Bekisting maken voor funderingen en wanden

In een prijslijst wordt bekisting meestal gemeten in vierkante meter oppervlak dat rechtstreeks in contact komt met het beton. Bij een wand tel je daarom gewoonlijk beide zijden. Een wand van tien meter lang en één meter hoog betekent dus ongeveer twintig vierkante meter bekisting, geen tien. Bij een funderingsstrook tellen de zijkanten als ze bekist worden, bij een plaat alleen de rand rondom.

Ga voor je een offerte ondertekent na wat precies in de post zit. Meestal gaat het om deze onderdelen:

• Plaatsen van de bekisting, met schoren, afstandhouders en spanstaven
• Ontkisten, dus het afbreken nadat het beton uitgehard is
• Reinigen en afvoeren van het bekistingsmateriaal
• Materiaal: eigen planken van de aannemer, gehuurde systeembekisting of materiaal dat je zelf levert

In de praktijk gebeurt het vaak dat de ene aannemer het ontkisten apart aanrekent en de andere het al in zijn eenheidsprijs heeft zitten. Offertes lijken dan sterk te verschillen, terwijl ze voor hetzelfde werk zijn. Let ook op doorvoeren, hoeken en sprongen in de wand. Een goede offerte vermeldt duidelijk of die inbegrepen zijn.

Traditionele houten bekisting

Dit zijn vurenhouten planken, meestal ongeveer 24 mm dik, of watervaste multiplex, vastgezet met balkjes, latten en piketten. De bekisting wordt ter plaatse op maat gemaakt. Het voordeel is de flexibiliteit: bogen, schuine wanden, onregelmatige grondplannen en kleine hoeveelheden lukken zonder probleem, ook waar het niet loont om een systeem aan te voeren. Het nadeel is dat het arbeidsintensief is, meer materiaal vraagt en een minder mooi oppervlak geeft, met afdrukken en naden tussen de planken. Bij funderingen die later onder de grond verdwijnen, is dat geen bezwaar.

Systeembekisting met kaders

Deze bestaat uit stalen of aluminium kaders met een bekistingsplaat erin. De panelen worden met klemmen aan elkaar gekoppeld en met spanstaven samengetrokken. Op werven zie je vaak systemen van fabrikanten zoals Peri of Doka, maar er bestaan er veel meer. Het plaatsen gaat snel, de wanden worden recht en het oppervlak strak. Zo'n bekisting kan ook een hogere betondruk aan. Ze loont bij rechte kelderwanden, langere keermuren en overal waar de wand niet gepleisterd wordt. Meestal wordt ze gehuurd, dus een goede planning is belangrijk. Elke extra dag op de werf telt mee.

Bekisting met liggers en grote platen

Dit is een tussenvorm: houten liggers, vaak van het type H20, met drielaagse of gefilmde platen. Ze wordt gebruikt bij hogere wanden en waar de kaders niet in de maten passen. Bij eengezinswoningen kom je ze minder vaak tegen.

Verloren bekisting

Ook in België worden vaak bekistingsblokken gebruikt. Dat zijn holle betonblokken die droog gestapeld, gewapend en met beton volgestort worden. Ze blijven definitief in de wand zitten. Voor kelders bestaan er ook blokken uit isolatiemateriaal zoals EPS, of uit houtvezelbeton, die meteen isoleren. Ontkisten hoeft niet en een kleinere ploeg kan het werk aan. Zo'n wand staat in een prijslijst wel meestal als aparte post, niet als bekisting per m². Bij een stevige ondergrond worden funderingsstroken vaak rechtstreeks in de sleuf gestort, zonder bekisting. Voorwaarde is samenhangende grond met rechte sleufwanden.

Hoe kies je?

