Temel ve duvarlar için kalıp yapımı

Fiyat listesinde kalıp genellikle betona doğrudan temas eden yüzeyin metrekaresiyle ölçülür. Bu yüzden bir duvarda çoğunlukla iki yüz birlikte hesaplanır. On metre uzunluğunda ve bir metre yüksekliğinde bir duvar, on değil yaklaşık yirmi metrekare kalıp demektir. Sürekli temelde kalıplanıyorsa yan yüzler, radye temelde ise yalnızca çevre kenarı hesaba girer.

Sözleşmeyi imzalamadan önce kalemin içinde tam olarak neyin olduğunu netleştirin. Genellikle şu parçalar söz konusudur:

• Kalıbın kurulması: payandalar, ara takozlar ve tij çubuklarıyla bağlantı dahil
• Kalıbın sökülmesi: beton sertleştikten sonra demontaj
• Temizlik ve nakliye: kalıp malzemesinin temizlenip şantiyeden götürülmesi
• Malzeme: firmanın kendi kerestesi, kiralık sistem kalıp ya da sizin temin ettiğiniz malzeme

Uygulamada sık görülen bir durum şudur: bir firma kalıp sökümünü ayrı fiyatlar, diğeri fiyatın içine katar. Teklifler aynı iş için olduğu halde farklı görünür. Boru geçişlerini, köşe dönüşlerini ve duvardaki girinti çıkıntıları da unutmayın. Teklif bunların dahil olup olmadığını açıkça yazmalıdır.

Geleneksel ahşap kalıp

Kalıp tahtası, yani genellikle 2,5 cm civarında kalınlıkta çam kereste ya da suya dayanıklı plywood kullanılır. Bunlar kadrolar, latalar ve kazıklarla birbirine bağlanır. Kalıp doğrudan yerinde, yapının şekline göre çakılır. Avantajı esnekliğidir: kavisli duvarları, eğik yüzeyleri, düzensiz planları ve sistem kalıp getirmeye değmeyecek küçük işleri rahatça çözer. Dezavantajı ise işçiliğin fazla olması, malzeme tüketiminin yüksekliği ve yüzeyin daha kaba çıkmasıdır. Betonda tahta izleri ve derzler kalır. Toprak altında kalacak temellerde bu bir sorun değildir.

Sistem çerçeveli kalıp

Çelik ya da alüminyum çerçevelerden ve içlerine yerleştirilmiş kalıp levhasından oluşur. Panolar kilitlerle birleştirilir ve tij çubuklarıyla karşılıklı sıkılır. Şantiyelerde Peri ya da Doka gibi üreticilerin sistemlerini sıkça görürsünüz, ama çok sayıda başka üretici de vardır. Kurulum hızlıdır, duvarlar düz ve yüzey temiz çıkar. Kalıp betonun daha yüksek basıncına da dayanır. Düz bodrum perde duvarlarında, uzun istinat duvarlarında ve sıva yapılmayacak her yerde mantıklıdır. Çoğunlukla kiralandığı için planlama belirleyicidir. Şantiyede geçen her fazla gün kira demektir.

Kiriş ve büyük levha kalıbı

Bu iki sistemin arasında bir çözümdür: ahşap kalıp kirişleri, sıklıkla H20 tipi, ve üç katmanlı ya da film kaplı plywood levhalar. Daha yüksek duvarlarda ve çerçeveli panoların ölçülere oturmadığı yerlerde kullanılır. Müstakil evlerde daha seyrek karşınıza çıkar.

Kaybolan kalıp

Kaybolan kalıp, beton döküldükten sonra duvarın içinde kalıcı olarak kalan kalıptır. Bunun en bilinen örneği EPS köpükten yapılmış yalıtımlı kalıp bloklarıdır. Bloklar kuru olarak dizilir, içine demir konur ve beton dökülür. Köpük duvarda kalır ve aynı zamanda ısı yalıtımı sağlar. Bazı yerlerde içi boş beton kalıp blokları da aynı mantıkla kullanılır. Söküm gerekmez ve iş daha küçük bir ekiple yapılabilir. Ancak böyle bir duvar fiyat listesinde genellikle metrekare kalıp olarak değil, ayrı bir kalem olarak geçer. Sağlam zeminde ise sürekli temeller çoğu zaman kalıpsız, doğrudan kazı çukuruna dökülür. Bunun şartı zeminin dağılmaması ve kazı yüzlerinin düzgün olmasıdır.

