Verwarming aanleggen

Als mensen niet tevreden zijn over hun verwarming, ligt dat meestal niet aan een slechte ketel of goedkope radiatoren. Er is gewoon niet gerekend. Hoeveel vermogen een radiator of vloerverwarming moet hebben, hangt af van hoeveel warmte een kamer verliest. Dat verschilt per ruimte: de oppervlakte en hoogte tellen mee, net als de kwaliteit van de ramen, de opbouw van de buitenmuren, of er spouwmuurisolatie in zit en of de kamer grenst aan een verwarmde ruimte.

Een hoekkamer, een kamer op het noorden of een kamer boven een koude kruipkelder heeft meer vermogen nodig dan een binnenkamer van dezelfde grootte. Kies je radiatoren alleen op basis van vierkante meters, dan zie je in de praktijk vaak dat één kamer koud blijft en de rest te warm wordt. De ketel draait dan onnodig lang en de energiefactuur loopt op.

Het omgekeerde is ook een fout: een ketel die te zwaar is. Zo'n toestel slaat steeds aan en af, komt niet in de stand waarin hij zuinig werkt en slijt sneller. Bij een nieuwe installatie of de vervanging van je ketel loont het daarom om een installateur een warmteverliesberekening te laten maken, volgens de geldende normen. Ga je het huis binnenkort isoleren, laat dan rekenen met de situatie na het isoleren, niet ervoor.

Een radiator wordt snel warm en reageert snel als je de thermostaat verzet. Hij past goed in oudere woningen en appartementen waar je de vloer niet kunt ophogen, en in ruimtes die je maar af en toe verwarmt, zoals een zolderkamer of een vakantiehuisje. De montage is eenvoudig en bij een herstelling hoeft er niets te worden afgebroken. Het nadeel: de warmte verdeelt zich minder gelijkmatig over de kamer en een radiator bepaalt mee waar je meubels kunnen staan.

Vloerverwarming verwarmt via het hele vloeroppervlak. De warmte is mooi verdeeld, je hebt geen koude hoeken en je voelt je bij een iets lagere luchttemperatuur net zo behaaglijk. Ze reageert wel traag, omdat eerst de hele chape op temperatuur moet komen. Vloerverwarming is daarom geschikt om continu te stoken, niet om een kamer even snel warm te krijgen voor een paar uur.

Waarom de watertemperatuur zo belangrijk is

Vloerverwarming werkt met koeler water dan gewone radiatoren, en daar hebben moderne warmtebronnen veel baat bij. Een condensatieketel is pas echt zuinig als het water dat terugkomt koel genoeg is, zodat de rookgassen in de ketel condenseren. Een warmtepomp bespaart meer naarmate het water dat hij moet maken koeler is. Zet je in een oud huis een warmtepomp neer en laat je de oude kleine radiatoren hangen, dan moet de pomp heet water maken en blijft er van de besparing veel minder over. Grotere lagetemperatuurradiatoren of vloerverwarming helpen dan.

Bij watergedragen vloerverwarming komt op de draagvloer eerst isolatie, langs de wanden een randstrook, dan een systeemplaat of folie met klemmen en daarop de leidingen. Alles wordt afgedekt met een chape, die de warmte verdeelt en aan de kamer afgeeft. Naast de klassieke zandcementchape wordt ook vaak een anhydriet gietchape gebruikt. In bestaande woningen worden de leidingen ook regelmatig in een bestaande zandcementchape gefreesd, zodat de vloer niet hoger wordt.

• Dikte van de chape boven de leidingen: de fabrikant van het systeem en het soort chape bepalen hoeveel er minimaal boven de leidingen moet zitten. Bij een zandcementchape gaat men in de praktijk uit van ongeveer 4,5 cm, een anhydrietchape mag dunner. Een te dunne chape scheurt, een te dikke reageert nog trager.
• Dilatatie: een chape zet uit als ze warm wordt. De randstrook houdt ze los van de wanden en grote of grillige vloeren worden opgedeeld met dilatatievoegen. Waar een leiding door een voeg loopt, komt die in een beschermhuls.
• Kringen: elke kamer krijgt een eigen kring. Grote vloeren worden verdeeld over meerdere kringen van ongeveer gelijke lengte. Langs buitenmuren en onder ramen liggen de leidingen dichter op elkaar.
• Collector: met een collector (verdeler) met flowmeters stel je per kring de doorstroming in. Wil je de temperatuur per kamer regelen, dan komen er thermo-elektrische motoren op.

De vloer mag niet te warm worden. In woonkamers en slaapkamers adviseren de normen om aan het oppervlak ongeveer 29 °C niet te overschrijden. In de badkamer en in de randzones langs de muur mag het iets warmer. Een hete vloer is onprettig aan je voeten en maakt de lucht droog. Daar volgt één belangrijk punt uit: in een oud, slecht geïsoleerd huis heeft vloerverwarming maar beperkt vermogen en is ze alleen vaak niet genoeg.