Bij funderingsstroken in samenhangende grond is bekisting vaak helemaal niet nodig. Bekisten moet je wel het deel boven het maaiveld en plaatsen waar de grond afkalft. Bij kelderwanden die waterdicht moeten zijn, kiest men meestal een monolithische wand in systeembekisting, eventueel met zwelbanden of afdichtingsprofielen in de stortnaden. Voor een muurtje onder een tuinafsluiting of een lage tuinmuur volstaan hout of bekistingsblokken. De uiteindelijke keuze hoort in het plan, op basis van de berekening van de stabiliteitsingenieur.

Een ploeg die op een onvoorbereide werf aankomt, verliest tijd, en dat wachten komt meestal op de factuur terecht. Voor de start hoort het volgende klaar te zijn:

• Plan met stabiliteitsstudie: afmetingen van funderingen en wanden, wapening, betonklasse en ligging van de doorvoeren
• Uitzetting door een landmeter, zeker langs de perceelsgrens en bij de eerste funderingen, waar een fout het hele huis verschuift
• Afgewerkte uitgraving op de juiste diepte, met een bodem zonder modder en zonder staand water
• Mager beton onder de funderingsplaat of onder de wanden, als het plan dat voorschrijft, zodat de bekisting een vlakke voet heeft
• Toegang voor de bestelwagen met materiaal en later voor de truckmixer en de betonpomp
• Wachtbuizen en doorvoeren van de loodgieter en de elektricien: riolering, water, elektriciteitsaansluiting en de aardingslus

Die aardingslus verdient extra aandacht. Volgens het AREI komt ze bij nieuwbouw doorgaans onderaan in de funderingen, en ze moet erin liggen voordat het beton komt. De aansluiting en de meting horen bij de elektricien en worden later mee nagekeken bij de keuring door een erkend keuringsorganisme. Een vergeten aardingslus achteraf oplossen is omslachtig.

Bekisting voor funderingen

Eerst worden volgens de uitzetting koorden gespannen op een gebint (planken op palen rond de bouwput), en van daaruit wordt de rand van de fundering met een schietlood naar beneden overgebracht. Bij houten bekisting slaat men palen in de grond en nagelt men er de planken tegen. Binnenin klemt men een afstandhouder van exacte lengte, die de breedte van de strook bepaalt. Bovenaan worden beide zijden met dwarslatten verbonden, zodat het beton ze niet uit elkaar duwt. De bovenrand wordt met een waterpastoestel of laser uitgelijnd, want daarop wordt het beton later afgereid. Bij een funderingsplaat ontstaat een randkader dat aan de buitenkant met schuine schoren ondersteund wordt.

Bekisting voor wanden

Bij wanden is de werkwijze gelijkaardig, alleen is alles hoger en zijn de krachten groter. Eerst wordt één zijde geplaatst, uitgelijnd en met schuine schoren in de ondergrond verankerd. Daarna volgt de wapening, door dezelfde ploeg of door ijzervlechters. In de wapening komen afstandhouders die zorgen voor de voorgeschreven betondekking. Pas daarna wordt de tweede zijde gesloten. Beide zijden worden met spanstaven en moeren samengetrokken. De staven lopen door kunststof buisjes, zodat ze na het storten weer uitgetrokken kunnen worden. De gaatjes die overblijven, worden later met stoppen of mortel gedicht.

Controle voor het storten

Voordat het beton komt, controleert men de loodrechte stand met schietlood of waterpas, de vlakheid met een koord over de lengte, de afmetingen, de hoogte van de bovenrand, de stevigheid van de verbindingen en het afdichten van de naden. De vlakken die met het beton in contact komen, krijgen een ontkistingsolie, zodat het beton niet blijft kleven. Binnenin wordt de bekisting gereinigd van zaagsel, aarde en stukjes binddraad. Houten planken worden bij warm weer meestal licht bevochtigd, zodat ze geen water uit het beton opzuigen.

