Bekisting maken voor funderingen en wanden

In de prijslijst wordt bekisting meestal gemeten in vierkante meters oppervlak dat direct tegen het beton aan zit. Bij een wand tellen daarom gewoonlijk beide zijden mee. Een wand van tien meter lang en een meter hoog is dus ongeveer twintig vierkante meter bekisting, niet tien. Bij een funderingsbalk of -strook tellen de zijkanten mee als die worden bekist, bij een vloer alleen de randbekisting rondom.

Ga voor je tekent na wat er precies in de post zit. Meestal gaat het om deze onderdelen:

• Opbouw van de bekisting inclusief schoren, afstandhouders en verankering
• Ontkisten, dus het demonteren nadat het beton is uitgehard
• Schoonmaken en afvoeren van het bekistingsmateriaal
• Materiaal: eigen planken en platen van de aannemer, gehuurde systeembekisting, of materiaal dat je zelf levert

In de praktijk zie je vaak dat het ene bedrijf het ontkisten apart rekent en het andere het in de prijs heeft zitten. Offertes lijken dan heel verschillend, terwijl het om hetzelfde werk gaat. Let ook op sparingen, hoeken en verspringingen. Een goede offerte vermeldt duidelijk of die zijn inbegrepen.

Traditionele houten bekisting

Dit zijn vurenhouten planken, meestal rond 22 tot 25 mm dik, of watervast betonplex, verbonden met regels, balkjes en piketten. Ze wordt ter plekke gemaakt in de vorm van het werk. Het voordeel is flexibiliteit: bogen, schuine wanden, onregelmatige plattegronden en kleine hoeveelheden, waarvoor het niet loont om een systeem aan te laten rukken. Het nadeel is dat het arbeidsintensief is, meer materiaal kost en een minder strak oppervlak geeft, met afdrukken en naden tussen de planken. Bij funderingen die onder de grond verdwijnen maakt dat niet uit.

Systeembekisting met raamwerk

Dit zijn stalen of aluminium raamwerken met een ingezette bekistingsplaat, die met klemmen aan elkaar worden gekoppeld en met ankerstaven worden samengetrokken. Op bouwplaatsen zie je vaak systemen van fabrikanten als Peri, Doka of Meva, maar er zijn er veel meer. De opbouw gaat snel, de wanden worden recht en het oppervlak glad. Het systeem kan ook een hogere betondruk aan. Het loont bij rechte kelderwanden, langere keerwanden en overal waar de wand niet wordt gestuct of bekleed. Systeembekisting wordt meestal gehuurd, dus een goede planning is belangrijk. Elke extra dag op de bouwplaats kost geld.

Liggerbekisting met grote platen

Dit is een tussenvorm: houten liggers, vaak van het type H20, met drielaagse of gefilmde platen. Je ziet het bij hogere wanden en waar raamwerken niet in de maatvoering passen. Bij woningbouw kom je het minder vaak tegen.

Verloren bekisting

Bij verloren bekisting blijft de mal in het werk zitten. In Nederland wordt bijvoorbeeld met EPS-bekisting gewerkt: blokken of elementen van hard schuim die worden gestapeld, gewapend en volgestort. Ze isoleren meteen, wat bij funderingsbalken en kelderwanden handig is. Er hoeft niets ontkist te worden en een kleinere ploeg kan het werk aan. Zo'n wand of balk staat in de prijslijst meestal als aparte post, niet als bekisting per m². Bij funderingsbalken op palen wordt soms een grondkist gemaakt: de sleuf wordt strak afgegraven en het beton komt deels direct tegen de grond. Dat kan alleen als de grond blijft staan en de sleufwanden recht zijn.

