Machinaal vlinderen van een betonvloer

Beton die enkel met een lat is afgetrokken, ligt vlak, maar het oppervlak is poreus en zit vol water. De vlindermachine brengt een fijne cementpap naar boven, sluit de poriën en verdicht de bovenste laag over ongeveer enkele millimeters. Het resultaat slijt minder snel, poetst makkelijker en stuift minder dan beton die alleen is afgetrokken of met de hand is afgewerkt.

Waarom volstaat met de hand afwerken niet? Voor een paar vierkante meter lukt dat wel. Op een grotere oppervlakte haalt een vakman met een handspaan het niet. De beton verhardt overal tegelijk en het moment om af te werken duurt maar een bepaalde tijd. Een machine werkt in één werkdag tientallen tot honderden vierkante meter af en geeft een gelijkmatiger oppervlak.

Waar je het vaak tegenkomt

• Garages en carports waar de betonvloer de afgewerkte vloer blijft
• Werkplaatsen, loodsen, stallen en landbouwgebouwen
• Kelders en technische ruimtes
• Draagvloeren in een woning waar een nauwkeurig vlak nodig is voor de volgende lagen
• Betonvloeren die later een epoxycoating of impregnering krijgen

In de leefruimtes van een woning wordt gevlinderde beton minder vaak als afgewerkte vloer gebruikt. Daar gaat het meestal om een geschuurde designvloer, en dat is een andere techniek met andere eisen.

Vlinderen is geen losse klus die je op eender welke dag kunt inplannen. Het volgt rechtstreeks op het storten, en de ploeg moet dezelfde dag op de werf zijn, vaak tot laat op de avond of in de nacht.

Stap voor stap

1. De beton wordt gestort, verdicht met een trilnaald of trilbalk en afgetrokken op de juiste hoogte volgens de peilmerken.
2. Met een brede spaan aan een lange steel worden de strepen van de lat weggewerkt.
3. Dan is het wachten tot de beton opstijft. De vakmensen testen dat met hun voet: laat een schoen een afdruk van meestal maar 2 à 3 mm achter en blijft er geen water in staan, dan mag de machine erop.
4. Eerste doorgang met de schijf. Die "opent" het oppervlak, werkt kleine oneffenheden weg en trekt de cementpap naar boven.
5. Bij een vloer met instrooilaag wordt de droge mortel op het vochtige oppervlak gestrooid, meestal in twee keer, en met de schijf ingewerkt.
6. Daarna volgen doorgangen met de bladen, waarbij de hoek van de bladen telkens wat steiler wordt gezet. Bij elke doorgang wordt het oppervlak dichter en begint het te glanzen.
7. Randen, hoeken en de zones rond doorvoeren worden afgewerkt met een kleinere machine of met de hand.
8. Meteen na het vlinderen wordt een nabehandelingsmiddel aangebracht of de vloer afgedekt met folie.
9. De krimpvoegen worden gezaagd, meestal binnen de volgende 24 uur, afhankelijk van de temperatuur en hoe snel de beton uithardt.

Waarom de timing zo belangrijk is

Gaat de machine te vroeg op de vloer, dan zakt ze weg, perst ze te veel water naar boven en maakt ze golven. Komt ze te laat, dan is het oppervlak al te hard en "poetsen" de bladen enkel nog, zonder te verdichten. Wanneer het juiste moment komt, hangt af van de temperatuur, wind, zon, het type cement en de hulpstoffen. In de zomer kan dat ongeveer 2 à 4 uur na het storten zijn, bij koud weer 8 uur of langer. Daarom zie je vaak dat het storten 's morgens begint en het vlinderen pas na het donker klaar is.

Het vlinderwerk is maar zo goed als alles eronder. Veel problemen die men achteraf op de vlinderaars afschuift, ontstaan in werkelijkheid bij de voorbereiding van de ondergrond.

