Retourkraan van een radiator vervangen

Wat de kraan doet

Het warme water van de ketel komt de radiator binnen via de aanvoer. Daar zit de thermostatische kraan met de kop. Het afgekoelde water gaat via de retour terug naar de ketel, en op die retour zit de retourkraan. Vaklui spreken ook van een voetventiel, retourkoppeling of regelkoppeling. De kraan heeft twee taken:

• Je kunt de radiator ermee afsluiten. Samen met een gesloten aanvoer kun je de radiator dan losmaken zonder de hele installatie af te tappen
• Je kunt er de doorstroming mee voorinstellen. Zo beperk je hoeveel water er door die radiator gaat, zodat radiatoren dicht bij de ketel het warme water niet wegkapen van de radiatoren verderop

De voorinstelling gebeurt met een binnenschroef onder het kapje, meestal met een inbussleutel. Als bewoner verander je daar het hele jaar niets aan. De chauffagist stelt ze in bij het inregelen van de installatie, en daarna doet de kraan jarenlang stil zijn werk.

Waarom een retourkraan vervangen wordt

• Hij lekt aan de spindel, daar waar de bedieningsschroef uit het kraanhuis komt. De pakking of O-ring is na jaren hard geworden
• Hij lekt aan de wartelmoer tussen kraan en radiator, vaak na lange tijd of nadat iemand hem te hard heeft aangedraaid
• Hij gaat niet meer dicht of blijft doorlekken in gesloten stand, omdat de zitting vol kalk en slib zit
• Het kraanhuis is gebarsten, bijvoorbeeld na vorst in een onverwarmde woning of door te hard aandraaien
• De radiator wordt vervangen en de oude kraan past niet meer qua maat of aansluiting
• Bij het inregelen blijkt dat de oude kraan helemaal geen voorinstelling heeft

In de praktijk gebeurt het vaak dat zo een kraan jarenlang niet is aangeraakt. Bij de eerste poging om hem dicht te draaien beweegt de spindel wel, maar het water blijft stromen, of begint het net aan de spindel te druppelen. Daarom is het een goed idee om deze kranen af en toe eens dicht en weer open te draaien, ook als er niets mis is.

In de prijslijst staan drie verwante posten en die worden makkelijk door elkaar gehaald. Het verschil zit in welke kant van de radiator aangepakt wordt en hoe ver het werk gaat.

• Retourkraan vervangen (deze pagina): één stuk op de retour wordt vervangen, zonder kop. De thermostatische kraan op de aanvoer blijft zitten. Dit past als het probleem alleen aan deze kant zit en de aanvoer in orde is
• Thermostatische kraan vervangen: dit gaat over de aanvoerkant, het kraanhuis van de thermostatische kraan en meestal ook de kop. Een ander onderdeel met een andere functie en een andere afstelling
• Radiatorkranen plaatsen: kranen monteren op een nieuwe radiator of een nieuwe leiding, meestal beide kanten tegelijk en vaak inclusief de aansluiting op de leidingen van nul af

Wanneer volstaat alleen de retour? Als de thermostatische kraan recenter is, goed afsluit en goed regelt. Is de aanvoerkraan even oud en in dezelfde staat als de retour, dan loont het om beide tegelijk te vervangen. Het meeste werk zit in het afsluiten, aftappen, opnieuw vullen en ontluchten, en dat doe je maar één keer, of het nu om één of twee kranen gaat. Combineer wel niet zomaar een nieuwe kraan met een heel oude: een nieuwe thermostatische kraan van een ander merk kan een andere inbouwlengte hebben, en dan moeten de leidingen aan beide kanten aangepast worden.

Een apart geval zijn radiatoren met onderaansluiting in het midden. Daar zitten aanvoer en retour samen in één dubbele koppeling onderaan, het zogenaamde H-blok of onderblok. Een losse retourkraan valt daar meestal niet te vervangen, je vervangt het hele blok. Heb je zo een radiator, zeg het dan vooraf, zodat de chauffagist het juiste onderdeel meebrengt.

