Betonda kesme ile dilatasyon derzi açma

Taze betonda, çimentonun sertleşmek için ihtiyaç duyduğundan daha fazla su bulunur. Fazla su zamanla buharlaşır ve döşeme büzülür. Bu sırada döşemeyi alttan zemin, kenarlardan duvarlar ve kolonlar tutar. Böylece çekme gerilmesi oluşur. Beton çekmeye karşı zayıf olduğu için bir yerden yırtılır. Döşemenin üst kısmına açılan kesim o noktayı zayıflatır, çatlak da tam kesimin altında, düz ve gizli biçimde oluşur.

Kesme derz ile dilatasyon derzi aynı şey değildir

Günlük dilde betondaki bütün derzlere dilatasyon derzi denir. Ustalar ise üç türü birbirinden ayırır. Firmayla konuşurken bu farkı bilmek işinize yarar:

• büzülme (kontrol) derzleri taze betona, döşeme kalınlığının bir kısmına kadar kesilerek açılır; bu yazı tam olarak bunlarla ilgilidir,
• dilatasyon (hareket) derzleri döşemeyi tüm kalınlığı boyunca duvarlardan, kolonlardan, merdivenlerden ya da yapının başka bir bölümünden ayırır; kesimle değil, dökümden önce polietilen köpük şerit veya dilatasyon profili yerleştirilerek yapılır,
• inşaat (çalışma) derzleri dökümün kesildiği ve ertesi gün devam edildiği yerde oluşur.

Fiyat listesindeki kalem, yeni sertleşmiş betona yapılan kesimleri kapsar ve kesimin metretülü üzerinden hesaplanır. Duvar diplerindeki kenar dilatasyonu, profil yerleştirme ve derzlerin sonradan mastikle doldurulması ayrı işlerdir.

Derz yerlerini proje belirlemelidir. Endüstriyel zeminlerde ve taşıyıcı döşemelerde bu karar her zaman statik mühendisine aittir. Garaj, teras veya avlu gibi alanlarda deneyimli beton ustalarının bildiği birkaç kurala göre hareket edilir.

Bölmelerin büyüklüğü ve şekli

• iki derz arasındaki bölme kareye mümkün olduğunca yakın olmalıdır; kenar oranı genellikle yaklaşık 1 : 1,5'i geçmemelidir, uzun ve dar şeritler enine çatlar,
• döşeme ne kadar inceyse bölmeler o kadar küçük olur; kabaca bölme kenarı döşeme kalınlığının yaklaşık 25 ila 30 katı alınır, yani 15 cm'lik bir döşemede bölmeler 4 m civarına çıkar,
• güneşe ve dona açık dış alanlar, iç mekân zeminlerinden daha küçük bölmelere ayrılır; İç Anadolu'nun don etkisi ya da Akdeniz'in yaz sıcağı bunu belirgin şekilde hissettirir,
• çelik veya sentetik lifli beton ve sık donatılı döşemeler daha büyük bölmelere izin verir, ancak her zaman projeye veya hazır beton tedarikçisinin önerisine göre.

Derzin mutlaka olması gereken yerler

Zemin neden neredeyse her zaman kolonun köşesinden ya da duvarın kırıldığı yerden çatlar? Çünkü her iç köşede gerilme toplanır. Bu yüzden derz kolon köşelerinden, L veya T biçimli planların kırılma noktalarından, menhol, rögar ve kanal ızgaralarının köşelerinden ve kapı boşluklarının kenarlarından çıkmalıdır. Kolonların çevresinde bölmeler genellikle eşkenar dörtgen gibi döndürülür, böylece derzler köşelere yönelir.

Derzler birbirine bağlanmalıdır. Bölmenin ortasında biten ve devam etmeyen bir kesimi çatlak kendisi uzatır. Üzerine seramik döşenecek bir zeminde kesim düzenini fayans ölçülerine göre ayarlamak avantaj sağlar. Böylece alttaki derz, fayansçı geldiğinde iki karo arasındaki derze denk getirilebilir.

Derz kesiminde tarih değil saat belirleyicidir. Çok erken kesilirse disk agrega tanelerini koparır, derz kenarları ufalanır. Geç kesilirse beton o arada kendi bildiği yerden çatlamıştır ve kesim işe yaramaz. Uygulamada sıcak bir yaz gününde dökülen döşemenin daha sabah olmadan ilk kılcal çatlaklarını verdiği sık görülür.

Kesim zamanını neler belirler

• hava ve zemin sıcaklığı: yazın aralık çok daha erken açılır, soğuk havada saatlerce gecikir,
• çimento türü ve beton reçetesi, prizi hızlandıran ya da geciktiren katkılar,
• yüzeyi kurutan rüzgâr ve güneş,
• döşeme kalınlığı ve dökümden sonraki kür yöntemi.

