Buizen voor vloerverwarming leggen

Het eigenlijke leggen van de buizen is maar een deel van het werk. Een goed resultaat hangt af van een vlakke ondergrond, de juiste volgorde van de lagen en een grondige drukproef voor de chape gegoten wordt.

De lagen onder de buizen

In Vlaanderen zie je vaak dat de leidingen van elektriciteit, water en afvoer eerst weggewerkt worden in een laag gespoten PUR-isolatie. Die wordt daarna vlak geschuurd of afgewerkt met een uitvullaag. Een andere mogelijkheid is een uitvullaag met daarop isolatieplaten, meestal EPS met een drukvastheid die geschikt is voor vloeren. Boven volle grond, een kruipkelder of een onverwarmde kelder komt er duidelijk meer isolatie dan tussen twee verwarmde verdiepingen. Anders gaat een deel van de warmte nutteloos naar beneden.

Langs alle muren, rond kolommen en bij deurkaders komt een randisolatiestrook. Die strook houdt de chape los van de muren, zodat ze bij het opwarmen kan uitzetten zonder te scheuren. Ze vermindert ook contactgeluid naar de muren. Op de isolatie komt, afhankelijk van het systeem, een folie met raster, een noppenplaat of een rail waarin de buis vastgeklikt wordt.

De kringen leggen

De buis wordt rechtstreeks van de rol afgewikkeld, liefst met een afwikkelhaspel. Zo draait de buis niet in zichzelf en knikt ze niet. Elke kring vertrekt aan de collector, loopt volgens plan door de ruimte en keert terug naar de collector. De installateur houdt de legafstand aan die in de berekening staat, meestal ergens tussen ongeveer 10 en 20 cm. Langs buitenmuren met grote ramen of schuiframen legt hij vaak een dichtere randzone, omdat het daar het koudst aanvoelt.

Er zijn twee manieren om een kring te leggen:

• Spiraal (slakkenhuis): aanvoer en retour lopen afwisselend naast elkaar, waardoor de vloer gelijkmatiger warm wordt. In leefruimtes is dit vandaag de gangbare keuze
• Meander (slang): de buis loopt in evenwijdige banen heen en weer. Dat is eenvoudig in smalle of kleine ruimtes, maar de vloer is warmer bij het begin van de kring dan op het einde

Collector, beschermbuizen en markering

Bij de collector komen veel buizen dicht bij elkaar samen. Daar krijgen ze meestal een beschermbuis of isolatiehuls, zodat de vloer voor de collectorkast niet oververhit raakt. Ook waar een buis door een uitzettingsvoeg in de chape of over een dorpel naar een andere kamer gaat, hoort een beschermbuis. Elke kring wordt op de collector gemarkeerd, zodat iedereen later weet welk paar bij welke kamer hoort.

Drukproef en gieten van de chape

Voor de chape komt, wordt het hele systeem met water gevuld, ontlucht en onder druk gezet. De druk en de duur van de proef bepaalt de fabrikant van het systeem, samen met het ontwerp. Zakt de manometer niet, dan komt het resultaat in een proces-verbaal. Daarna wordt de chape gegoten terwijl de buizen onder druk blijven staan. Raakt een buis tijdens het gieten beschadigd, dan zie je dat meteen en niet pas nadat de tegels liggen.

Vloerverwarming is niet zomaar vloerverwarming. Het systeem bepaalt hoe snel het werk gaat, hoe hoog de vloeropbouw wordt en hoe goed de buis op haar plaats blijft bij het gieten.

