Daire sigorta panosu montajı ve bağlantısı

Apartmanlarda elektrik size sayaç üzerinden gelir. Sayaçlar genellikle zemin katta ya da girişte toplu bir sayaç panosunda, bazı binalarda kat sahanlığındaki dolaplarda durur. Sayaçtan önceki kısım ve mühürlü bölüm elektrik dağıtım şirketine aittir. Sayaçtan sonra bir besleme kablosu dairenize çıkar ve tam olarak daire panosunda biter. Panodan sonraki her şey sizin tesisatınızdır.

Modern bir panonun tipik donanımı

• Ana şalter: Bütün daireyi tek hamlede kapatır, örneğin uzun süre evden ayrılırken ya da bir onarım sırasında.
• Kaçak akım röleleri: Akımın kabloların dışına, örneğin bir insanın üzerinden ya da hasarlı bir yalıtımdan "kaçıp kaçmadığını" izler. Priz devrelerinde genellikle 30 mA hassasiyetli röle kullanılır.
• Otomatik sigortalar: Her devre için ayrı takılır, kabloyu aşırı yüke ve kısa devreye karşı korur. Sigortanın değeri, koruduğu kablonun kesitine uygun olmalıdır.
• Kaçak akımlı otomatik sigortalar: İki görevi tek cihazda birleştirir ve tek bir devre için çalışır. O devrede arıza olursa yalnızca o devre kapanır, evin yarısı değil.
• Aşırı gerilim koruması (parafudr): Şebekeden gelen ya da yakına düşen yıldırımdan kaynaklanan gerilim sıçramalarını sönümler. Dairelerde genellikle Tip 2 koruma kullanılır.
• Baralar: Toprak hattı (sarı yeşil) için ortak bir bara, nötr hatları (mavi) için kaçak akım rölelerine göre düzenli ayrılmış baralar.
• İhtiyaca göre kontaktör (örneğin yüksek güçlü bir cihazı zamanlamak için), zil trafosu, zaman rölesi ya da akıllı ev elemanları için boş yer.

Neden bütün daireye tek bir kaçak akım rölesi konmaz? Çünkü attığında hem karanlıkta hem buzdolabısız kalırsınız. Devreleri birden fazla röleye dağıtmak ya da önemli devrelerde kaçak akımlı otomatik sigorta kullanmak, çamaşır makinesindeki bir arızanın ışıkları ve derin dondurucuyu kesmemesi anlamına gelir.

Sıva altı mı, sıva üstü mü

Sıva altı pano duvarın içine yerleştirilir, dışarıda yalnızca kapaklı çerçeve kalır. Temiz görünür ve zaten kırım ile sıva yapılan kapsamlı bir tadilatta mantıklıdır. Ancak yeterince kalın bir duvar ister. Tuğla ya da gazbeton bölme duvarlarda bu genellikle sorun olmaz. Betonarme binalardaki taşıyıcı perde duvarlara ve kolonlara ise derin oyuk açılmaz, çünkü bu yapının dayanımını ilgilendirir. Pano yeri taşıyıcı bir elemana denk geliyorsa sıva üstü pano seçilir ya da yer değiştirilir.

Sıva üstü pano duvarın yüzeyine sabitlenir. Montaj daha hızlıdır ve duvara müdahale edilmez. İçinde oturulan bir dairede pano değişiminde, bodrumda, garajda ya da duvarın kırıma uygun olmadığı yerlerde kullanılır. Dezavantajı, duvardan taşması ve daha çok göze batmasıdır.

Doğrudan alçıpan bölmelere yapılmış kutular da vardır. Bunlar farklı şekilde sabitlenir ve daha hafiftir. Bu yüzden yerleri alçıpancı bölmeyi kurarken planlanmalıdır.

Plastik mi, metal mi

Dairelerde en çok plastik pano kullanılır. Hafiftir, paslanmaz ve gövdesi iletken değildir. Metal kutular daha çok atölye, garaj gibi darbe riskinin olduğu yerlerde tercih edilir. Metal panonun gövdesi mutlaka toprak hattına doğru şekilde bağlanmalıdır.

Boyut ve yedek kapasite

Pano boyutu sıra ve modül sayısıyla belirtilir. Bir modül, standart bir otomatik sigortanın genişliğidir. Pano devre sayısına göre ve her zaman yedekli seçilir. Pratikte yerlerin yaklaşık beşte biri ile dörtte birinin boş bırakılması önerilir. Birkaç yıl içinde klima, kurutma makinesi, indüksiyonlu ocak ya da balkona bir priz eklenir. Dolu bir panoda geriye yalnızca kutuyu değiştirmek kalır.