Nasıl karar verilir

Dağılmayan bir zeminde sürekli temeller için çoğu zaman kalıp hiç gerekmez. Zemin üstünde kalan kısmın ya da dökülen toprağın kalıplanması gerekir. Su yalıtımı önemli olan bodrum perde duvarlarında sistem kalıpla dökülen yekpare duvar tercih edilir, gerekirse çalışma derzlerine su tutucu bant konur. Bahçe duvarı, çit temeli ve alçak duvarlar için ahşap kalıp ya da kaybolan kalıp yeterlidir. Türkiye'de taşıyıcı sistemin deprem güvenliği çok önemli olduğu için son söz her zaman statik projeyi hazırlayan inşaat mühendisinindir.

Hazır olmayan bir şantiyeye gelen ekip vakit kaybeder ve bekleme süresi genellikle faturaya yansır. İşe başlamadan önce şunların hazır olması gerekir:

• Statik proje: temel ve duvar ölçüleri, donatı, beton sınıfı ve geçişlerin yerleri
• Aplikasyon: özellikle parsel sınırına yakın yerlerde ve ilk temellerde hata bütün evi kaydırır, bu yüzden ölçüyü harita mühendisi yapmalıdır
• Tamamlanmış kazı: doğru derinlikte, tabanında çamurlaşmış toprak ve su olmayan
• Grobeton: projede öngörülüyorsa radye temelin ya da duvarların altına dökülmüş olmalı ki kalıp düz bir zemine otursun
• Erişim: malzemeyi getiren kamyonet için, sonra da transmikser ve beton pompası için yol
• Kılıf borular ve geçişler: tesisatçı ve elektrikçiden kanalizasyon, su, elektrik bağlantısı ve topraklama için

Apartmanda oturuyorsanız ve ortak alanda örneğin bir bodrum duvarı ya da otopark duvarı dökülecekse, işin zamanlamasını, gürültüyü ve araç girişini önceden apartman yönetimiyle konuşun. Transmikser ve pompanın duracağı yer, kat malikleriyle sorun çıkmaması için baştan belli olmalıdır.

Temel kalıbı

Önce aplikasyona göre kurulan kanavaların üzerine ipler gerilir ve temel kenarı çekül ile aşağı indirilir. Ahşap kalıpta toprağa kazıklar çakılır ve tahtalar bunlara çivilenir. İçeriden tam boyda kesilmiş ara takozlar sıkıştırılır, bunlar temelin genişliğini belirler. Üstte iki yüz ara kuşaklarla birbirine bağlanır ki beton kalıbı açmasın. Kalıbın üst kenarı nivo ya da lazerle terazilenir, çünkü beton tam bu kenara göre mastarlanır. Radye temelde dış çevrede bir çerçeve oluşur ve bu çerçeve dışarıdan eğik payandalarla desteklenir.

Duvar kalıbı

Duvarlarda yöntem benzerdir, sadece her şey daha yüksek ve kuvvetler daha büyüktür. Önce kalıbın bir yüzü kurulur, şakülüne alınır ve zemine eğik payandalarla bağlanır. Ardından demir işi gelir. Bunu ya aynı ekip ya da demirciler yapar. Donatıya pas payı takozları takılır, bunlar demirin üzerinde projede istenen beton örtüsünü sağlar. Kalıbın ikinci yüzü ancak bundan sonra kapatılır. İki yüz, somunlu tij çubuklarıyla birbirine sıkıştırılır. Tijler plastik mesafe borularının içinden geçer, böylece betondan sonra dışarı çekilebilir. Geride kalan delikler sonra plastik tapalarla kapatılır ya da harçla doldurulur.

Beton dökülmeden önce kontrol

Beton gelmeden önce şakül ya da su terazisiyle düşeylik, boyuna gerilen iple düzlük, ölçüler, üst kenarın kotu, bağlantıların sağlamlığı ve derzlerin sızdırmazlığı kontrol edilir. Betona temas edecek yüzeyler kalıp yağıyla yağlanır ki beton yapışmasın. Kalıbın içi talaştan, topraktan ve tel parçalarından temizlenir. Sıcak havada ahşap kalıp genellikle hafifçe ıslatılır, böylece betonun suyunu emmez.

