150 mm kalınlığında temel plağı betonu dökümü

Plak kalınlığı zevk meselesi değildir. Kalınlığı yük, zeminin taşıma gücü ve konut gibi yapılarda inşaat mühendisinin statik hesabı belirler. Fiyat listesinde üç yaygın kalınlık bulunur. Aralarındaki fark, esas olarak plağın ne taşıyabildiği ve ne kadar beton gerektirdiğidir.

100 mm kalınlığında plak

Hafif yapılar ve büyük noktasal yük almayan alanlar için uygundur: bahçe evi zemini, küçük depo, odunluk ya da sadece üzerinde yürünen bir teras. Çoğu zaman diğer katmanların altına grobeton olarak da dökülür. Metrekare başına genellikle 0,1 m³ beton gerekir.

150 mm kalınlığında plak

En çok kullanılan kalınlık budur. Binek araç garajı, atölye, daha büyük bahçe yapıları, küçük ölçekli ahşap yapılar ve ağır eşyaların duracağı zeminler için tercih edilir. İyi bir çelik hasır ve düzgün sıkıştırılmış bir alt dolguyla normal kullanım yükünü rahatça taşır. Beton tüketimi metrekare başına yaklaşık 0,15 m³'tür.

200 mm kalınlığında plak

Radye temel üzerine oturan müstakil evlerde, kâgir duvarların altında, zayıf zeminlerde ve ağır makinelerin duracağı yerlerde kullanılır. Genellikle alt ve üst olmak üzere iki kat donatısı olur, taşıyıcı duvarların altında kenarlar kalınlaştırılır. Tüketim metrekare başına yaklaşık 0,2 m³'tür. Bir evde kalınlığı, beton sınıfını ve donatıyı her zaman inşaat mühendisi belirler.

Hazırlanmamış bir alana gelen beton ekibi ya bekler ya da kötü bir zemine beton döker. İkisi de iyi sonuç vermez. Dökümden önce şu işler tamamlanmış olmalıdır.

Alt zemin ve sıkıştırma

Alandan bitkisel toprak, kökler ve yumuşak toprak sağlam zemine kadar kazınarak alınır. Ardından genellikle 0-32 veya 0-63 mm kırma taş ya da stabilize malzemeden bir alt dolgu serilir. Kalınlığı zemine göre çoğunlukla yaklaşık 150 ile 300 mm arasındadır. Sıkıştırma kompaktörle katman katman yapılır, bütün kalınlık bir seferde değil. Killi ya da dolgu zeminde mıcırın toprağa gömülmemesi için altına jeotekstil serilmesi çoğu zaman mantıklıdır.

Sıkıştırmanın üzerinde neden bu kadar durulur? Beton güçlüdür, ama ancak hareket etmeyen bir zeminin üzerinde duruyorsa. Alt dolgu zamanla oturursa plak desteğini kaybeder ve çatlar. Bu çatlaklar aylar sonra, plağın üzerinde zaten döşeme ya da duvarlar varken ortaya çıkar.

Kalıp ve kot

Plağın kenarlarını tahta, kereste ya da sistem kalıp elemanlarından yapılan kalıp oluşturur. Isı yalıtımlı plaklarda bazen XPS levhalardan kalıcı kalıp kullanılır. Taze beton kalıba ciddi baskı yaptığı için kalıp sağlam biçimde sabitlenmelidir. Üst kenar nivo ya da lazerle tam kotuna ayarlanır. 150 mm plakta genellikle alanın ortasına da birkaç yardımcı kot noktası işaretlenir.

Donatı

En sık kullanılan donatı hazır kaynaklı çelik hasırdır. Önemli olan, hasırın mıcırın üzerine yatırılmamasıdır. Betonun hasırı her yandan sarması için plastik ya da beton pas payı takozlarının üzerine yerleştirilir. Beton örtüsü projeye göre genellikle 30 ile 50 mm arasındadır. Hasırlar en az bir göz bindirilir, konutlarda bindirme donatı çizimine göre yapılır. İki katlı donatılı 200 mm plakta üst hasırı alttakinin üzerinde çelik sehpalar taşır.