Storten en ontkisten

Het beton wordt in lagen gestort en met een trilnaald verdicht. De bekister blijft tijdens het storten best bij de wand om te zien of een verbinding toegeeft of of er cementmelk weglekt. De zijbekisting van funderingen en wanden wordt afhankelijk van de temperatuur meestal na ongeveer één tot drie dagen verwijderd. Bij koud weer wacht men langer. Na het ontkisten wordt het beton nabehandeld: vochtig houden of afdekken met folie, zodat het niet te snel uitdroogt.

Voor eenzelfde oppervlak kan de hoeveelheid werk, en dus ook de eindprijs, sterk verschillen. Het werk wordt makkelijker door:

• Een eenvoudig rechthoekig grondplan met lange rechte stukken
• Herhalende maten, zodat de bekisting meerdere keren na elkaar gebruikt kan worden
• Een vlakke laag mager beton om op te starten
• Goede toegang en ruimte om materiaal vlak bij de wand op te slaan

Het werk wordt moeilijker door:

• Bogen, schuine wanden, veel hoeken, sprongen en nissen
• Veel doorvoeren en openingen die apart uitgespaard moeten worden
• Hoge wanden waarvoor stellingen of werkplatforms met leuning nodig zijn
• Een smalle sleuf waarin de bekister zich nauwelijks kan draaien, of een hellend perceel
• Zichtbeton dat niet gepleisterd wordt en strakke naden en goede platen vraagt
• Werken in de winter of in de modder, wanneer de bekisting beschermd en het beton langer nabehandeld moet worden

Diepere uitgravingen moeten beveiligd zijn tegen instorten, met een beschoeiing of met taluds onder een veilige helling. Dat is een kwestie van veiligheid, niet alleen van comfort, en het hoort bij de voorbereiding van de werf.

Bekisting zit midden in de keten, en bijna alles hangt ervan af. Ervoor komen de landmeter, de grondwerken en het mager beton. Tijdens het bekisten wisselen de ijzervlechters met de wapening en de loodgieter en elektricien met hun wachtbuizen en de aardingslus elkaar af. Na het bekisten volgen het storten, het ontkisten en daarna de waterdichting, de isolatie van de kelder en het aanvullen.

Waarom is dat belangrijk? Een vergeten wachtbuis voor de riolering moet na het storten met een kernboor alsnog geboord worden. Bij een waterdichte wand is elk extra gat bovendien een risico op lekken. Daarom is het verstandig dat de loodgieter en de elektricien de wand zelf nakijken voordat de tweede zijde van de bekisting gesloten wordt.

De funderingsbekisting voor een gewone eengezinswoning is voor een ervaren ploeg meestal werk van één tot enkele dagen, afhankelijk van de omvang en hoe grillig het grondplan is. Kelderwanden in systeembekisting worden gewoonlijk per vak gemaakt. Een vak wordt bekist en gestort, en na het uitharden schuift de bekisting door naar het volgende. Beton kan al na enkele dagen ontkist worden, maar zijn ontwerpsterkte bereikt het meestal pas na ongeveer 28 dagen. Belast het tot dan niet zwaarder met aanvulgrond of andere constructies dan de stabiliteitsingenieur toelaat.

• Te weinig spanstaven of schoren. Beton duwt harder op de bekisting dan je zou denken, vooral bij snel storten en vloeibaar beton. Het resultaat is een uitgebolde wand, of in het slechtste geval een opengebarsten bekisting met beton in de sleuf.
• Niet afgedichte naden. Door de kieren loopt cementmelk weg en in de wand blijven grindnesten achter, poreuze plekken met blootliggend granulaat. Die zijn zwakker en laten water door.
• Ontbrekende afstandhouders. De wapening ligt rechtstreeks tegen de bekisting en schemert na het ontkisten door het oppervlak. Na verloop van tijd roest ze en springt het beton eromheen af.
• Bekisting niet in het lood of niet op de as. Een kleine afwijking in de fundering werkt door in het metselwerk en zelfs in het dak. De metser moet dan met mortel en lijm rechttrekken wat recht had kunnen zijn.
• Vergeten doorvoeren. Achteraf boren beschadigt de wapening en brengt bij een kelder de waterdichtheid in gevaar.
• Slechte bovenrand. Staat de bekisting niet waterpas, dan staat het beton dat ook niet. De eerste laag metselwerk moet dan met een dikke laag mortel uitgevlakt worden.
• Te vroeg ontkisten. Randen breken af, het oppervlak scheurt mee met de plaat, en bij vorst kan het beton blijvend zwakker worden.
• Geen ontkistingsolie. Het beton kleeft aan de planken, het oppervlak scheurt bij het ontkisten en de bekisting is verloren.