Standart bir zemin derz kesme makinesiyle genellikle dökümden yaklaşık 6 ila 24 saat sonra kesilir, sıcak havada alt sınıra daha yakın. Erken kesim için tasarlanmış hafif makineler de vardır. Bunlar betonda birkaç saat sonra çalışabilir, ancak daha sığ keserler ve her firmada bulunmaz.

Aralık sahada nasıl anlaşılır

Deneyimli kesim ustası saate güvenmez. Önce yüzeyi bir çivi veya anahtarla çizer: çizik sığ kalıyor ve tane kopmuyorsa beton hazırdır. Ardından alanın kenarında kısa bir deneme kesimi yapar. Kenarlar temizse ve disk taş çekmiyorsa devam edilir. Bu yüzden firmanın döküm saatini tam olarak bilmesi ve gerekirse akşam, gece ya da hafta sonu gelmeye hazır olması önemlidir.

Kesim ekibi gelmeden hazır olması gerekenler

• derz yerleşim şeması, tercihen ölçülü olarak plan üzerine çizilmiş,
• yerden ısıtma varsa boru planı ya da en azından dökümden önce ölçüleriyle çekilmiş boru fotoğrafları,
• döşeme kalınlığı ve donatının konumu hakkında bilgi,
• makinenin engelsiz ulaşabileceği bir alan, duvar dipleri boş,
• diski soğutmak için su kaynağı ve çamurun akabileceği bir yer,
• iç mekânda elektrikli makine kullanılacaksa yeterli sigortalı bir priz hattı,
• hava karardıktan sonra kesilecekse aydınlatma.

Adım adım uygulama

1. Usta betonun durumunu çizik ve deneme kesimiyle kontrol eder.
2. Derz hatları yüzeye boyalı iple aktarılır, yerden ısıtma varsa boru güzergâhları da işaretlenir.
3. Makinede kesim derinliği döşeme kalınlığına göre ayarlanır.
4. Hat boyunca, ortada durmadan, akıcı bir şekilde kesilir; böylece kesimde basamak oluşmaz ve kenarlar ufalanmaz.
5. Büyük makinenin ulaşamadığı duvar diplerinde kesim, el tipi kesme makinesi veya elmas diskli taşlama makinesiyle tamamlanır.
6. Islak kesimden çıkan çamur hemen yıkanır ya da vakumla çekilir. Yüzeyde kurursa leke bırakır ve derzi tıkar.
7. Kesimden sonra döşemenin kürüne ıslatarak veya naylonla örterek devam edilir; kesim, betonun neme ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Islak mı kuru mu kesim

Zemin derz kesme makinelerinin çoğu su soğutmalıdır. Su diski korur, asıl önemlisi tozu bağlar. Suyun ve çamurun sorun yaratacağı iç mekânlarda, örneğin oturulan bir evde mevcut zemin kesilirken, endüstriyel süpürgeyle kuru kesim tercih edilir. Beton tozu akciğerlere zarar veren ince kuvars içerir, bu yüzden toz emiş ya da su olmadan kesim yapılmaz. Benzinli makinelerin kapalı alanda yeri yoktur, egzoz gazı tehlikelidir.

Ne kadar derin kesilir

Kesim, döşemeyi tam orada çatlayacak kadar zayıflatmalıdır. Beton döşemelerde genellikle kalınlığın yaklaşık üçte biri kadar derin kesilir. Hafif makineyle erken kesimde, makine üreticisi ve proje izin veriyorsa kesim daha sığ olabilir. Çimento esaslı şaplarda ve anhidrit şaplarda da kabaca kalınlığın üçte biri hesaplanır. Çok sığ kesim, çatlağın derzin birkaç santim yanında oluşmasının en yaygın nedenidir.

Donatılı döşemede hasır çeliğin yerini bilmek gerekir. Hasır çelik döşemenin alt veya orta kısmında olmalıdır, kesim genellikle ona dokunmaz. Hasır çok yukarıda kalmışsa disk ona çarpar. Bu, donatının doğru yerleştirilmediğinin bir işaretidir. Derzlerde donatının kesilip kesilmeyeceğine kesim ustası değil statik mühendisi karar verir.

Kesim genişliği

Diskle yapılan temel kesim genellikle yaklaşık 3 ila 5 mm genişliğindedir. Derz sonradan kalıcı esnek mastikle doldurulacaksa, mastiğin çalışabileceği yeterli boşluk olsun diye çoğu zaman birkaç hafta sonra ikinci bir kesimle genişletilir. Dolgunun genişlik ve derinlik oranını mastik üreticisi belirler.