Tesisat geçişleri, topraklama ve yalıtım

Plaktan geçecek her şey önceden yerleştirilmiş olmalıdır: atık su boruları, su bağlantısı, elektrik ve internet için koruge borular, gerekiyorsa ısı pompası bağlantı hattı. Tesisatçı ile elektrikçinin bu aşamada sahada olması büyük kolaylık sağlar. Elektrikçi temel topraklamasını, genellikle galvanizli şerit olarak, binanın topraklama sisteminin parçası şeklinde yerleştirir. Bu işi yalnızca yetkili bir elektrikçi yapmalıdır.

Konutlarda su yalıtımı ve ısı yalıtımının nerede olacağı önceden bilinmelidir. Bazen plağın altına, bazen üstüne gelir. Projede radon ya da yüksek yeraltı suyuna karşı özel bir yalıtım öngörülmüşse, o da dökümden önce yerleştirilir. Çimento şerbetinin mıcıra kaçmaması için plağın altına genellikle PE naylon serilir.

Transmikser ve pompa için erişim

Transmikser ağır bir araçtır ve sağlam bir giriş yolu ister. Kalıbın yanına kadar geri geri yanaşamıyorsa beton pompası gerekir. Pompanın nereye kurulacağını, önünde elektrik hattı ya da ağaç olup olmadığını ve sokağın bir süre kapanacaksa komşulara haber verilmesi gerekip gerekmediğini önceden konuşun. Apartman bahçesinde ya da ortak alanda çalışılacaksa apartman yönetimine de önceden bilgi vermek sorun çıkmasını önler.

Alan hazır olduğunda her şey hızlı ve belirli bir sırayla yürür. Birkaç on metrekarelik 150 mm bir plakta döküm genellikle bir sabahın içine sığar.

1. Başlamadan kontrol: ekip kalıp kotlarını, donatının takozlar üzerinde durup durmadığını ve geçişleri kontrol eder. Konutlarda projeyi takip eden mühendis de çoğu zaman bir kez daha bakar.
2. Islatma: sıcak havada alt zemin ve kalıp hafifçe ıslatılır, böylece taze betonun suyunu emmezler.
3. Betonun yerleştirilmesi: beton bir köşeden başlanarak eşit dağıtılır. Tek bir yığına boşaltılıp oradan tırmıkla uzaklara çekilmez.
4. Sıkıştırma: şişe vibratör ya da vibrasyonlu mastarla betonun içindeki hava çıkarılır. Böylece donatının çevresi ve kalıp kenarları da dolar.
5. Kotuna çekme: mastar ya da vibrasyonlu mastar kalıp ve kot noktaları üzerinde gezdirilerek yüzey düzleştirilir.
6. Yüzey işlemi: plağın kullanımına göre yüzey pürüzlü bırakılır, mala ile elde perdahlanır ya da beton biraz sertleşince helikopterle makineli perdah yapılır.
7. Kür: yüzey izin verir vermez plak naylonla örtülür ya da sulanmaya başlanır.

Makineli perdahta, beton üzerine basıldığında ancak birkaç milimetre çökecek kadar sertleşene kadar beklenir. Yazın bu birkaç saat sürer, ilkbahar ve sonbaharda çok daha uzun. Bu yüzden ekip bazen akşama kadar sahada kalır.

Beton sınıfı

Bahçe yapıları altındaki küçük plaklarda genellikle C20/25 kullanılır. Garajlarda ve konutlarda C25/30 ve üzeri yaygındır, taşıyıcı yapılarda daha düşük sınıflara genellikle başvurulmaz. Plak dışarıda kalacak, dona ya da tuza maruz kalacaksa, örneğin garaj girişinde, betonun TS EN 206'ya göre uygun çevresel etki sınıfında olması gerekir. Sınıfı proje belirler. Projeniz yoksa hazır beton tesisine plağın ne için kullanılacağını anlatın, sipariş sırasında size uygun betonu önerirler.

Kıvam

Plaklar için genellikle kolay yayılan ve iyi sıkışan S3 veya S4 kıvamında beton sipariş edilir. Sahada betona su katılmamalıdır. Bu, Türkiye'deki şantiyelerde hâlâ sık görülen bir alışkanlıktır. Sulandırılmış beton daha kolay işlenir, ama dayanımı düşer ve daha çok rötre yapar. Örneğin pompa nedeniyle daha akışkan beton gerekiyorsa, katkılı olarak doğrudan tesisten istenir.