Hoe maak je de keuze

In Nederland is de bodem vaak zand, klei of veen, met een hoge grondwaterstand. Daardoor wordt er vaker bekist dan in landen met vaste, samenhangende grond. Wordt de fundering op staal (op vaste zandlaag) gemaakt in grond die blijft staan, dan kan een deel soms zonder bekisting. Het deel boven het maaiveld en grond die inzakt moeten altijd worden bekist. Bij kelderwanden die waterdicht moeten zijn, gaat de voorkeur meestal uit naar een gestorte wand in systeembekisting, eventueel met waterkerende profielen in de stortnaden. Voor een muurtje onder een schutting of een lage tuinmuur volstaat hout of verloren bekisting. De uiteindelijke keuze hoort in het constructieve ontwerp van de constructeur.

Een ploeg die op een onvoorbereide bouwplaats aankomt, verliest tijd, en wachttijd zie je meestal terug op de factuur. Voor de start hoort dit klaar te zijn:

• Constructief ontwerp met de maten van fundering en wanden, wapening, betonsterkteklasse en de plaats van sparingen
• Maatvoering door een maatvoerder of landmeter, vooral bij de erfgrens en bij de eerste funderingen, waar een fout het hele huis verschuift
• Ontgraving op de juiste diepte, met een bodem zonder modder en staand water
• Bemaling als het grondwater hoog staat, zodat de sleuf of bouwput droog blijft tijdens het bekisten en storten
• Werkvloer van schraal beton onder vloer of wanden als het ontwerp die voorschrijft, zodat de bekisting een vlakke voet heeft
• Bereikbaarheid voor de bus met materiaal en later voor de betonmixer en de betonpomp
• Mantelbuizen en doorvoeren van loodgieter, installateur en erkend elektricien: riool, water, de aansluiting voor stroom en de aarding

Woon je in een appartementencomplex en wordt er bijvoorbeeld een bergingswand of een garage op gezamenlijke grond gestort, overleg dan vooraf met de Vereniging van Eigenaars (VvE). Dan weet iedereen waar de bouwplaats komt en hoe de toegang geregeld wordt.

Bekisting voor funderingen

Eerst worden volgens de maatvoering draden gespannen tussen de profielen en wordt de rand van de fundering met een schietlood naar beneden overgebracht. Bij houten bekisting worden piketten in de grond geslagen en daar worden planken tegenaan gespijkerd. Aan de binnenkant komt een afstandhouder op exacte lengte, die de breedte van de balk of strook bepaalt. Bovenop worden beide zijden met dwarslatten verbonden, zodat het beton ze niet uit elkaar duwt. De bovenkant van de bekisting wordt met een waterpasinstrument of laser op hoogte gesteld, want daarop wordt het beton straks vlak afgereid. Bij een vloer ontstaat een randkist die aan de buitenkant met schuine schoren wordt gesteund.

Bekisting voor wanden

Bij wanden is de werkwijze vergelijkbaar, alleen is alles hoger en zijn de krachten groter. Eerst wordt één zijde opgebouwd, uitgelijnd en met schuine schoren aan de ondergrond vastgezet. Dan volgt de wapening. Die wordt door dezelfde ploeg aangebracht of door betonvlechters. Aan de wapening komen afstandhouders die de voorgeschreven betondekking garanderen. Pas daarna wordt de tweede zijde gesloten. Beide zijden worden met ankerstaven en moeren samengetrokken. De staven lopen door kunststof buisjes, zodat ze na het storten weer uit de wand kunnen. De gaten worden later met stopjes gedicht of dichtgezet met mortel.

Controle voor het storten

Voordat het beton komt, wordt gecontroleerd op loodrechte stand met schietlood of waterpas, op rechtheid met een draad over de lengte, op maten, op de hoogte van de bovenkant, op stevigheid van de verbindingen en op dichte naden. De vlakken die tegen het beton komen, worden ingesmeerd met bekistingsolie, zodat het beton niet vastplakt. De bekisting wordt van binnen schoongemaakt: zaagsel, zand en stukjes binddraad moeten eruit. Houten planken worden bij warm weer meestal licht natgemaakt, zodat ze het beton geen water onttrekken.