Derzler neyle doldurulur

• poliüretan veya hibrit mastik garaj, teras ve avlular için yaygın seçimdir; hareketi esnek biçimde takip eder ve derzi su ile kirden korur,
• yarı sert epoksi veya poliürea dolgu sert tekerlekli forkliftlerin dolaştığı depo ve fabrika zeminlerinde kullanılır; yumuşak mastik bu tekerleklerin altında kenarları desteklemez ve kenarlar kırılır,
• dolgusuz bırakılan derzler, üstü başka bir katmanla kapanacak şap ve alt zeminlerdedir; ancak kesim mutlaka üst kaplamaya da taşınmalıdır.

Mastikten önce daha derin derze köpük fitil yerleştirilir. Böylece mastik tabana yapışmaz ve serbestçe esneyebilir. Kenarlara üreticinin önerdiği astar sürülür. Dolgu ancak beton büzülmesinin büyük kısmını tamamladıktan sonra, genellikle en erken birkaç hafta sonra yapılır. Çok erken doldurulan derz açılmaya devam eder ve mastik kenardan kopar.

Zorluk derecesini belirleyen etkenler

• toplam kesim uzunluğu ve döşeme kalınlığı; daha derin kesim daha yavaş ilerleme ve daha fazla disk aşınması demektir,
• agreganın sertliği; sert dere çakılı veya çelik lifli beton, daha yumuşak kalker agregalı betondan daha yavaş kesilir,
• zamanlama; gece, hafta sonu veya kısa haberle kesim firma için daha zordur,
• alanın girintili çıkıntılı olması; çok sayıda kısa kesim, köşe ve duvar dibi tamamlaması, birkaç uzun düz hattan daha fazla zaman alır,
• erişim ve ortam; suyun akamayacağı iç mekân, toz emişli kuru kesim zorunluluğu, makinenin merdivenden taşınması,
• mevcut eski betonun kesilmesi; daha yavaştır ve çoğu zaman çatlaklar oluştuktan sonra yapılır,
• döşemede yerden ısıtma bulunması; hassas işaretleme ve dikkat gerektirir.

Beton ekibiyle koordinasyon

Kesim ustası dökümün ne zaman başlayıp biteceğini ve perdahın ne zaman tamamlanacağını bilmelidir. Kesimi beton firmasıyla aynı anda planlamak işleri kolaylaştırır. Bazı beton ekipleri kesimi kendileri yapar, bunu önceden sormakta fayda var. Döküm birkaç etapta yapılıyorsa her etabın kendi kesim aralığı vardır.

Yerden ısıtma

Yerden ısıtmalı şaplarda derzler ısıtma devreleriyle birlikte planlanır. Devre sınırları, kapı geçişleri ve büyük alanlar daha döküm sırasında dilatasyon profiliyle ayrılır. Kesimle yalnızca ek büzülme derzleri açılır, o da sadece boru geçmeyen yerlerde. Kesilmiş bir ısıtma borusu, şapın kırılması ve zahmetli bir onarım demektir. Bu yüzden güzergâhlar güvenilir biçimde işaretlenmeden ısıtmanın üzerinde kesim yapılmaz.

Fayansçı ve zemin kaplamacılar

Alttaki derz bitmiş zeminde de görünmelidir. Yapıştırılan seramikte kesimin üzerinde silikonla doldurulan esnek bir derz bırakılır veya dilatasyon profili konur. Seramik derzin üzerinden kesintisiz döşenirse alttaki çatlak er ya da geç karolara geçer. Yüzer parkelerde alt zemindeki derzler parke üreticisinin talimatına göre çözülür. Yapıştırma ahşap parkelerde derzler bazen yapıştırmadan önce reçineyle sabitlenir, ama her zaman artık hareket etmedikleri anlaşıldıktan sonra.

Daireler ve apartmanlar

Bir dairede veya ortak alanlarda mevcut betonu kesmek gürültülü ve tozludur. Tarihi apartman yönetimiyle konuşup belirlemek ve komşulara önceden haber vermek yerinde olur. Yeni bir zemine derz kesmek taşıyıcı sisteme müdahale sayılmaz. Ancak döşeme plağı ya da başka bir taşıyıcı eleman kesilecekse karar statik mühendisine aittir ve iş onun değerlendirmesi olmadan başlamamalıdır.