Donatı: tek hasır, çift hasır ya da lif

100 ve 150 mm plakların çoğunda, kalınlığın alt üçte biri ile yarısı arasına yerleştirilen tek kat çelik hasır yeterlidir. Alt ve üst olmak üzere çift hasır, daha kalın ve daha yüklü plaklarda, tipik olarak evin altındaki 200 mm plakta kullanılır. Çelik ya da polipropilen lifli beton küçük rötre çatlaklarını azaltır ve bazı endüstriyel zeminlerde hasırın yerini alır. Bir evin temel plağında lif kullanımına ise yalnızca inşaat mühendisi karar verebilir.

Üstüne ne geleceğine göre yüzey

Plağın üzerine duvar örülecek ve şap atılacaksa düz ve pürüzlü bir yüzey yeterlidir. Plak doğrudan garaj ya da atölye zemini olarak kullanılacaksa makineli perdah, gerekirse aşınma direncini artıran yüzey sertleştirici serpme ile birlikte, kendini fazlasıyla amorti eder. Dış terasta yüzey ıslakken kaygan olmasın diye çoğu zaman süpürgeyle hafifçe pürüzlendirilir.

Fiyat listesindeki kalem metrekare üzerinden hesaplansa da aynı büyüklükteki iki plağın zorluğu çok farklı olabilir. İşi kolaylaştıranlar:

• Transmikserin kalıbın yanına kadar yanaşabildiği iyi bir erişim
• Çıkıntısız, basit dikdörtgen bir plan
• Tamamlanmış ve kontrol edilmiş hazırlık: alt dolgu, kalıp, donatı ve geçişler
• Ilıman hava: don, aşırı sıcak ve yağmur olmaması

İşi zorlaştıranlar:

• Pompa ihtiyacı, örneğin evin arkasındaki bir bahçede ya da eğimli arazide
• Girintili çıkıntılı biçim, kalınlaştırılmış kenarlar ve çevresinde betonun elle sıkıştırılması gereken çok sayıda geçiş
• Az miktarda beton: transmikser dolu gitmediği için tesis eksik yük farkı isteyebilir
• Zahmetli yüzey işlemi, özellikle ekibin beklemek zorunda kaldığı makineli perdah
• Kışın ya da sıcakta çalışma: katkılı beton, örtme ve daha uzun kür gerekir

Kalınlık beton tüketimini ve kısmen sıkıştırma işini artırır. Çift hasırlı 200 mm plakta hem kontrol hem de yerleştirme daha uzun sürer. Tekliflerde alt dolgu, kalıp ve donatı çoğu zaman ayrı kalemler olarak yer alır. Teklifleri karşılaştırırken her birinin tam olarak neyi kapsadığını mutlaka sorun.

Hazırlık, yani kazı, alt dolgu, sıkıştırma, kalıp ve donatı, garaj ya da küçük bir ev altındaki plakta genellikle birkaç gün sürer. Beton dökümü ise yüzey işlemiyle birlikte çoğunlukla yarım gün ile bir gün arasında biter.

Beton yavaş yavaş sertleşir. Bir iki gün sonra plağın üzerinde dikkatlice yürünebilir. Kalıp genellikle iki üç gün sonra sökülür. Duvar örmeye çoğunlukla yaklaşık bir hafta sonra, soğuk havada daha geç başlanır. Beton proje dayanımına genellikle 28 günde ulaşır. Garajda arabanın girmesi gibi tam yüklemeyi en az bu süreye kadar erteleyin.

Kür sıklıkla hafife alınır, oysa yüzeyin kalitesini o belirler. Beton sertleşmek için suya ihtiyaç duyar. Güneş ve rüzgâr bu suyu çok hızlı buharlaştırırsa yüzey çatlar ve ileride tozumaya başlar. Bu yüzden plağı en az ilk yedi gün nemli tutun: naylonla örtülü, üzerine serilip sulanan jeotekstille ya da üreticinin talimatına göre uygulanan kür malzemesiyle. Yazın güneşin tepedeyken soğuk suyla sulanmaz, sabah ve akşam sulanır.

Yaklaşık +5 °C'nin altında beton ancak önlem alınarak dökülür: antifrizli katkılı beton, yalıtımlı örtü ve kesinlikle donmuş zemine döküm yapmamak. Yaklaşık +30 °C'nin üzerindeki sıcaklarda ise sabah erken başlamak daha doğrudur. Türkiye'nin güney ve iç bölgelerindeki yaz aylarında bu çoğu zaman şafakla birlikte başlamak anlamına gelir.