Storten en ontkisten

Het beton wordt in lagen gestort en met een trilnaald verdicht. De bekister hoort tijdens het storten bij de wand te blijven om te zien of er ergens een verbinding wijkt of cementwater weglekt. De zijbekisting van funderingen en wanden gaat er afhankelijk van de temperatuur meestal na ongeveer één tot drie dagen af. Bij koud weer wacht je langer. Na het ontkisten moet het beton worden nabehandeld: natgehouden of afgedekt met folie, zodat het niet te snel uitdroogt.

Bij hetzelfde aantal vierkante meters kan de hoeveelheid werk, en dus het eindbedrag, flink verschillen. Het werk wordt makkelijker door:

• Een eenvoudige rechthoekige plattegrond met lange rechte stukken
• Herhalende maten, waardoor dezelfde bekisting meerdere keren achter elkaar te gebruiken is
• Een vlakke werkvloer waar je goed vanaf kunt bouwen
• Goede bereikbaarheid en ruimte om materiaal direct naast de wand op te slaan

Het werk wordt moeilijker door:

• Bogen, schuine wanden, veel hoeken, verspringingen en nissen
• Veel sparingen en openingen die apart moeten worden uitgekist
• Hoge wanden waarvoor steigers of werkvloeren met leuning nodig zijn
• Een smalle sleuf waarin de bekister zich nauwelijks kan draaien, of een hellend terrein
• Hoog grondwater, waardoor de bouwput eerst droog moet en droog moet blijven
• Schoonbeton dat in het zicht blijft en strakke naden en goede platen vraagt
• Werken in de winter of in de modder, als de bekisting beschermd moet worden en het beton langer nabehandeling nodig heeft

Diepere sleuven en bouwputten moeten tegen instorten worden beveiligd, met damwand, sleufbekisting of een veilig talud. Dat is een kwestie van veiligheid, niet van gemak, en hoort bij de voorbereiding van de bouw.

Bekisting zit midden in de keten, en bijna alles sluit erop aan. Ervoor komen de maatvoerder, het graafwerk, de eventuele bemaling en de werkvloer. Tijdens het bekisten wisselen de betonvlechters met de wapening en de installateur en elektricien met mantelbuizen en de aardingsband elkaar af. Na de bekisting volgen het storten, het ontkisten en daarna de waterdichting, de isolatie van de kelderwand en het aanvullen van de grond.

Waarom is dat belangrijk? Een vergeten mantelbuis voor het riool moet na het storten met een kernboor worden geboord. Bij een waterdichte wand is elk extra gat bovendien een risico op lekkage. Het loont dus om loodgieter en elektricien de wand te laten controleren voordat de tweede zijde van de bekisting dichtgaat.

De bekisting voor de fundering van een gewone eengezinswoning zet een ervaren ploeg meestal in één tot enkele dagen, afhankelijk van omvang en vorm. Kelderwanden in systeembekisting worden gewoonlijk in delen gemaakt. Eén deel wordt bekist en gestort en na het uitharden schuift de bekisting door naar het volgende. Beton kan na een paar dagen wel ontkist worden, maar bereikt zijn ontwerpsterkte meestal pas na ongeveer 28 dagen. Belast het tot die tijd niet meer met aanvulgrond of verdere constructies dan de constructeur toestaat.