• Een draagkrachtige, verdichte ondergrond, bijvoorbeeld een steenslagbed aangetrild met een trilplaat, zonder zachte plekken
• Volgens het ontwerp een scheidingsfolie, vochtscherm of isolatie met folie
• Wapening op afstandhouders, niet op de grond gelegd, en stevig aan elkaar vastgemaakt
• Putjes, goten, leidingdoorvoeren en kabelbuizen op de juiste hoogte geplaatst
• Langs de muren een randisolatiestrook, zodat de vloer niet tegen de muren klemt
• De vloerhoogte en eventuele hellingen aangeduid, bijvoorbeeld naar het afvoerputje in de garage
• Toegang voor de truckmixer en de betonpomp, of een plek om ze op te stellen
• Stroom of brandstof voor de machines en verlichting om na het donker te werken
• In een gebouw onder dak de openingen dicht tegen tocht, in de zomer schaduw, in de winter bescherming tegen vorst

Ook de bestelling van de beton telt. Voor gevlinderde vloeren gebruikt men meestal minstens sterkteklasse C25/30, met een gelijkmatige consistentie en zonder hulpstoffen die het vlinderen bemoeilijken. Komt er een instrooilaag, dan mag de beton best niet luchtbelvormend zijn, want een instrooilaag op luchtbelhoudende beton kan later loskomen. Spreek het betontype vooraf af met de betoncentrale en met de vlinderaars.

Werkt de ploeg met elektrische machines of lampen op een natte werf, dan horen de verlengkabels op een stopcontact met verliesstroomschakelaar en niet in plassen. Nieuwe vaste stroomkringen voor de garage of werkplaats laat je door een elektricien aanleggen.

Vlinderen zonder instrooilaag

De machine werkt enkel met de cementpap die uit de beton zelf naar boven komt. Het oppervlak is glad en sterker dan bij beton die alleen is afgetrokken. Deze variant volstaat voor kelders, bergingen met licht gebruik, draagvloeren en vloeren die later worden afgedekt.

Vlinderen met instrooilaag

Een instrooilaag is een droog mengsel van cement en een harde vulstof, zoals kwartszand of korund, dat op de verse beton wordt gestrooid en in het oppervlak wordt gewerkt. Zo krijg je een hardere toplaag die beter bestand is tegen autobanden, transpalletten en het verslepen van zware spullen. De instrooilaag bestaat ook in kleur, meestal grijs, antraciet of roodachtig. Reken er bij een gekleurde instrooilaag op dat de tint niet helemaal egaal wordt. Een lichte wolkvorming hoort bij het karakter van zo'n vloer.

Wanneer kies je wat

• Garage, werkplaats, loods met transpallet: meestal met instrooilaag
• Kelder, technische ruimte: zonder instrooilaag volstaat vaak
• Ondergrond voor tegels, een verlijmde vloer of een egalisatielaag: zonder instrooilaag, en het oppervlak liever niet te sterk dichtzetten
• Ondergrond voor epoxy: zonder instrooilaag of volgens de eisen van de coatingleverancier, die het oppervlak toch nog schuurt of straalt

Handgeleide of zittende machine

Voor kleinere oppervlakken en in woningen gebruikt men handgeleide machines met één rotor, met een diameter van ongeveer 60 tot 120 cm. In grote hallen rijden zittende machines met twee rotoren. Voor de garage of werkplaats bij een woning komt zo'n zittende machine meestal niet in aanmerking: ze raakt niet binnen en kan niet rond muren en kolommen manoeuvreren.

Vezelbeton

Wordt er in plaats van wapeningsnetten beton met staal- of kunststofvezels gebruikt, dan moeten de vlinderaars dat vooraf weten. Vezels kunnen uit het oppervlak steken en vragen een andere aanpak. Bij vezelbeton kiest men vaak net voor een instrooilaag, om de vezels onder het oppervlak te drukken.

De prijs per vierkante meter hangt vooral af van hoe vlot en ononderbroken de machine kan werken. Een eenvoudige, open vloer is voor de ploeg een stuk lichter dan een ruimte met veel hoeken en obstakels.

Wat het makkelijker maakt

• Een grote rechthoekige oppervlakte zonder kolommen en doorvoeren
• Een vlakke vloer zonder hellingen
• Goede bereikbaarheid voor truckmixer en pomp
• Een overdekte ruimte, beschut tegen zon, wind en regen
• Gematigd weer, waarbij de beton voorspelbaar opstijft
• Beton van een betrouwbare centrale, met dezelfde consistentie in elke mixer