In een eengezinswoning

In een rijwoning of een halfopen of open bebouwing met een eigen ketel beslis je zelf wanneer de installatie wordt afgetapt en gevuld. Dat maakt plannen eenvoudig. Het helpt als je het volgende klaarzet:

• Vrije toegang tot de radiator, meubels opzij en gordijnen weggehangen
• Een radiatorombouw of vensterbank weggenomen als die de kraan afschermt
• Informatie of er gewoon water in de installatie zit, of een antivriesmiddel of inhibitor
• Een plek waar het afgetapte water heen kan, en vrije toegang tot de aftapkraan
• Een foto van de kraan en de opschriften erop, als je die vooraf wil doorsturen

In Belgische woningen zit er meestal gewoon water in de verwarming, maar in een vakantiewoning of een bijgebouw dat 's winters niet verwarmd wordt, kan er antivries in zitten. Dat giet je niet in de riolering. Het wordt opgevangen in vaten en meestal opnieuw gebruikt, of aangevuld volgens de gegevens van de fabrikant. Hou daar rekening mee, want opvangen kost tijd en vraagt voldoende bidons.

In een appartement

Heeft het gebouw een collectieve verwarming, dan hoort de leiding naar je radiatoren bij de gemeenschappelijke installatie en regelt de syndicus het aftappen. Gaat de radiator niet aan beide kanten betrouwbaar dicht, dan moet de volledige stijgleiding leeg, en dat raakt ook de buren boven en onder je. Daarom:

• Spreek vooraf een datum af met de syndicus, buiten het stookseizoen is dat een stuk eenvoudiger
• Vraag na wie de stijgleiding aftapt en weer vult, en wie de radiatoren bij de buren ontlucht
• Vraag of de VME een bepaald type kraan gebruikt, bijvoorbeeld omwille van het inregelen of de warmtemeters op de radiatoren

Een alternatief voor het aftappen van de stijgleiding is de leiding bevriezen. De chauffagist maakt met een speciaal toestel een ijsprop in de buis en vervangt de kraan zonder af te tappen. Dat lukt op koper en staal met gangbare diameters, op kunststof meestal niet, en niet elke chauffagist heeft zo een toestel.

Vorm: recht of haaks

Een haakse kraan gebruik je als de leiding loodrecht uit de muur of de vloer komt ten opzichte van de radiatoraansluiting. Een rechte kraan als de leiding in het verlengde van de aansluiting loopt, meestal van opzij. De vervanger moet dezelfde vorm hebben, anders moet de leiding verlegd worden. Bij paneelradiatoren met onderaansluiting aan de zijkant zie je vaker haakse kranen, bij oude gietijzeren of ledenradiatoren met leidingen uit de muur eerder rechte.

Aansluiting op de leiding

• Stalen draadpijp: kraan met binnendraad, meestal half duims. Die wordt afgedicht met vlas en afdichtpasta of met afdichtdraad
• Koperen buis: kraan met buitendraad en een knelkoppeling met klemring voor de juiste buisdiameter
• Kunststof en meerlagenbuis: meestal een eurokonusaansluiting met een koppeling voor die specifieke buismaat en dat buistype. Hier komt geen vlas aan te pas, de konus en de O-ring dichten af

Het inschroefstuk aan de radiatorkant

Aan de radiator wordt de kraan bevestigd via een inschroefstuk, ook wel halve koppeling genoemd. Dat schroef je in de radiator en de kraan trek je er met een wartelmoer tegenaan. Het inschroefstuk zit bij een nieuwe kraan inbegrepen en wordt in de regel mee vervangen. Het oude stuk kan een versleten afdichtvlak hebben, en de nieuwe kraan zou er dan niet goed op aansluiten.

Extra functies

• Voorinstelling: vandaag standaard, bij oudere kranen geen vanzelfsprekendheid. Als de installatie ingeregeld wordt, is het onmisbaar
• Aftapmogelijkheid: sommige kranen hebben een klein aftapkraantje waarop je een slang zet om de radiator rechtstreeks leeg te laten lopen. Als de radiator later eens weg moet, scheelt dat veel werk
• Afsluiten zonder de instelling te verliezen: betere kranen hebben het afsluiten gescheiden van de voorinstelling, zodat je na dicht en open niets opnieuw moet afstellen

Het meeste aandacht verdient de inbouwlengte, dus de afstand van de radiator tot de leidingaansluiting. Is de nieuwe kraan langer of korter dan de oude, dan past de buis niet meer. Bij koper en kunststof vang je dat op door lichtjes te buigen of in te korten, bij staal vaak alleen door een stuk leiding te vernieuwen. Meet daarom de oude kraan op en kies een vervanger met vergelijkbare maten.