Beton dökümü ve kalıp sökümü

Beton katmanlar halinde dökülür ve daldırma vibratörüyle sıkıştırılır. Döküm boyunca kalıpçının duvarın başında olması ve bir yerde bağlantının gevşeyip gevşemediğini ya da çimento şerbetinin akıp akmadığını izlemesi gerekir. Temellerin ve duvarların yan kalıbı sıcaklığa bağlı olarak genellikle yaklaşık bir ila üç gün sonra sökülür. Soğukta daha uzun beklenir. Söküm sonrası betona kür uygulanır: çok hızlı kurumasın diye ıslatılır ya da naylonla örtülür.

Aynı metrekarede bile işçilik ve dolayısıyla sonuçtaki tutar önemli ölçüde değişebilir. İşi kolaylaştıranlar:

• Uzun düz bölümleri olan basit, dik açılı bir plan
• Kalıbın art arda birkaç kez kullanılabildiği tekrar eden ölçüler
• Üzerine rahatça kurulum yapılabilen düz bir grobeton
• İyi erişim ve malzemeyi duvarın hemen yanına istifleyecek yer

İşi zorlaştıranlar:

• Kavisler, eğik duvarlar, çok sayıda köşe, girinti ve niş
• Ayrıca kalıplanması gereken çok sayıda geçiş ve boşluk
• İskele ya da korkuluklu çalışma platformu gerektiren yüksek duvarlar
• Kalıpçının zor döndüğü dar kazılar ve eğimli arsalar
• Sıva yapılmayacak, düzgün derz ve kaliteli levha isteyen brüt beton yüzeyler
• Kalıbın korunması ve betonun daha uzun kür edilmesi gereken kış ya da çamur koşulları

Derin kazılar göçmeye karşı mutlaka güvenceye alınmalıdır: ya iksa yapılır ya da şevler güvenli bir eğimle açılır. Bu konfor değil, can güvenliği meselesidir ve şantiye hazırlığının parçasıdır. Göçme riski olan bir çukura kimse girmemelidir.

Kalıp bir zincirin ortasındadır ve neredeyse her şey ona bağlanır. Öncesinde harita mühendisi, kazı ve grobeton gelir. Kalıp sırasında demirciler donatıyı bağlar, tesisatçı ve elektrikçi kılıf boruları ve topraklama şeridini yerleştirir. Kalıptan sonra beton dökümü, söküm, ardından su yalıtımı, bodrumun ısı yalıtımı ve geri dolgu gelir.

Bu neden bu kadar önemli? Unutulmuş bir kanalizasyon kılıfı, betondan sonra karot makinesiyle delinmek zorunda kalır. Su yalıtımlı bir duvarda her sonradan açılan delik ayrıca sızıntı riskidir. Bu yüzden tesisatçının ve elektrikçinin, ikinci yüz kapatılmadan önce duvarı kendilerinin kontrol etmesi akıllıca olur.

Sıradan bir müstakil evin temel kalıbını deneyimli bir ekip, işin büyüklüğüne ve karmaşıklığına göre genellikle bir ila birkaç günde bitirir. Sistem kalıplı bodrum perde duvarları çoğunlukla bölüm bölüm yapılır. Bir bölüm kalıplanır, dökülür ve beton sertleşince kalıp bir sonraki bölüme taşınır. Beton birkaç gün içinde kalıp sökümüne dayanır, ancak projedeki dayanımına genellikle yaklaşık 28 günde ulaşır. O zamana kadar onu geri dolguyla ya da başka yapı elemanlarıyla statikçinin izin verdiğinden fazla yüklemeyin. Hazır beton siparişinde beton sınıfı TS EN 206 kapsamında belirtilir, siparişin projeye uygun olduğunu irsaliyeden kontrol edebilirsiniz.