Wat het moeilijker maakt

• Kleine ruimtes en veel hoeken, waar met de hand moet worden afgewerkt
• Kolommen, putjes, goten en leidingdoorvoeren in de vloer
• Hellingen naar een afvoer, die moeilijker te vlinderen zijn dan een vlak
• Werken in open lucht zonder dak, met kans op regen of felle zon
• Winterweer, waarbij de beton traag opstijft en het werk tot in de nacht uitloopt
• Hitte en wind, waardoor het oppervlak snel en ongelijk uitdroogt
• Een dunne vloer op isolatie, die zachter is en gevoeliger voor de bewegingen van de machine
• Vloerverwarming in de plaat, waarbij het zagen van de voegen extra voorzichtigheid vraagt

Een gevlinderde vloer ligt op het kruispunt van verschillende vakken. Wat eenmaal ingegoten is, verplaats je niet meer makkelijk, dus het loont om alles vooraf af te stemmen.

• Loodgieter en elektricien hebben hun leidingen in de vloer, putjes en kabelbuizen klaar voor er gestort wordt
• Bij vloerverwarming staat het systeem onder druk, is het gecontroleerd en zijn de leidingtracés uitgetekend, zodat de zaagvoegen de buizen niet raken
• De aannemer of architect bepaalt de vloerhoogte ten opzichte van dorpels, garagepoort en het buitenterrein
• De voegenzager komt op tijd, niet pas na enkele dagen
• De tegelzetter of coatingleverancier zegt vooraf welk oppervlak hij nodig heeft

Bij tegels en verlijmde vloeren wordt één ding vaak vergeten: een heel glad, dichtgewerkt oppervlak hecht slecht voor lijm. De ondergrond moet dan geschuurd worden of een primer krijgen volgens de lijmfabrikant. Weet je vooraf dat er tegels op de beton komen, zeg het dan tegen de vlinderaars. Dan hoeven ze het oppervlak niet tot glans dicht te werken.

Bij epoxy- en polyurethaancoatings is dan weer het vochtgehalte van de beton beslissend. Een nieuwe vloer droogt weken tot maanden, afhankelijk van de dikte en de omstandigheden. Een coating op een te vochtige ondergrond kan later loslaten of blazen vormen. Wanneer er gecoat mag worden, beslist de coatingleverancier op basis van een vochtmeting.

Water toevoegen aan de beton

Het gebeurt nog altijd dat iemand op de werf water in de mixer laat lopen, zodat de beton makkelijker verwerkt. Het oppervlak wordt dan zwak, stoffig en krimpt meer. Zo'n vloer blijft stuiven en krijgt na een tijd haarscheurtjes.

Te vroeg of te laat vlinderen

Komt de machine te vroeg, dan ontstaan golven en kuiltjes waarin later water blijft staan. Komt ze te laat, dan glanst het oppervlak wel, maar is het niet verdicht. Zo'n oppervlak kan afbrokkelen en afschilferen.

Loskomende instrooilaag

Wordt de instrooilaag op een oppervlak gestrooid dat al te droog is, of wordt het oppervlak dichtgewerkt voor water en lucht eruit konden, dan ontstaat er onder de toplaag een zwakke zone. Na maanden komen er dan dunne schilfers los, meestal op de plekken waar de auto rijdt.

Verbrand oppervlak

Te lang vlinderen met steil gezette bladen op beton die al hard is, geeft donkere, glanzende vlekken. Dat is niet alleen een schoonheidsfout: zo'n oppervlak is vaak bros en krijgt soms een fijn netwerk van scheurtjes.

Geen nabehandeling

Dit is de meest voorkomende fout. Een vers gevlinderd oppervlak dat in de zon of de tocht blijft liggen, droogt te snel uit. Er ontstaan haarscheurtjes, de vloer stuift en verliest sterkte. Beton moet meestal minstens enkele dagen vochtig blijven, onder folie liggen of een nabehandelingsmiddel krijgen volgens de fabrikant.

Voegen te laat of te ondiep gezaagd

Beton krimpt tijdens het uitharden en scheurt ergens. Een gezaagde voeg toont de beton waar dat mag gebeuren. Worden de voegen te laat of te ondiep gezaagd, dan scheurt de vloer elders, vaak schuin over de hele oppervlakte. De zaagdiepte is meestal ongeveer een derde van de plaatdikte. De grootte van de velden hangt af van de dikte van de vloer en de vorm van de ruimte.