Hataların çoğu hemen görünmez. Plak döküm günü güzel görünür, sorun bir yıl sonra kendini gösterir.

• Sıkıştırılmamış alt dolgu: plak düzensiz oturur, tüm kalınlık boyunca çatlaklar oluşur ve üzerindeki fayans ile seramikler kırılır.
• Mıcırın üzerinde yatan hasır: donatı betonun içinde değil altındadır. Çalışmaz, zamanla paslanır. Plak donatısız gibi davranır.
• Sahada betona katılan su: daha düşük dayanım, daha fazla rötre, daha çok çatlak ve tozuyan bir yüzey.
• Yetersiz vibrasyon: kenarlarda ve donatının altında çakıl yuvaları oluşur, nem ileride buralardan yükselir.
• Unutulan geçiş: sonradan karot ile delmek ya da kırmak gerekir, bu sırada hem donatı hem yalıtım zarar görür.
• Düzgün olmayan yüzey: hassas ölçülü bloklarla duvar örülürken ilk sıra düzeltilmek zorunda kalınır, zeminde daha kalın şap gerekir.
• Hiç kür yapılmaması: ilk günlerde yüzeyde ince bir çatlak ağı belirir.
• Büyük dış alanlarda derz bırakılmaması: teras ve avlularda beton kendi istediği yerden çatlar. Bu yüzden rötre derzleri genellikle dökümden sonraki bir iki gün içinde kesilir.

Bir evin temel plağını uzmanlara bırakın, o statik hesaba göre yapılan taşıyıcı bir elemandır. Bahçe evi, küçük depo ya da çöp konteynerleri için 100 ile 150 mm kalınlığında küçük bir plağı ise bir yardımcınız varsa ve betonu hazır beton tesisinden sipariş ederseniz kendiniz de yapabilirsiniz. Büyük miktarda betonu elle karıştırmak çok yorucudur ve beton çoğu zaman homojen olmaz.

1. Alanı ip ve kazıklarla işaretlemek, köşegenleri metreyle kontrol etmek.
2. Bitkisel toprağı yaklaşık plak ile alt dolgu kalınlığı kadar derinlikte kazmak.
3. Mıcır sermek ve kiralanan kompaktörle katman katman sıkıştırmak.
4. Tahtadan kalıp kurmak, kazıklarla sabitlemek ve su terazisi ya da lazerle tam kotuna getirmek.
5. PE naylonu sermek ve çelik hasırı pas payı takozlarının üzerine yerleştirmek.
6. Hacmi hesaplamak: alan çarpı kalınlık, üzerine yaklaşık yüzde 5 ile 10 pay eklemek.
7. Uygun sınıfta beton sipariş etmek ve transmikserin geliş yolunu ayarlamak.
8. Betonu yaymak, şişlemek ya da vibratörle sıkıştırmak ve kalıp üzerinden mastarla çekmek.
9. Yüzeyi mala ile perdahlamak ya da süpürgeyle pürüzlendirmek.
10. Plağı naylonla örtmek ve en az bir hafta nemli tutmak.

Taze betonla çalışırken eldiven, lastik çizme ve koruyucu gözlük kullanın. Çimento şerbeti bazik yapıdadır ve uzun süre temas ettiğinde ciltte yanık yapar.

Plağı dökümden bir iki gün sonra, sonra da duvarcı ya da şapçı başlamadan önce bir kez daha inceleyin. Belgeleri saklayın, olası bir şikâyette ya da ileride yapılacak işlerde işinize yarar.

• Ölçüler ve köşegenler projeye uygun
• Üst kenarın kotu referans noktasıyla uyuşuyor
• Düzgünlük iki metrelik mastarla kontrol edildi, belirgin çukur yok
• Tüm geçişler yerinde, betonla dolmamış ve kaymamış
• Temel topraklaması elektrikçinin istediği yerden dışarı çıkıyor
• Kalıp söküldükten sonra kenarlarda çakıl yuvası ve kırık köşe yok
• Yüzeyde tırnağın takılacağı genişlikte çatlak yok
• Hazır beton tesisinin beton sınıfı ve miktarını gösteren irsaliyeleri teslim edildi
• Dökümden önce donatı ve geçişlerin fotoğrafları çekildi
• Kür kararlaştırıldığı gibi yapıldı