Inbouwspot monteren in gipsplaat of verlaagd plafond

Bij één lichtpunt werkt een elektricien meestal in deze volgorde:

1. De groep in de meterkast uitschakelen en met een spanningzoeker controleren dat de draden spanningsloos zijn.
2. Het midden van het gat aftekenen volgens het lichtplan, bij meerdere spots met een rolmaat of kruislijnlaser zodat de rijen recht lopen.
3. Controleren dat er op die plek geen metalen profiel, andere kabel, leiding of ventilatiekanaal boven het plafond zit.
4. Het gat boren met een gatenzaag voor gipsplaat, in de diameter die de fabrikant van de spot opgeeft.
5. De stroomkabel uit de ruimte boven het plafond halen en de staat ervan controleren.
6. De draden aansluiten op de klem of op de driver volgens het schema van de fabrikant.
7. De driver en de verbindingen boven het plafond leggen, zo dat ze niet direct op de spot liggen.
8. De spot in het gat drukken en de veerclips laten vastklikken.
9. De groep weer inschakelen en de werking testen, bij dimbare spots ook het volledige dimbereik.

Voor de draden geldt de gangbare kleurcode: blauw is de nul (N), bruin, zwart of grijs is de fase (L) en geel-groen is de aarde (PE). Veel LED-spots met een losse driver zijn dubbel geïsoleerd, daar wordt de aardedraad niet op aangesloten. De elektricien sluit die draad dan veilig af in een klem en laat hem niet los hangen.

Halogeenspots zijn inmiddels vrijwel overal vervangen door LED. LED gebruikt veel minder stroom, wordt minder warm en gaat veel langer mee. Bij het kiezen zijn dit de punten die ertoe doen:

• Vast of kantelbaar: een vaste spot schijnt recht naar beneden, met een kantelbare richt je het licht bijvoorbeeld op een schilderij of het aanrecht
• Geïntegreerde LED of vervangbare lamp: geïntegreerde spots zijn vaak platter, bij een vervangbare lamp (bijvoorbeeld GU10) vervang je alleen de lichtbron
• Inbouwdiepte: tussen de gipsplaat en het plafond erboven moet genoeg ruimte zijn voor de spot en de driver
• IP-waarde: in de badkamer heb je afhankelijk van de afstand tot bad of douche een hogere bescherming tegen vocht nodig, boven een douche kiest men meestal minstens IP44 of hoger
• Lichtkleur: in slaapkamer en woonkamer past warmer wit (ongeveer tot 3000 K), in werkruimtes neutraal wit
• Kleurweergave (CRI): minstens 80, in keuken en badkamer liever rond de 90, zodat eten en huid er niet grauw uitzien
• Dimmen: spot, driver en dimmer moeten bij elkaar passen

Waarom kun je niet zomaar "een spotje" nemen? Omdat de afstand tussen de spots afhangt van de stralingshoek en de plafondhoogte. Bij een normale kamerhoogte zit die afstand vaak rond de 60 tot 100 cm. Een smalle bundel vraagt om spots die dichter bij elkaar zitten, anders krijg je lichte cirkels en donkere banen op de vloer.

Het eenvoudigst is een nieuw plafond waarbij de elektricien vóór het dichtmaken al bij elk lichtpunt een kabel met wat extra lengte heeft klaargelegd. Dan gaat de montage snel en netjes. Meer werk is het als:

• De kabel achteraf boven een afgewerkt plafond moet worden doorgetrokken, of er een nieuwe lichtgroep nodig is
• Het plafond uit twee lagen gipsplaat bestaat of de profielen dicht op elkaar zitten
• Er isolatie boven het plafond ligt en er rond de spot vrije ruimte moet komen, of een spot nodig is die geschikt is voor contact met isolatie
• Het plafond hoog is en er vanaf een steiger gewerkt moet worden
• In een oudere woning de bedrading verouderd is, bijvoorbeeld zonder aardedraad of met brosse isolatie
• De nieuwe spot bij het vervangen van oude spots niet in het bestaande gat past

Een groot voordeel van een verlaagd plafond is dat de bekabeling erboven kan lopen, vaak in een flexibele installatiebuis, zonder dat er sleuven in de muur nodig zijn. De kabels moeten wel bevestigd zijn en niet los op de gipsplaat liggen.

In de praktijk ziet men deze problemen steeds terug:

• Het gat zit uit het lood en de rij spots oogt scheef
• Er wordt een verkeerde gatenzaag gebruikt, zodat het gat te groot is en de spot niet blijft zitten
• De gipsplaat scheurt doordat er te hard op de boor wordt gedrukt
• Bij het boren wordt een kabel geraakt omdat de groep niet was uitgeschakeld
• De LED-driver ligt op de isolatie of direct op de spot en wordt te warm
• Verbindingen zijn alleen met tape omwikkeld in plaats van met een klem gemaakt
• De dimmer past niet bij de spots, waardoor het licht flikkert of zoemt

Is het gat te groot, dan helpt een decoratieve inbouwring die de rand afdekt. Een andere optie is de rand dichtzetten met gipsplamuur en na het uitharden opnieuw boren. Een te klein gat kun je met de gatenzaag vergroten, maar hou de boor dan precies haaks. Vervang je halogeenspots, meet dan vooraf het bestaande gat op en zoek een LED-spot met hetzelfde of een iets groter zaaggat.

Het lijkt een eenvoudige klus, maar je werkt aan de elektrische installatie. Een verkeerde aansluiting kan kortsluiting, een elektrische schok of brand veroorzaken, en een brand in de afgesloten ruimte boven het plafond merk je niet meteen op. Laat het aansluiten daarom over aan een erkend elektricien. Om die reden staat hier geen doe-het-zelfhandleiding.

Een elektricien beoordeelt daarnaast of de groep extra spots aankan, of in de badkamer de juiste IP-waarde is gekozen en of de groep beveiligd is met een aardlekschakelaar. Bij een nieuwe aanleg werkt hij volgens NEN 1010, de norm voor elektrische installaties in woningen.

Bij de oplevering is het handig deze punten na te lopen:

• Alle spots branden en de schakelaar bedient de juiste lichtpunten
• Bij het dimmen flikkert het licht niet en zoemen de spots niet
• De spots staan in een rechte lijn en op gelijke afstand van de muren
• De randen van de spots sluiten aan op het plafond en er is geen uitgebroken gipsplaat zichtbaar
• De spot beweegt niet en valt er niet uit als je er licht tegen drukt
• De lichtkleur is bij alle spots gelijk
• In de badkamer zijn spots gebruikt met een IP-waarde die past bij de zone
• Je hebt de handleidingen en de gegevens van de spots ontvangen