Beschadigde randen en afdrukken

Langs muren, dorpels en doorvoeren wordt met de hand afgewerkt, en wie moe is of in het donker werkt, levert daar sneller minder goed werk. Je merkt dat typisch aan een ongelijke rand bij de garagepoort of aan knieafdrukken in een hoek.

Het vlinderen van een gewone garage of werkplaats neemt samen met het storten één dag in beslag, vaak tot in de avond. Grotere oppervlakken worden in stroken gestort en elke strook wordt dezelfde dag gevlinderd.

• Voegen zagen meestal binnen 24 uur, bij warm weer soms al enkele uren na het vlinderen
• Voorzichtig over de vloer lopen meestal na 1 à 2 dagen
• Nabehandelen en beschermen tegen uitdrogen ongeveer de eerste week
• Normale belasting, zoals met een personenwagen binnenrijden, meestal na 1 à 4 weken, afhankelijk van de beton en het advies van de leverancier
• De volle sterkte van beton wordt meestal na 28 dagen bereikt
• Coaten of verlijmen pas als het vochtgehalte de waarde haalt die de fabrikant opgeeft

In de winter moet beton tegen vorst beschermd worden tot hij voldoende sterkte heeft. Storten bij vorst zonder maatregelen is af te raden. In de zomer bescherm je het oppervlak tegen rechtstreekse zon en houd je de vloer langer vochtig.

Sommige eigenaars vlinderen zelf een garage of werkplaats van enkele tientallen vierkante meter. Een vlindermachine kun je huren bij een verhuurbedrijf. Weet wel dat het juiste moment ervaring vraagt en dat de beton niet op je wacht. Begin er niet alleen aan en overweeg of het niet verstandiger is om een ploeg in te huren, minstens voor het vlinderen zelf. Werk met stevige schoenen en zorg dat niemand in de buurt van de draaiende bladen komt.

1. De ondergrond voorbereiden en verdichten, folie leggen, wapening op afstandhouders plaatsen en de randisolatiestrook aanbrengen.
2. De vloerhoogte op de muren aanduiden en de lat en geleiders klaarleggen.
3. Een vlindermachine met schijf en bladen huren, de bediening eerst droog uitproberen en met de verhuurder afspreken dat ze pas de volgende dag terug moet.
4. Beton bestellen die geschikt is om te vlinderen en er geen water aan toevoegen.
5. De beton storten, verdichten, aftrekken met de lat en gladstrijken met de spaan.
6. Wachten tot een schoenafdruk nog maar ongeveer 2 à 3 mm diep is en er geen water meer in blijft staan.
7. De vloer met de schijf afrijden in regelmatige banen die elkaar overlappen.
8. De bladen monteren en in enkele doorgangen hun hoek geleidelijk steiler zetten.
9. Randen en hoeken afwerken met een stalen handspaan.
10. Het oppervlak meteen nabehandelen of afdekken met folie en enkele dagen vochtig houden.
11. Tegen de volgende dag de voegen zagen met een diamantzaag tot de vooraf bepaalde diepte.

Zit er vloerverwarming of zitten er leidingen in de plaat, laat het zagen van de voegen dan over aan iemand die precies weet waar ze lopen.

Controleer de vloer bij daglicht, liefst met strijklicht van een raam of een zaklamp. Dat toont golven en vlekken die je bij rechtstreeks licht niet ziet. Leg een rij van twee meter in verschillende richtingen op de vloer en meet de opening eronder. Welke afwijking aanvaardbaar is, hangt af van de afspraak en van wat er later op de vloer komt, dus spreek die vooraf af.

• Vlakheid of hellingen kloppen met de afspraak en water loopt naar het afvoerputje
• De vloerhoogte sluit aan op de dorpels en de garagepoort
• Het oppervlak is egaal, zonder golven, kuiltjes of sporen van de machine
• Het oppervlak stuift en brokkelt niet als je er met de hand over wrijft
• Bij het afkloppen met een hamertje klinkt niets hol en laat de instrooilaag nergens los
• Geen scheuren buiten de gezaagde voegen
• De voegen zijn recht, liggen in het afgesproken patroon en zijn diep genoeg
• Randen langs muren, dorpels en doorvoeren zijn netjes afgewerkt en niet beschadigd
• Kleurverschillen in de instrooilaag blijven binnen wat afgesproken was
• Je weet hoe je de vloer nabehandelt, wanneer je hem mag belasten en hoe lang hij moet drogen