• Yetersiz tij ya da payanda. Beton kalıba göründüğünden çok daha fazla baskı yapar, özellikle hızlı dökümde ve akışkan betonda. Sonuç şişkin bir duvardır, daha kötü durumda kalıp patlar ve beton kazı çukuruna akar.
• Sızdıran derzler. Aralıklardan çimento şerbeti akar ve duvarda çakıl yuvaları kalır. Bunlar agreganın çıplak kaldığı boşluklu noktalardır, daha zayıftır ve su geçirir.
• Eksik pas payı takozları. Demir doğrudan kalıba yaslanır ve söküm sonrası yüzeyde görünür. Zamanla paslanır ve etrafındaki beton kabarıp dökülür. Deprem bölgesinde bu sadece görüntü sorunu değildir, taşıyıcılığı da etkiler.
• Kalıbın şakülden ya da eksenden kaçması. Temeldeki küçük bir sapma duvarlara ve çatıya kadar taşınır. Duvarcı sonra düz olabilecek şeyi harç ve yapıştırıcıyla düzeltmeye çalışır.
• Unutulmuş geçişler. Sonradan delme donatıya zarar verir, bodrumda su yalıtımını tehlikeye atar.
• Bozuk üst kenar. Kalıp teraziye alınmamışsa beton da terazide olmaz. İlk duvar sırası kalın bir harç tabakasıyla düzeltilmek zorunda kalır.
• Kalıbın erken sökülmesi. Köşeler kırılır, yüzey tahtayla birlikte kopar ve donda beton kalıcı olarak zayıf kalabilir.
• Kalıp yağının kullanılmaması. Beton tahtaya yapışır, söküm sırasında yüzey yırtılır ve kalıp malzemesi kullanılamaz hale gelir.

Evin taşıyıcı temel ve duvar kalıbını statik projeye göre çalışan bir firmaya bırakın. Ancak bir çit temeli, alçak bir bahçe duvarı ya da yaklaşık yarım metreye kadar bir subasman duvarını temel aletlerle ve bir yardımcıyla kendiniz yapabilirsiniz. Göçmeye karşı güvenceye alınmamış derin çukurlarda çalışmayın.

1. Temel eksenini kazıklara gerilmiş iple işaretlemek ve dik açıları, örneğin köşegenleri ölçerek kontrol etmek.
2. Kanalı, bölgenizdeki don derinliğine ve çitin üreticisinin ya da projenin önerdiği derinliğe kadar kazmak ve tabanı düzlemek.
3. Tahtaları ya da suya dayanıklı plywoodu hazırlamak ve beton gelecek yüzlerini kalıp yağıyla yağlamak.
4. Kazıkları kalıbın dış tarafına, genellikle yaklaşık 60 ila 80 cm arayla çakmak ve tahtaları bunlara çivilemek.
5. Tahtaların arasına temel genişliğine göre tam boyda ara takozlar sıkıştırmak ve üstte iki yüzü ara kuşaklarla bağlamak.
6. Su terazisi ve gergin iple düşeyliği, düzlüğü ve üst kenarın terazisini kontrol etmek.
7. Büyük aralıkları kapatmak ve beton tahtanın altından kaçmasın diye kalıbın dibini toprakla beslemek.
8. Donatıyı çit üreticisinin talimatına ya da projeye göre yerleştirmek ve pas payı takozlarıyla yükseltmek.
9. Gerekecekse direkler için ankrajları ya da bahçe kapısına giden kablo için kılıf boruyu yerleştirmek.
10. Betonu katmanlar halinde dökmek, her katmanı demir çubukla şişlemek ya da vibratörle sıkıştırmak ve tahtalara çekiçle hafifçe vurmak.
11. Yüzeyi kalıbın üst kenarı üzerinden mastarla çekmek ve betonu birkaç gün ıslatmak ya da naylonla örtmek.
12. Sıcaklığa göre birkaç gün sonra kalıbı dikkatle sökmek, tahtaları temizlemek ve sonraki kullanım için istiflemek.

Kalıbı iki kez teslim alın: beton dökülmeden önce, her şey hâlâ düzeltilebilirken, ve söküm sonrası, sonucu gördüğünüzde. İlk kontrolü şantiye şefiyle, büyük işlerde de donatıyı kontrol edecek statik proje mühendisiyle birlikte yapın.

• Kalıbın ölçüleri ve yeri projeye ve aplikasyona uygun
• Kalıp yüzleri tüm uzunluk boyunca düşey ve düz
• Üst kenar terazide ve doğru kotta
• Tij çubukları, ara takozlar ve payandalar yeterli sıklıkta
• Derzler kapatılmış, kalıbın altı zemine oturmuş ve kapalı
• Donatıda pas payı takozları var, demir hiçbir yerde kalıba değmiyor
• Kılıf borular, geçişler ve topraklama projeye göre yerinde
• Kalıbın içi temiz, yüzeyler kalıp yağıyla yağlanmış
• Söküm sonrası yüzeyde çakıl yuvası, görünen demir ya da şişkinlik yok
• Köşeler ve kenarlar sağlam, kırık yok
• Tij delikleri kapatılmış, çevre kalıp artıklarından temizlenmiş