από βροχή ή δίπλα σε βαρύ όχημα. Με αντλία προσέξτε τα εναέρια καλώδια πάνω από το οικόπεδο και κανείς δεν στέκεται κάτω από τη μπούμα. Σε ατύχημα καλέστε το 112.

Ο έλεγχος αξίζει κατά τη σκυροδέτηση, όχι μόνο μετά. Τα περισσότερα λάθη φαίνονται εκείνη τη μέρα, όσο διορθώνονται ακόμα. Στην παραλαβή ζητήστε τα έγγραφα και περπατήστε όλη την περίμετρο.

• δελτία αποστολής για κάθε μπετονιέρα με σωστή κατηγορία, κάθισμα και ποσότητα,
• σύνολο παραδοθέντος σκυροδέματος σε σύγκριση με τον υπολογισμό και με τον όγκο του τιμολογίου,
• αποτελέσματα δοκιμίων αντοχής, αν λήφθηκαν,
• φωτογραφίες του σκάμματος, του οπλισμού, της ταινίας γείωσης και των διελεύσεων πριν από τη σκυροδέτηση,
• απολήξεις γείωσης στις θέσεις της ηλεκτρολογικής μελέτης,
• αναμονές οπλισμού στις σωστές θέσεις και κατακόρυφες,
• σωλήνες διέλευσης στις σωστές θέσεις, ανοιχτοί και χωρίς μπετό μέσα,
• πάνω επιφάνεια στο υψόμετρο της μελέτης, ίσια, χωρίς μεγάλες ανωμαλίες,
• πλάτος και πορεία θεμελίων σύμφωνα με τα σχέδια, γωνίες και διασταυρώσεις χωρίς στενέματα,
• επιφάνεια χωρίς φωλιές, τρύπες και ακάλυπτο οπλισμό,
• καμία ρωγμή ή σκονισμένη επιφάνεια τις πρώτες μέρες,
• πληροφορία για το πώς έγινε η συντήρηση, ειδικά σε ζέστη ή κρύο,
• σαφής ημερομηνία από την οποία μπορεί να ξεκινήσει η επόμενη φάση.