Opstoken van de chape en de keuze van de vloerafwerking

Droog een chape nooit door de verwarming meteen vol open te zetten. De chape moet eerst uitharden. Bij zandcement duurt dat meestal zo'n drie weken, bij anhydriet korter. Daarna volgt het opstookprotocol van de fabrikant: de watertemperatuur gaat stap voor stap omhoog, blijft een tijd gelijk en gaat daarna weer geleidelijk omlaag. Voordat de vloer wordt gelegd, meet men hoeveel vocht er nog in de chape zit.

Tegels en natuursteen geven warmte goed door, dus een tegelvloer is hier vaak de logische keuze. PVC en hout kunnen ook, maar de fabrikant moet ze geschikt hebben verklaard voor vloerverwarming en ze moeten volledig verlijmd zijn of zo gelegd dat ze de warmte zo weinig mogelijk tegenhouden. Een dik tapijt of laminaat op een dikke onderlaag kan het vermogen van de vloerverwarming flink verlagen.

Paneelradiatoren zijn het meest gangbaar. Hoeveel warmte ze afgeven, hangt af van hoogte, lengte en het aantal panelen en lamellen. Let op één ding: het vermogen in de catalogus geldt bij een bepaalde watertemperatuur. Is het water koeler, zoals bij een warmtepomp, dan geeft dezelfde radiator veel minder warmte af en heb je een grotere nodig.

Waarom hangt een radiator bijna altijd onder het raam? De warme lucht die opstijgt, houdt de koude luchtstroom langs het glas tegen en het raam beslaat minder. Met hedendaags hoogrendementsglas is dat minder belangrijk, maar onder het raam blijft meestal de meest logische plek. Laat tussen radiator en vensterbank en tussen radiator en vloer ruimte, zodat de lucht kan stromen. Zet er geen zetel voor en hang er geen gordijnen overheen.

Een thermostatische radiatorkraan houdt de kamer op de temperatuur die je instelt. Schijnt de zon naar binnen of sta je te koken, dan knijpt hij zelf af. De voeler moet wel in de kamerlucht zitten. Zit hij weggestopt onder de vensterbank achter een dik gordijn, dan meet hij verkeerd. Vervang je radiatoren, dan is het slim om ook de kranen te vervangen en de installatie hydraulisch te laten inregelen. Dat betekent dat de installateur alles zo afstelt dat het water zich naar behoefte over alle radiatoren verdeelt.

Radiatoren in een appartementsgebouw

In een appartementsgebouw met collectieve verwarming horen de radiatoren bij de centrale installatie van het hele gebouw en hangen er vaak warmtekostenverdelers (calorimeters) op. Wil je een radiator vervangen of verplaatsen, overleg dan eerst met de syndicus of de vereniging van mede-eigenaars (VME). Zij regelen het aftappen van de stijgleiding en na de montage het vullen en ontluchten. De warmtekostenverdeler moet door het bedrijf dat de meters beheert op de nieuwe radiator worden overgezet. Kies een radiator met ongeveer hetzelfde vermogen als de oude, anders raakt de verdeling van de warmte in het hele gebouw uit balans. Is je woning aangesloten op een warmtenet, neem dan contact op met de beheerder van het warmtenet voordat je iets aan de aansluiting doet.

Een condensatieketel op aardgas is in België nog steeds een veelgebruikte warmtebron. In oudere woningen zonder gasaansluiting staat vaak nog een ketel op stookolie (mazout). Meestal is een gasketel een combiketel, die ook het warme kraanwater maakt. Hij is niet duur in aanschaf, compact en betrouwbaar. Hij heeft een rookgasafvoer nodig, die bij de vervanging van een oude ketel vaak moet worden aangepast, en een afvoer voor het condenswater naar de riolering.

Een elektrische ketel is eenvoudig te plaatsen. Er is geen rookgasafvoer en geen gasaansluiting nodig. Hij zet elke kilowattuur stroom wel om in ongeveer evenveel warmte, dus bij normale stroomprijzen is hij duur in gebruik. Laat vooraf door een erkend elektricien nagaan of je verdeelkast, je stroomkringen en je aansluiting op het net het extra vermogen aankunnen. De elektrische installatie moet voldoen aan het AREI en wordt gekeurd door een erkend keuringsorganisme.

Een warmtepomp haalt warmte uit de lucht, de bodem of water en maakt van één kilowattuur stroom, afhankelijk van de omstandigheden, meerdere kilowatturen warmte. Hij werkt vooral goed in een goed geïsoleerd huis met lagetemperatuurverwarming. De investering is duidelijk hoger dan bij een ketel. Veel Belgen kiezen daarom eerst voor een hybride warmtepomp, die samenwerkt met de bestaande cv-ketel en op koude dagen de ketel laat bijspringen. Denk bij een lucht-water warmtepomp na over de plek van de buitenunit, hoe de buren het geluid ervaren en waar het condenswater in de winter naartoe gaat. Voor warmtepompen bestaan er regionale premies, zoals Mijn VerbouwPremie in Vlaanderen. De voorwaarden veranderen regelmatig, dus controleer ze goed voordat je een warmtepomp bestelt.