• Te weinig ankers of schoren. Beton drukt harder op de bekisting dan je denkt, vooral bij snel storten en vloeibaar beton. Het gevolg is een uitgebolde wand, of erger, een bekisting die openbarst en beton in de sleuf.
• Naden niet dicht. Door kieren loopt cementwater weg en blijven er grindnesten achter: poreuze plekken met kale toeslag. Die zijn zwakker en laten water door.
• Geen afstandhouders. De wapening ligt direct tegen de bekisting en is na het ontkisten aan het oppervlak te zien. Op den duur roest ze en springt het beton eromheen af.
• Bekisting uit het lood of uit de as. Een kleine afwijking in de fundering werkt door in het metselwerk en zelfs in het dak. De metselaar moet dan met mortel en lijm rechttrekken wat recht had kunnen zijn.
• Vergeten sparingen. Achteraf boren beschadigt de wapening en bij een kelder komt de waterdichtheid in gevaar.
• Bovenkant niet waterpas. Staat de bekisting niet waterpas, dan het beton ook niet. De eerste laag metselwerk moet dan met een dikke laag mortel worden uitgevlakt.
• Te vroeg ontkisten. Randen breken af, het oppervlak scheurt mee met de plaat en bij vorst kan het beton blijvend zwakker worden.
• Geen bekistingsolie. Het beton plakt aan de planken, het oppervlak scheurt bij het ontkisten en de bekisting is daarna niet meer bruikbaar.

De bekisting voor de dragende fundering en wanden van een huis laat je over aan een vakbedrijf dat werkt volgens het ontwerp van de constructeur. Een lage fundering onder een schutting, een tuinmuurtje of een plint tot ongeveer een halve meter hoog kun je met basisgereedschap en een helper wel zelf maken. Werk niet in diepe sleuven die niet tegen instorten zijn beveiligd.

1. De as van de fundering uitzetten met een draad op piketten en de haaksheid controleren, bijvoorbeeld door de diagonalen te meten.
2. Een sleuf graven tot vorstvrije diepte, in Nederland meestal rond 60 tot 80 cm, of de diepte die de leverancier van de schutting adviseert, en de bodem vlak maken.
3. Planken of watervast betonplex klaarleggen en aan de betonkant insmeren met bekistingsolie.
4. Piketten aan de buitenkant van de bekisting slaan, meestal ongeveer elke 60 tot 80 cm, en de planken eraan vastspijkeren.
5. Afstandhouders op exacte lengte volgens de breedte van de fundering tussen de planken klemmen en de beide zijden bovenop met dwarslatten verbinden.
6. Met waterpas en gespannen draad de loodrechte stand, de rechtheid en de waterpas staande bovenkant controleren.
7. Grotere naden dichten en de bekisting onderaan aanaarden, zodat het beton niet onder de planken door loopt.
8. Wapening aanbrengen volgens het advies van de leverancier of het ontwerp en die op afstandhouders leggen.
9. Ankers voor palen of een mantelbuis voor de kabel naar een poort plaatsen als je die nodig hebt.
10. In lagen storten, elke laag met een staaf doorprikken of met een trilnaald verdichten en met een hamer tegen de planken tikken.
11. Het oppervlak met een rei over de bovenkant van de bekisting afreien en het beton een paar dagen natgehouden of onder folie laten uitharden.
12. Na een paar dagen, afhankelijk van de temperatuur, voorzichtig ontkisten, de planken schoonmaken en droog opslaan voor een volgende keer.

Controleer de bekisting twee keer: vóór het storten, als alles nog te herstellen is, en na het ontkisten, als je het resultaat ziet. Doe de eerste controle samen met de uitvoerder of bouwbegeleider, en bij een groter werk ook met de constructeur, die de wapening bekijkt.

• Maten en ligging van de bekisting komen overeen met het ontwerp en de maatvoering
• De zijden van de bekisting staan loodrecht en zijn recht over de hele lengte
• De bovenkant staat waterpas en op de juiste hoogte
• Ankerstaven, afstandhouders en schoren zitten in voldoende aantal
• Naden zijn dicht en de bekisting sluit onderaan goed aan op de ondergrond
• De wapening heeft afstandhouders en raakt nergens de bekisting
• Alle mantelbuizen, sparingen en de aarding zitten op hun plaats volgens het ontwerp
• De binnenkant is schoon en de vlakken zijn ingesmeerd met bekistingsolie
• Na het ontkisten zijn er geen grindnesten, zichtbare wapening of uitbollingen
• Randen en hoeken zijn heel en niet afgebroken
• Gaten van de ankerstaven zijn gedicht en de omgeving is vrij van bekistingsresten