Monofaze mi, trifaze mi

Eski dairelerin çoğu monofaze beslenir. Yüksek güçlü bir indüksiyonlu ocak ya da aynı anda çalışacak birkaç güçlü cihaz düşünüyorsanız trifaze besleme konuşulabilir. Ancak bağlantı gücünün artırılması ya da faz eklenmesi elektrik dağıtım şirketiyle yürütülen bir iştir, yalnızca daire panosunu değiştirerek çözülmez. Elektrikçiniz binadaki kolon hattının kapasitesinin neye yettiğini söyleyecektir.

İş, yeni bir tesisat mı yoksa içinde oturulan bir dairede eski panonun değişimi mi olduğuna göre farklılaşır. Temel adımlar yine de benzerdir.

1. Keşif ve planlama. Elektrikçi beslemenin tipine, tesisatın durumuna, kaç devre gerektiğine ve panonun nereye konacağına bakar. Hangi devrenin hangi sigortaya ve röleye gideceğini gösteren basit bir şema çıkarır.
2. Elektrik kesintisinin ayarlanması. Dairenin beslemesi sayaç panosundan kesilir. Sayaçtan önceki sigorta mühürlüyse ona yalnızca dağıtım şirketi müdahale edebilir. Kesintiyi önceden bilmek iyidir, hele birden fazla daireyi etkileyecekse.
3. Eski panonun sökülmesi, eğer değişim yapılıyorsa. Her kablo sökülmeden önce işaretlenir ki nereye ait olduğu belli olsun.
4. Kutunun yerleştirilmesi. Sıva altı kutuda duvarda yuva açılır, kutu terazisine alınır ve alçı ya da harçla sabitlenir. Sıva üstü kutu dübel ve vidayla tutturulur. Yükseklik, cihazlar rahat kullanılabilecek şekilde seçilir; kumanda elemanları genellikle bir yetişkinin yaklaşık göz ile omuz hizası arasında kalır.
5. Kabloların kutuya alınması. Kablolar kablo girişlerinden içeri alınır, yeterli boy payı bırakılır ama kutuyu dolduran gereksiz halkalar yapılmaz.
6. Cihazların DIN raya dizilmesi: Şemaya göre ana şalter, aşırı gerilim koruması, kaçak akım röleleri, sigortalar ve gerekirse diğer elemanlar.
7. Bağlantı. Kabloların yalıtımı doğru boyda açılır, çok telli kablolarda yüksük kullanılır. Fazlar sigortalara, nötr hatlar ilgili kaçak akım rölesinin nötr barasına, toprak hatları ortak toprak barasına bağlanır. Cihazlar arası köprüleme uygun kesitli kablolarla ya da tarak baralarla yapılır.
8. Klemenslerin sıkılması, cihaz üreticisinin belirttiği tork değeriyle. Gevşek bir klemens zamanla ısınır ve arızaların yaygın sebeplerinden biridir.
9. Devrelerin etiketlenmesi. Her sigortaya bir etiket yapıştırılır ki bir yıl sonra neyi kapattığınızı bilesiniz.
10. Enerji verilmesi ve kontrol. Açıldıktan sonra devrelerin, kaçak akım rölelerinin ve bağlantının doğruluğu denetlenir. Ardından ölçüm ve test gelir; bununla ilgili ayrı bölüm aşağıdadır.

İyi bir hazırlık zaman kazandırır ve işin gün ortasında durmasını önler.

• Cihaz listesi ve yerleri: İndüksiyonlu ocak, fırın, bulaşık makinesi, çamaşır makinesi, kurutma makinesi, termosifon ya da elektrikli şofben, klima, elektrikli yerden ısıtma. Her biri kendi devresini isteyebilir.
• Pano yeri: Kolay ulaşılabilir olmalı, örneğin antrede. Önüne doğru açılan bir kapının arkası, erişimi olmayan bir gömme dolabın içi, banyo ya da doğrudan su veya ısı kaynağının üstü uygun değildir.
• Apartman yönetiminden bilgi: Sayaç panosunun nerede olduğu, anahtarın kimde durduğu ve kesintinin nasıl ayarlanacağı.
• Eski belgeler, varsa: Şema, önceki ölçüm raporu, tesisatın daha önce yenilenip yenilenmediği bilgisi.
• Boşaltılmış çalışma alanı: Montaj yerinin çevresi açılmalı, kırım tozuna karşı zemin ve mobilyalar örtülmelidir.
• Elektriksiz bir gün planı: Buzdolabı ve derin dondurucu boşaltılmalı ya da geçici olarak başka yerden beslenmeli, telefonlar ve dizüstü bilgisayarlar şarj edilmelidir.