• geç kesim: rastgele çatlaklar makine gelmeden oluşmuştur; döşemede hem kesimler hem de yanlarında çatlaklar vardır,
• çok erken kesim: agregası kopmuş, ufalanmış kenarlar; yük altında kırılmaya devam ederler,
• sığ kesim: çatlak derzi atlar ve birkaç santim yanında oluşur,
• çok büyük veya uzun bölmeler: bölmenin ortasında enine çatlaklar, özellikle uzun araç yollarında,
• iç köşeden çıkmayan derz: kolon, menhol veya duvar kırılmasının köşesinden çıkan çapraz çatlak,
• alanın ortasında biten kesim: çatlak kesimin doğrultusunda kenara kadar devam eder,
• yıkanmayan çamur: yüzeyde gri lekeler ve kurumuş harçla tıkanmış derzler,
• kesimden sonra kürün bırakılması: yüzey kurur, kılcal çatlak ağı ve tozuyan bir yüzey oluşur,
• erken mastik uygulaması: mastik bir süre sonra bir kenardan ayrılır ve derze su girer,
• derzin üzerinden döşenen seramik: kesimin tam üzerinde düz bir hat boyunca kırılan karolar, çoğu zaman ilk ısıtma sezonundan sonra.

Bu hataların çoğu tamamen düzeltilemez. Çatlaklar reçineyle doldurulabilir ya da üzerinden kesilip mastikle kapatılabilir, ancak döşeme iyi zamanlanmış kesimlerle elde edilecek temiz görüntüye bir daha kavuşmaz.

Küçük bir teras, bahçe yolu veya bahçe evinin zeminini döküyorsanız, derzleri kiralık su soğutmalı bir zemin kesme makinesiyle kendiniz kesebilirsiniz. Tarihi takvimin değil betonun belirleyeceğini ve makineyi önceden ayarlamanız gerektiğini unutmayın. Taşıyıcı döşemelerde, yerden ısıtmalı zeminlerde ve büyük alanlarda işi bir firmaya bırakın. Çalışırken kulaklık, gözlük, eldiven, sağlam ayakkabı ve toz maskesi kullanın.

1. Dökümden önce derz yerleşimini çizmek; bölmeleri kareye yakın tutmak, her iç köşeden derz çıkarmak.
2. Taze beton için elmas diskli kesme makinesini döküm günü ve ertesi gün için kiralamak.
3. Kalıp kenarlarında her derzin yerini işaretlemek, böylece hatlar dökümden sonra hızla aktarılabilir.
4. Döküm ve perdahtan sonra yüzeyi izlemek, priz başladıktan birkaç saat sonra çizerek denemek.
5. Kalıptaki işaretler arasında hatları boyalı iple çizmek.
6. Kesim derinliğini döşeme kalınlığının yaklaşık üçte birine ayarlamak.
7. Kenarda kısa bir deneme kesimi yapmak ve kenarların ufalanıp ufalanmadığını kontrol etmek.
8. Diskin suyunu açmak ve her hattı kenardan kenara, ortada durmadan akıcı biçimde kesmek.
9. Makineyi yavaş ve düz yönlendirmek, zorla ileri itmemek.
10. Makinenin ulaşamadığı kenar kısımlarını elmas diskli taşlama makinesi ve kılavuz mastar yardımıyla tamamlamak.
11. Çamuru yüzeyden ve derzlerden hemen yıkamak.
12. Döşemeyi tekrar naylonla örtmek veya havaya göre birkaç gün ıslatmak.
13. Birkaç hafta sonra derzleri temizlemek, köpük fitili yerleştirmek ve üretici talimatına göre esnek mastikle doldurmak.

Kesim biter bitmez kontrol edilebilir, ama asıl sonucu sonraki günler gösterir. Bir süre sonra kesimin altında ince bir kılcal çatlak belirirse derz tam olması gerektiği gibi çalışıyor demektir. Sorun derzlerin dışındaki çatlaklardır. İşi teslim alırken tüm alanı dolaşıp şunları kontrol etmekte fayda var:

• derz yerleşimi kararlaştırılan şemaya veya projeye uygun,
• derzler düz, kesintisiz ve kenardan kenara ya da başka bir derze kadar uzanıyor,
• her iç köşeden, kolondan, menholden ve kapı boşluğundan bir derz çıkıyor,
• birkaç noktada ölçülen kesim derinliği anlaşmaya uygun,
• kesim kenarları temiz, kopmuş agrega ve kırık parça yok,
• yerden ısıtmada borular hasarsız, bunu basınç testi veya devre kontrolü doğruluyor,
• yüzey ve derzler çamurdan ve kurumuş harçtan temizlenmiş,
• alanda derzlerin dışında rastgele çatlak yok,
• döşemenin kürü kesimden sonra da sürüyor,
• derzleri kimin, ne zaman ve hangi malzemeyle dolduracağı belli,
• seramik döşenecek zeminde fayansçı için derz yerleri çizilmiş durumda.