Laat het aansluiten van een gasketel altijd over aan een vakkundige installateur. Voordat de ketel aangaat, controleert hij of de gasleiding dicht is en of de rookgasafvoer goed is aangesloten en in orde is. Een lekkende of verkeerd gemonteerde afvoer kan koolmonoxide in huis laten komen. Hang daarom ook een koolmonoxidemelder in de ruimte waar de ketel staat. De eerste ingebruikname en het afstellen gebeuren door een technicus van de fabrikant of een erkend servicebedrijf. Doet iemand anders dat, dan kun je je garantie verliezen. Ruik je ooit gas, doe dan geen licht aan of uit en gebruik geen schakelaars, zet ramen en deuren open, verlaat het huis en bel 112 of je netbeheerder: Fluvius in Vlaanderen, Sibelga in Brussel, ORES of RESA in Wallonië.

De ketel moet zo hangen dat de technicus er bij onderhoud makkelijk bij kan. Haalt de ketel zijn verbrandingslucht niet van buiten, dan moet de ruimte voldoende luchttoevoer hebben. Moderne condensatieketels zijn meestal gesloten toestellen die lucht van buiten aanzuigen, maar bij oudere opstellingen is dat niet altijd zo. Laat de installateur dit beoordelen.

Bij een nieuwe ketel hoort ook een goed aangesloten installatie: een circulatiepomp, een expansievat, een overstortventiel en bij meerdere kringen een open verdeler (een hydraulische scheiding). Combineer je radiatoren met vloerverwarming, dan heb je een mengkring nodig, zodat er geen te heet water de vloer in gaat.

In oudere leidingen zetten zich in de loop van de jaren slib en roest af. Dat vervuilt radiatoren, kranen en de warmtewisselaar van de ketel. Een nieuwe ketel op een vuile installatie kan al na een paar jaar een beschadigde warmtewisselaar hebben. Daarom wordt de hele installatie gespoeld voordat de nieuwe ketel wordt aangesloten. In de retourleiding, de leiding waarlangs het water terugstroomt naar de ketel, komt een vuilfilter met magneet. Dat vangt metaaldeeltjes op voordat ze de ketel bereiken.

Fabrikanten van ketels en warmtepompen stellen eisen aan de kwaliteit van het cv-water. Na het spoelen wordt de installatie gevuld met behandeld water en zo nodig komt er een corrosieremmer bij. Bij oude stalen leidingen bekijkt de installateur ook of het zinvol is ze te laten zitten, of dat ze beter vervangen kunnen worden door kunststof of meerlagenbuis.

Wordt je radiator onderaan warm en blijft hij bovenaan koud, of hoor je hem borrelen? Dan zit er lucht in. In een eengezinswoning kun je het ontluchten en het controleren van de waterdruk prima zelf doen. Woon je in een appartement met collectieve verwarming en heeft het probleem met de stijgleiding te maken, neem dan contact op met de syndicus.

1. De cv-ketel of circulatiepomp uitschakelen en de installatie een paar minuten laten rusten, zodat de lucht naar boven in de radiatoren kan stijgen.
2. Een doek en een bakje onder het ontluchtingskraantje van de radiator houden.
3. Met de ontluchtingssleutel het kraantje langzaam tegen de klok in opendraaien tot je lucht hoort sissen.
4. Het kraantje dichtdraaien zodra er water zonder luchtbellen uitkomt.
5. Werken van de radiator die het dichtst bij de ketel hangt naar de verste, en de radiatoren op de hoogste verdieping als laatste ontluchten.
6. De waterdruk op de manometer van de ketel controleren. Is die lager dan in de handleiding staat, in een eengezinswoning meestal ongeveer 1 tot 2 bar, dan water bijvullen via de vulkraan, langzaam en met een koude installatie.
7. De ketel weer aanzetten en na het opwarmen controleren of alle radiatoren over het hele oppervlak warm worden.
8. Een installateur bellen als je vaak moet bijvullen, want dan lekt er ergens iets of is het expansievat defect.

Als het bedrijf je nieuwe of vernieuwde verwarming oplevert, loop dan na of alles werkt en of je alle papieren hebt:

• Je hebt een verslag van de drukproef gekregen en bij vloerverwarming ook het opstookprotocol van de chape
• Bij een gasketel heb je een attest van de controle op gasdichtheid en op de rookgasafvoer
• De ketel is in gebruik genomen door een erkend servicebedrijf en het garantiebewijs is ingevuld
• Er hangt een werkende koolmonoxidemelder bij de ketel
• Alle radiatoren worden over het hele oppervlak warm en er borrelt niets in de leidingen
• De kringen op de collector van de vloerverwarming zijn per kamer gelabeld en de doorstroming is ingesteld
• De thermostaatkranen en de regeling reageren als je de instelling verandert
• Je hebt een leidingplan of foto's van de leidingen voordat de chape erover kwam, zodat je later niet blind in de vloer boort

Houd in het eerste stookseizoen de waterdruk en de temperatuur in de kamers in de gaten. Na de eerste vorst is het normaal dat de doorstroming en de regeling nog wat moeten worden bijgesteld. Een goed installatiebedrijf houdt daar rekening mee.