İşin zorluğu ve kapsamı daireden daireye çok değişir. Bu bölüm, görünüşte aynı iki montajın neden süre ve iş yükü açısından farklı çıkabildiğini anlamanıza yardımcı olur.

İşi kolaylaştıranlar

• Tadilatta önceden çekilmiş ve işaretlenmiş, toprak hatlı yeni bakır tesisat
• Sıva üstü montaj ya da önceden hazırlanmış bir duvar yuvası
• İşe başlamadan netleşmiş devre şeması ve cihaz kararları
• Bir şeyin çalışır tutulmasına gerek olmayan boş bir daire
• Sayaç panosuna sorunsuz erişim ve beslemenin kesilebilmesi

İşi zorlaştıranlar

• Bazı eski binalarda rastlanan alüminyum kablolar: kırılgandır, kolay kopar ve bakırla aynı özelliklere sahip değildir
• Ayrı toprak hattı olmayan iki telli tesisat: kaçak akım rölesi görevini tam yapamaz ve nasıl ilerleneceğine karar vermek gerekir
• İşaretsiz kablolar: her devrenin ölçümle tek tek bulunması gerekir
• Sert betona ya da içinden başka tesisatların geçtiği bir duvara sıva altı montaj
• Çok sayıda devre ve ek eleman, örneğin kontaktör, akıllı ev elemanları ya da trifaze besleme
• İçinde oturulan dairede değişim: bazı devrelerin hızla yeniden çalıştırılması gerekir

Sık sorulan bir soru, yalnızca panoyu değiştirip eski kabloları bırakmanın mantıklı olup olmadığıdır. Teknik olarak mümkündür, ama kaçak akım röleli yeni pano bazen eski kablolardaki gizli arızaları ortaya çıkarır ve atmaya başlar. Elektrikçi sizi önceden tesisatın durumu ve onu olduğu gibi bırakmanın getirdiği risk konusunda uyarmalıdır.

Pano bütün kabloların toplandığı düğüm noktasıdır, bu yüzden montajının zamanlaması önemlidir.

• Kaba elektrik tesisatı önce bitmelidir ki tüm kablolar pano yerine getirilebilsin.
• Duvarcı ve sıvacı sıva altı kutunun çevresini kapatır. Kutu yerleştirilirken ileride yapılacak alçı sıva, şap ya da fayansın kalınlığı hesaba katılmalıdır ki çerçeve ne çok gömük kalsın ne de dışarı taşsın.
• Alçıpancı, kutu bir bölmeye ya da giydirme duvara girecekse bunu önceden bilmelidir.
• Mutfak firması, pano kalıcı olarak bağlanmadan önce cihazların güç değerlerini ve bağlantı noktalarını bildirmelidir.
• Tesisatçı, kendi devresine ihtiyaç duyan termosifon, elektrikli şofben, kombi ya da sirkülasyon pompası için bilgi vermelidir.
• Boyacı, çerçeve yerleştikten sonra gelir. Cihazlar boyadan önce takıldıysa üzerleri örtülmelidir.

Tadilatta olağan sıra şöyledir: Kutu kaba tesisat sırasında yerine konur, ardından sıva ve boya yapılır, cihazlar ise toz ve nem riski kalmadığında son montaj aşamasında bağlanır.

• Yedeksiz küçük pano. İlk yeni cihazda sigortayı koyacak yer kalmadığında anlaşılır. Çözüm çoğu zaman bütün kutunun değişimidir.
• Bütün daireye tek kaçak akım rölesi. Herhangi bir arıza buzdolabı ve ışıklar dahil her şeyi kapatır.
• Röleler arasında karışmış nötr hatlar. Bir rölenin altındaki devrenin nötrü başka bir rölenin altına bağlanmıştır. Röleler görünür bir sebep olmadan atar ve arızayı bulmak uzun sürer.
• Kablo kesitine uymayan sigorta. İnce kabloya büyük sigorta takılırsa kablo, sigorta tepki vermeden önce ısınabilir.
• Yeterince sıkılmamış klemensler. Zamanla koku, klemens çevresinde kararmış plastik ya da devrede ara ara kesintiler görülür.
• Eksik etiketleme. Bir arızada ya da armatür değiştirirken kimse hangi sigortayı kapatacağını bilmez ve bütün daire kapatılır.
• Yanlış yer. Mobilyanın arkasında ya da dolapta kalan pano, arıza anında karanlıkta aranır ve zor ulaşılır.
• Ölçüm ve test yapılmaması. Yazılı bir ölçüm raporu olmadan tesisatın güvenli olduğunu gösteren bir belgeniz olmaz. Bu durum daire satışında ya da bir sigorta hasarında sorun çıkarabilir.