Laat de bekisting van dragende funderingen en wanden van je woning over aan een vakbedrijf dat werkt volgens het plan van de stabiliteitsingenieur. Een lage fundering onder een afsluiting, een tuinmuurtje of een sokkel tot ongeveer een halve meter hoog kan je wel zelf maken, als je basisgereedschap hebt en een helper. Werk niet in diepe sleuven die niet beveiligd zijn tegen instorten.

1. De as van de fundering met een koord op piketten uitzetten en de haakse hoeken controleren, bijvoorbeeld door de diagonalen te meten.
2. Een sleuf graven tot vorstvrije diepte, in België doorgaans ongeveer 80 cm, of tot de diepte die de fabrikant van de afsluiting of het plan aangeeft, en de bodem vlak maken.
3. Planken of watervaste multiplex klaarleggen en aan de betonzijde insmeren met ontkistingsolie.
4. Palen aan de buitenkant van de bekisting inslaan, meestal ongeveer om de 60 tot 80 cm, en de planken ertegen nagelen.
5. Afstandhouders van exacte lengte volgens de funderingsbreedte tussen de planken klemmen en beide zijden bovenaan met dwarslatten verbinden.
6. Met waterpas en gespannen koord controleren of de bekisting loodrecht en vlak staat en of de bovenrand waterpas ligt.
7. Grotere naden dichten en de bekisting onderaan aanaarden, zodat het beton niet onder de planken door loopt.
8. Wapening plaatsen volgens de handleiding van de fabrikant of het plan en ze op afstandhouders leggen.
9. Ankers voor de palen of een wachtbuis voor de kabel naar een poort plaatsen, als je die nodig hebt.
10. In lagen storten, elke laag met een staaf doorprikken of met een trilnaald verdichten en met een hamer tegen de planken kloppen.
11. Het oppervlak met een lat over de bovenrand van de bekisting afreien en het beton enkele dagen vochtig houden of afdekken met folie.
12. Na enkele dagen, afhankelijk van de temperatuur, voorzichtig ontkisten, de planken reinigen en droog opslaan voor later gebruik.

Controleer de bekisting twee keer: voor het storten, wanneer alles nog aangepast kan worden, en na het ontkisten, wanneer je het resultaat ziet. De eerste controle doe je best samen met de werfleider of de architect, en bij een groter project ook met de stabiliteitsingenieur, die de wapening nakijkt.

• Afmetingen en ligging van de bekisting komen overeen met het plan en de uitzetting
• De bekistingswanden staan loodrecht en zijn recht over de hele lengte
• De bovenrand ligt waterpas en op de juiste hoogte
• Spanstaven, afstandhouders en schoren zijn dicht genoeg geplaatst
• De naden zijn gedicht en de bekisting sluit onderaan aan op de ondergrond
• De wapening rust op afstandhouders en raakt nergens de bekisting
• Alle wachtbuizen, doorvoeren en de aardingslus zitten op hun plaats volgens het plan
• De binnenkant van de bekisting is proper en de vlakken zijn ingesmeerd met ontkistingsolie
• Na het ontkisten zijn er geen grindnesten, doorschemerende wapening of uitbollingen
• Randen en hoeken zijn heel en niet afgebroken
• De gaten van de spanstaven zijn gedicht en de omgeving is vrij van bekistingsresten