1. Toestand bekijken: de chauffagist controleert het type kraan, de leiding en of de thermostatische kraan op de aanvoer dicht kan. Gaat ook de aanvoer niet dicht, dan moet een groter deel van de installatie afgetapt worden.
2. Voorinstelling noteren: voor de demontage wordt nagegaan op hoeveel slagen de oude kraan stond, zodat de nieuwe gelijkaardig ingesteld kan worden. Werd de installatie volgens een berekening ingeregeld, dan hou je die waarden best bij de hand.
3. Ketel uit en afsluiten: de ketel wordt uitgeschakeld, de installatie koelt af en de aanvoer wordt dichtgedraaid. Daarna wordt afhankelijk van de situatie de radiator, een tak of de hele installatie afgetapt, of de leiding bevroren.
4. Demonteren: de wartelmoer aan de radiator en de koppeling aan de leiding worden losgedraaid. Bij oude kranen is het belangrijk om met een tweede sleutel tegen te houden, zodat de buis in de muur niet verdraait en er elders geen verbinding loskomt.
5. Oud inschroefstuk eruit: dat gebeurt met een speciale sleutel. Zit het vastgeroest, dan helpt voorzichtig verwarmen of een kruipolie, nooit brute kracht op de radiator.
6. Reinigen: de draad in de radiator en op de leiding wordt ontdaan van oud afdichtmateriaal en roest. Er wordt nagekeken of de draad op de leiding niet beschadigd is.
7. Nieuw inschroefstuk en kraan plaatsen: het inschroefstuk wordt afgedicht volgens zijn type, met een O-ring of met draadafdichting. De kraan wordt op de leiding aangesloten en de wartelmoer met gevoel aangedraaid.
8. Vullen en ontluchten: de aanvoer en de nieuwe kraan gaan open, de installatie wordt gevuld en de radiator ontlucht, en waar nodig ook de andere. De druk wordt bijgevuld tot de waarde die de ketelfabrikant opgeeft.
9. Dichtheid controleren en afstellen: de verbindingen worden koud gecontroleerd en daarna met de verwarming aan. De voorinstelling wordt ingesteld en het kapje gaat erop.

Een eenvoudig geval

• De thermostatische kraan op de aanvoer sluit goed af en alleen de radiator moet leeg
• De leiding is van koper of kunststof en laat zich licht aanpassen
• De nieuwe kraan heeft dezelfde inbouwlengte als de oude
• De radiator is vrij bereikbaar, zonder ombouw of ingebouwde kasten
• Er zit zuiver water in de installatie, zonder antivries

Een moeilijker geval

• Oude stalen draadpijp met vastgeroeste draad. De draad op de buis kan bij het losdraaien beschadigen, en dan moet een stuk buis afgezaagd, opnieuw van draad voorzien of met een overgangsstuk opgelost worden
• Een inschroefstuk dat vastzit in de radiator, bij oude stalen radiatoren geen uitzondering
• De aanvoer gaat niet dicht, zodat de hele installatie of de stijgleiding leeg moet
• Een appartement waar op de syndicus gewacht wordt en ook bij de buren ontlucht moet worden
• Slib en afzetting in de installatie, die bij het openen loskomen en de nieuwe kraan meteen weer vervuilen. Dan loont het om de installatie te spoelen en de vuilfilter bij de ketel na te kijken
• Leidingen die vlak naast de radiator in de muur zijn ingewerkt, zonder enige speling

Hoe lang het duurt

Het vervangen zelf van één kraan met passende maten duurt meestal ongeveer een tot twee uur. Aftappen, vullen en ontluchten nemen meer tijd, zeker als de hele woning leeg moet. Bij aanpassingen aan stalen leidingen of een vastgeroest inschroefstuk kan het werk oplopen tot een halve dag. Er moet niets drogen of uitharden, je kunt meteen na het vullen en ontluchten weer verwarmen. Wel komt er nog enkele dagen lucht vrij in de installatie, dus ontlucht je de radiatoren best na een paar dagen opnieuw en kijk je de druk na.