Natte systemen in de chape

• Tackersysteem: isolatieplaten met een folie waarop een raster gedrukt is. De buis wordt met kunststof clips vastgeniet met een tacker. Dat gaat snel en werkt vlot in ruimtes met een grillige vorm. Zijn de clips slordig gezet, dan kan de buis in een vloeibare anhydrietchape gaan drijven
• Noppenplaat: de buis wordt tussen de noppen gedrukt en blijft vanzelf zitten. De legafstand klopt bijna automatisch en de buis drijft niet op. De plaat is stijver, en bij ingewikkelde grondplannen moet er meer gezaagd worden
• Rails: kunststof rails met uitsparingen worden op de isolatie bevestigd en de buis klikt erin. Je ziet ze vooral bij grote, eenvoudige oppervlakken

Droge en lage systemen

Bij renovaties is er vaak te weinig hoogte voor een klassieke opbouw met chape. Dan kom je uit bij droge systemen, waarbij de buis in groeven van isolatie- of gipsvezelplaten ligt, met aluminium lamellen die de warmte spreiden. Daarop komen droge vloerplaten. Andere mogelijkheden zijn dunne systemen met buizen van kleinere diameter, of het infrezen van groeven in een bestaande, stevige chape. Die oplossingen zijn licht en laag, maar vragen nauwkeurig werk. Ze reageren ook sneller op temperatuurschommelingen, wat bij de regeling een aandachtspunt is.

Cementchape of anhydrietchape

Een cementchape kan tegen vocht en is ook geschikt voor badkamers. Boven de buis komt meestal minstens ongeveer 45 mm. Een vloeibare anhydrietchape (op basis van calciumsulfaat) omsluit de buis volledig, geleidt de warmte beter en mag volgens de fabrikant vaak dunner. Ze is wel gevoeliger voor vocht, en voor je tegels lijmt moet de restvochtigheid zorgvuldig gemeten worden. Bij anhydriet is het extra belangrijk dat de buis stevig vastzit.

Welke buizen er gebruikt worden

In de vloer horen alleen buizen die voor vloerverwarming bedoeld zijn, met een zuurstofsperlaag. Zonder die laag dringt zuurstof in het water. Na verloop van tijd veroorzaakt dat corrosie in de ketel, de circulatiepomp en de collector, en vormt er zich slib.

• PE-X (vernet polyethyleen): zeer gangbaar, bestand tegen temperatuur en druk. PE-Xa, PE-Xb en PE-Xc verschillen in productiewijze. Een geknikte PE-Xa-buis kan volgens de fabrikant vaak hersteld worden door ze met hete lucht op te warmen
• PE-RT: soepeler en makkelijker te buigen, populair bij lagetemperatuursystemen
• Meerlagenbuis PE-RT/Al/PE-RT: de aluminiumlaag houdt de vorm vast, dus de buis veert na het buigen niet terug. Handig bij veel bochten, maar stugger om mee te werken

De gangbare maten zijn 16 × 2 mm en 17 × 2 mm, bij dunne systemen kleiner. De lengte van één kring is begrensd. Bij een buis van 16 mm blijft men meestal onder ongeveer 100 m, maar de exacte waarde staat in de gegevens van de fabrikant en in het ontwerp. Een te lange kring heeft veel weerstand, er stroomt te weinig water door en de kamer wordt niet warm.

De meeste problemen ontstaan wanneer de installateur toekomt op een werf die nog niet klaar is. Controleer vooraf deze punten:

• Een ontwerp of minstens een berekening: warmteverlies per ruimte, legafstanden, aantal en lengte van de kringen. Zonder berekening wordt er op het zicht gelegd en is het hydraulisch inregelen achteraf bijna onmogelijk
• Ramen en pleisterwerk klaar: het schrijnwerk zit erin en de plafonneerder is klaar, zodat niemand met stellingen en mortel over isolatie en buizen moet
• Leidingen in de vloer weggewerkt: elektriciteit, water en afvoer liggen er en zijn vlak ingewerkt, bijvoorbeeld in de gespoten PUR of de uitvullaag
• Een vlakke, propere ondergrond: grote oneffenheden in de vloerplaat moeten eerst uitgevlakt worden. Anders ligt de isolatie niet goed en wordt de chape ongelijk dik
• Collectorkast geplaatst: op een duidelijke hoogte en plaats, zodat de buizen er zonder kruisingen naartoe kunnen
• Vloerhoogtes bekend: de afgewerkte vloerhoogte, de dikte van de vloerbekleding en de aansluiting op dorpels en deuren
• Inrichtingsplan: waar komen de keuken, het bad en vaste kasten. Onder vast meubilair worden meestal geen buizen gelegd

Wie verbouwt om energiezuiniger te wonen, kan het EPC en de berekening van het warmteverlies goed naast elkaar leggen. Voor een warmtepomp met vloerverwarming bestaan in Vlaanderen premies zoals Mijn VerbouwPremie. De voorwaarden veranderen geregeld, dus kijk vooraf op de officiële website wat op jouw situatie van toepassing is.