Hazır ve işaretli tesisatı olan sıradan bir dairede pano değişimi genellikle bir iş günü sürer. Kutunun duvara gömülmesi, işaretsiz devrelerin bulunması ya da eski alüminyum kabloların ele alınması gerekiyorsa iş uzayabilir. Sıva altı kutuda alçının ya da harcın sertleşmesi için malzemeye göre birkaç saatten bir güne kadar beklemek, sıva ve boya için de ayrıca birkaç gün hesaplamak gerekir.

Tesisatın ölçülmesi ve test edilmesi

İş bittikten sonra yeni ya da değiştirilmiş tesisat, bu konuda yetkin bir elektrik mühendisi ya da yetkili elektrikçi tarafından kontrol edilmelidir. Bağlantılar gözle incelenir, ardından yalıtım direnci, döngü empedansı, toprak hattının sürekliliği ve kaçak akım rölelerinin açma değerleri ölçülür. Sonuçlar yazılı bir rapora dökülür. Bu raporu dairenizin diğer belgeleriyle birlikte saklayın. Ölçümlerde TS EN serisindeki ilgili standartlar esas alınır; hangi standarda göre ölçüldüğü raporda yazmalıdır.

Panonun montajı ve bağlantısı yalnızca elektrik tesisatında çalışma yetkinliği olan bir elektrikçinin işidir. Meraklı bir ev sahibinin, gözetim altında bile olsa, yapacağı bir iş değildir. Panodaki bir hata hemen kendini göstermeyebilir, ama bir cihaz arızalandığında can tehlikesi yaratabilir ya da yangına yol açabilir. Bu yüzden burada kendi başınıza montaj için bir rehber bulamayacaksınız.

Teknik bilginiz olmasa da panoyu gözü kapalı teslim almanız gerekmez. Bazı şeyleri kendiniz kontrol edebilirsiniz.

• Görünüm: Kutu düzgün durur, kapak takılmadan açılıp kapanır, boş yerler kör kapakla kapatılmıştır ve gerilim altındaki parçalara parmakla ulaşılamaz.
• İç düzen: Kablolar karmakarışık bir demet halinde değil, düzenli şekilde döşenmiştir. Klemenslerden yalıtımı açık kablo uçları taşmaz.
• Etiketler: Her sigorta ve rölenin anlaşılır bir etiketi vardır, örneğin "mutfak prizler" ya da "banyo aydınlatma".
• Röle testi: Her kaçak akım rölesinde bir test butonu bulunur. Butona bastığınızda röle atmalıdır. Üreticiler bu denemenin düzenli olarak, yaklaşık altı ayda bir yapılmasını önerir.
• Devreler: Sigortaları tek tek kapatın ve etiketlerin gerçekle uyuşup uyuşmadığına bakın.
• Belgeler: Bağlantı şemasını ve ölçüm raporunu teslim alın.

• Pano kararlaştırılan ve kolay ulaşılabilir yere monte edilmiş
• Kutu düzgün ve sağlam sabitlenmiş, kapak sorunsuz kapanıyor
• Devre sayısı kararlaştırılan şemaya uyuyor ve kutuda yedek yer kalmış
• Priz devreleri kaçak akım rölesiyle korunuyor
• Buzdolabı ve aydınlatma gibi önemli devreler, tek bir arıza bütün daireyi kapatmayacak şekilde ayrılmış
• Bütün cihazlar etiketlenmiş ve etiketler gerçeğe uyuyor
• Boş yerler kör kapakla kapatılmış, hiçbir yerde gerilim altındaki parça görünmüyor
• Kaçak akım rölelerinin test butonları çalışıyor
• Enerji verildikten sonra bütün ışıklar ve prizler çalışıyor
• Sıva altı kutunun çevresi kapatılmış ya da kimin kapatacağı netleşmiş
• Bağlantı şeması elinizde
• Ölçümü yapan kişinin imzaladığı ölçüm raporu elinizde