• Voorinstelling vergeten: de nieuwe kraan blijft volledig open en de radiator trekt meer water dan hij zou moeten. Je merkt het doordat kamers verderop niet warm genoeg worden of de kraan suist en fluit
• Wartelmoer te hard aangedraaid: het messing barst, soms pas na weken. Een haarscheurtje is eerst alleen vochtig en begint later te druppelen
• Verkeerde afdichting: vlas of tape op een eurokonus of op de afdichtkonus van het inschroefstuk. De verbinding lekt dan, omdat het materiaal de afdichtvlakken belet om goed op elkaar te sluiten
• Aanvoer en retour verwisseld: de thermostatische kraan hoort op de aanvoer. Worden de kanten verwisseld als beide kranen tegelijk vervangen worden, dan regelt de thermostaat slecht en kan de kraan klapperen. Je herkent de aanvoer doordat die buis warmer aanvoelt als de verwarming draait
• Onvoldoende ontlucht: de radiator wordt alleen onderaan warm, borrelt, of de ketel valt uit door te lage druk
• Druk niet gecontroleerd: na het vullen wordt de druk niet bijgevuld, of er wordt te veel bijgevuld. Bij het opwarmen gaat dan het overdrukventiel open en druppelt er water onder de ketel
• Verdraaide leiding: wie losdraait zonder tegen te houden, kan de buis laten meedraaien en een verbinding in de muur of de vloer losmaken. Dat merk je pas aan vochtig pleisterwerk

Woon je in een eengezinswoning met een eigen ketel, zijn de leidingen van koper of kunststof en heb je een vervangkraan met dezelfde maten, dan kun je dit zelf. Begin er niet aan in een appartement zonder afspraak met de syndicus, bij oude stalen leidingen met vastgeroeste draad, of bij antivries als je geen manier hebt om het op te vangen. Bedien de ketel alleen volgens de handleiding. Werk aan de gasaansluiting of de elektrische aansluiting van de ketel is voor een vakman. Ruik je gas, verlaat dan de woning en bel 112 of je netbeheerder (Fluvius, Sibelga of ORES/RESA).

1. De ketel uitschakelen en de installatie laten afkoelen.
2. De voorinstelling van de oude kraan nagaan en noteren, de slagen tot dicht tellen.
3. De thermostatische kraan op de aanvoer sluiten, de kop op nul draaien of een afsluitkapje plaatsen.
4. Doeken onder de radiator leggen en een ondiepe bak klaarzetten.
5. De radiator of het betrokken deel van de installatie aftappen, met het ontluchtingsnippeltje open loopt het water sneller weg.
6. De wartelmoer en de koppeling op de leiding losdraaien en daarbij met een tweede sleutel tegenhouden.
7. Het oude inschroefstuk eruit draaien en de draad in de radiator reinigen.
8. Het nieuwe inschroefstuk erin draaien met de afdichting volgens de handleiding van de fabrikant.
9. De kraan op de leiding aansluiten en koppeling en wartelmoer met gevoel aandraaien, zonder verlengstuk op de sleutel.
10. De voorinstelling instellen volgens de genoteerde waarde of volgens de fabrikant.
11. De installatie vullen, de radiator ontluchten en de druk bijvullen volgens de handleiding van de ketel.
12. De ketel inschakelen en de verbindingen controleren als ze warm zijn, na het afkoelen en de dag nadien.

Raakt de draad op de leiding beschadigd bij het losdraaien, of blijft een verbinding lekken na het aandraaien, bel dan een chauffagist. Nog harder aandraaien maakt het meestal alleen erger.

Een nieuwe retourkraan ziet er onopvallend uit. Daarom loont het om bij de oplevering een paar minuten te nemen en na enkele dagen stoken nog eens te kijken. Controleer:

• Droge verbindingen aan het inschroefstuk, de wartelmoer en de koppeling op de leiding
• Een droge spindel, ook nadat de kraan eens dicht en weer open is gedraaid
• Dat de kraan zonder geweld dicht en weer open gaat
• Het kapje op de kraan en de informatie op welke waarde de kraan is voorgesteld
• Een gelijkmatig warme radiator met de verwarming aan, zonder borrelen
• De druk in de installatie volgens de ketelgegevens, meteen na het vullen en na enkele dagen
• Onbeschadigde leidingen en pleisterwerk rond de doorvoer in de muur
• Een droge vloer onder de radiator en onder de ketel
• In een appartement de bevestiging van de syndicus dat de stijgleiding weer gevuld en ontlucht is