Ook bij een even grote oppervlakte kan het werk heel verschillend uitvallen. Zo begrijp je waarom twee offertes voor een gelijkaardige woning ver uit elkaar kunnen liggen.

Wat het werk vlotter maakt

• Grote open ruimtes met een eenvoudige vorm, waar kringen zonder onderbreking gelegd worden
• Een ruimere legafstand in kamers met weinig warmteverlies
• Een noppenplaat, die het aanhouden van de legafstand versnelt
• Een klare, vlakke en propere ondergrond en een goede toegang tot de verdieping
• Een duidelijk ontwerp met legplan, zodat er op de werf niets uitgedacht moet worden

Wat het werk zwaarder maakt

• Veel kleine kamers, gangen, badkamers met nissen en schuine muren
• Een kleine legafstand en randzones, wat meer buis en meer bochten betekent
• Renovatie met een lage opbouw, een droog systeem of infrezen in een oude chape
• Kruisende leidingen van andere vakmensen in de vloer
• Werken in de kou, waarbij de buis stijver wordt en moeilijker buigt
• Kamers ver van de collector, met lange aanvoerstukken

Vloerverwarming is teamwerk. De buizen liggen tussen het werk van de aannemer en dat van de chapeur en de vloerder, en elke fout in de planning komt op hen terecht.

• Elektricien: trekt de kabels naar de kamerthermostaten en naar de regeling bij de collector. Ventielmotoren en regeling worden elektrisch aangesloten, dus dat is werk voor een bevoegde elektricien, volgens het AREI en met een keuring door een erkend keuringsorganisme waar dat nodig is. Een vergeten wachtbuis voor de thermostaatkabel betekent later kappen
• Chapeur: moet weten waar de uitzettingsvoegen komen. Die zijn meestal nodig bij grote oppervlakken, in deuropeningen en bij grillige vormen, en ze moeten kloppen met de indeling van de kringen
• Vloerder en tegelzetter: de vloerbekleding moet geschikt zijn voor vloerverwarming. Tegels geleiden de warmte goed. Parket en vinyl kies je op basis van de warmteweerstand en het advies van de fabrikant. Een dik tapijt remt de verwarming sterk af
• Installateur van de warmtebron: een lagetemperatuurkring vraagt een mengkring of een bron met lage watertemperatuur, zoals een warmtepomp of condensatieketel. Bij een gasketel hoort de aansluiting door een erkend installateur te gebeuren. Ruik je ooit gas, verlaat dan de woning en bel 112 of je netbeheerder (Fluvius, Sibelga, ORES of RESA)

In de praktijk loont het om voor het gieten van elke kamer foto's te maken met een uitgerolde plooimeter op de vloer. Wie later boort voor een deurstopper, een kader of de bevestiging van een toilet, kan zo nagaan waar de buizen lopen.

• Geknikte of platgedrukte buis: de kring heeft weinig debiet en de kamer blijft koud. Onder de chape is dat moeilijk op te lossen
• Geen randisolatiestrook: de chape duwt bij het opwarmen tegen de muur en scheurt, of contactgeluid gaat over naar de muren
• Ongelijke kringen zonder ontwerp: korte kringen worden te warm, lange te koud. Inregelen op de collector vangt dat maar gedeeltelijk op
• Buizen te dicht bij de muur of onder de keuken: je verwarmt plaatsen waar niemand komt, en voedsel of meubels kunnen te warm worden
• Opgedreven buis in anhydriet: een slecht vastgezette buis komt bijna aan het oppervlak, de dekking is te klein en de vloer kan erboven barsten
• Geen drukproef of gieten zonder druk: schade door een kruiwagen, een schop of erop stappen merk je pas als de vloer af is
• Geen beschermbuizen bij voegen: de beweging van de chape belast de buis en kan ze na verloop van tijd beschadigen
• Kringen niet gemarkeerd: bij het inregelen en bij onderhoud is het gissen welke kring bij welke kamer hoort
• Te snel opstoken: meteen volle verwarming op een jonge chape geeft scheuren en loskomende tegels

Het leggen van de buizen is meestal het snelste deel van de hele vloerverwarming. Een op elkaar ingespeelde ploeg doet een gewone eengezinswoning doorgaans in één tot enkele dagen, afhankelijk van de oppervlakte, het aantal kamers en het systeem. Droge systemen en infrezen gaan trager.

Wat erna komt, duurt veel langer. De chape moet uitharden en pas daarna begint het opstoken, stap voor stap volgens een opstookprotocol. Bij cementchape start men meestal na ongeveer drie weken, bij anhydrietchape vaak al na ongeveer een week, maar altijd volgens de richtlijnen van de chapefabrikant. De watertemperatuur gaat in kleine stappen omhoog, en voor de vloerbekleding gelegd wordt, meet men de restvochtigheid. Wie twee weken na het gieten al tegels wil, riskeert scheuren en loskomende tegels.

Buizen in een noppenplaat leggen kan een handige en geduldige doe-het-zelver zelf, op voorwaarde dat er een ontwerp met legplan is. De aansluiting op de warmtebron, de elektrische aansluiting van de regeling en het inregelen laat je over aan een vakman. Bij een gasketel mag alleen een erkend installateur aan de ketel werken. Laat de drukproef bevestigen door de installateur.

1. Controleren of de ondergrond vlak, droog en proper is en of alle leidingen in de vloer klaar zijn.
2. De randisolatiestrook rondom de ruimtes, rond kolommen en bij deurkaders kleven.
3. De isolatie en de noppenplaat volgens de handleiding van de fabrikant leggen en de naden goed laten inklikken.
4. Het verloop van de kringen volgens het legplan op de plaat aftekenen, met randzones en zones zonder buis.
5. Het begin van de buis op de aanvoer van de collector aansluiten en de buis zonder draaien van de afwikkelhaspel afrollen.
6. De buis tussen de noppen drukken, vloeiend buigen en de minimale buigstraal van de fabrikant respecteren.
7. De buizen bij de collector en door uitzettingsvoegen in beschermbuizen leggen.
8. Het einde van de kring op de retour aansluiten, de kring markeren en de lengte noteren aan de hand van de meteraanduiding op de buis.
9. Het systeem vullen, ontluchten en samen met de installateur de drukproef doen, met een proces-verbaal.
10. Elke ruimte fotograferen met een plooimeter erbij en de buizen tijdens het gieten van de chape onder druk laten staan.

Maak nooit een verbinding in de vloer als het niet nodig is. Raakt een buis beschadigd, overleg dan met de installateur of er voor dat type buis een persfitting bestaat die in de chape mag.

Voor de chape gegoten wordt, heb je de laatste kans om alles te controleren en te herstellen zonder te breken. Loop bij de oplevering deze punten na:

• De randisolatiestrook loopt volledig rond en zit bij alle deurkaders en kolommen
• De isolatie ligt vlak op de ondergrond, beweegt niet en heeft geen kieren
• Legafstanden en randzones komen overeen met het ontwerp
• De buizen zijn niet geknikt, platgedrukt of beschadigd en er zitten geen onnodige verbindingen in de vloer
• Onder de keuken en vast meubilair liggen geen buizen, als het ontwerp dat zo voorziet
• Bij de collector en door uitzettingsvoegen liggen de buizen in beschermbuizen
• De kringen zijn gemarkeerd op de collector en je hebt een lijst met kamers en kringlengtes
• Je hebt een proces-verbaal van de drukproef met druk, duur en handtekening
• Het systeem staat onder druk tijdens het gieten van de chape
• Wachtbuizen voor de kabels van thermostaten en regeling liggen klaar
• Je hebt foto's van alle ruimtes met zichtbare maten
• Je hebt het aanbevolen opstookprotocol gekregen van de installateur of de chapefabrikant