7 cm'ye kadar elle dökülen zemin şapı

Kaleme şunlar girer: harcın hazırlanması, şantiye içinde taşınması, istenen kota serilmesi, mastarla düzeltilmesi ve yüzeyin perdahlanması. Yüzer şapta buna genellikle kenar izolasyon bandı ve örtü naylonu da eklenir. Isı ya da ses yalıtımı, donatı ve eski zeminin kırılması çoğu zaman ayrı kalem olarak hesaplanır. Bu yüzden ustayla anlaşırken tam olarak neyin işe dahil olduğunu baştan netleştirin.

Elle mi, pompayla mı

Yeni yapılarda geniş alanlarda şap çoğu zaman pompayla atılır. İş hızlı ilerler ve bütün zemin tek seferde dökülür. Elle döküm ise pompanın anlamlı olmadığı yerlerde mantıklıdır. Küçük bir dairede, bir ya da iki odada elle dökmek daha uygundur. Hortumun ulaşamadığı üst katlarda, aracın yanaşamadığı arka cephelerde ya da diğer odalarda hâlâ oturulduğu için zemin oda oda yapılıyorsa da aynı durum geçerlidir. Elle çalışırken ayrıntılara hâkimiyet de artar. Banyodaki yer süzgecine doğru verilecek eğim buna iyi bir örnektir.

Neden 7 cm'ye kadar

Kalınlık; malzeme miktarını, işçiliği ve kuruma süresini doğrudan belirler. Standart bir yüzer şap da yerden ısıtma borularının üstünü örten katman da yedi santimetrenin içine sığar. Daha fazla yükseklik kazanmanız gerekiyorsa farkı daha kalın şapla kapatmayın. Bunun yerine ısı yalıtımı, hafif beton ya da tesviye dolgusu kullanın. Kalın şap ağırdır, döşemeye gereksiz yük bindirir ve çok uzun sürede kurur.

Çimento esaslı şap

Türkiye'de konutlarda en yaygın kullanılan şap budur. Neme dayanıklı olduğu için banyoya, bodruma, garaja ve zemin kata uygundur. Prizini alırken rötre yapar, yani biraz çeker. Bu yüzden derz ister ve daha uzun sürede kurur. Yüzer şap olarak genellikle yaklaşık 5 cm kalınlıkta yapılır. Yerden ısıtma borularının üstünde de çoğu zaman yaklaşık 4,5 cm örtü istenir, kesin değerleri harç üreticisi belirtir. Elle uygulamada en sık toprak nemi ile plastik arası bir kıvam kullanılır. Bu kıvamdaki harç sıkıştırılır ve perdahlanır.

Anhidrit şap

Anhidrit, yani kalsiyum sülfat esaslı şap akışkandır ve kendi kendine yayılarak düzleşir. Daha ince uygulanabilir, daha az derz ister ve yerden ısıtma borularını çok iyi sarar. Bu yüzden ısıtma tesisatçıları bu şapı sever. Buna karşılık sürekli neme karşı hassastır. Dış mekâna, garaja ya da havalandırılmayan bodruma uygun değildir. Banyoda ancak üzerine eksiksiz bir su yalıtımı yapılırsa kullanılabilir. Yüzeyinde ince ve zayıf bir tabaka oluşur, zemin kaplaması yapıştırılmadan önce bu tabaka zımparalanır. Torbadan elle de karılabilir, ancak geniş alanlarda kesintisiz döküm gerektiği için daha çok pompayla atılır.

Hazır torba harç mı, şantiyede karışım mı

Hazır kuru torba harcın kalitesi sabittir ve üretici ne kadar su katılacağını açıkça yazar. Şap kum ve çimentodan karılıyorsa sonuç ekibin tecrübesine bağlıdır. Kum keskin taneli ve farklı tane boylarından oluşmalıdır, genellikle 0 ile 4 mm arası. İnce sıva kumu bu iş için uygun değildir. Çimento ile kum oranı genellikle 1:3 ile 1:4 civarındadır. Yüzer şaplara sık sık polipropilen lif eklenir, lif kılcal çatlak riskini azaltır. Akışkanlaştırıcı katkı da eklenir, böylece harç daha az suyla işlenebilir hale gelir.

Aderanslı, ayırıcı katman üzerine ya da yüzer şap

• Aderanslı şap doğrudan sağlam betonun üzerine, astar ya da aderans köprüsü sürülerek uygulanır. Daha ince olabilir, fakat alt zeminin temiz, sağlam ve tozsuz olması şarttır.
• Ayırıcı katman üzerine şap bir naylon üzerinde durur ve alttaki zemine bağlanmaz. Eski ya da zayıf alt zeminlerde kullanılır.
• Yüzer şap ısı ya da ses yalıtımının üzerinde durur ve duvarlara, kolon borularına değmez. Dairelerde en yaygın olanıdır, çünkü alt kattaki komşunuza giden adım seslerini azaltır.

Çimento esaslı yüzer şapın içine bazen çelik hasır konur. Hasırın işe yaraması için kalınlığın yaklaşık ortasında durması gerekir, dipte durmamalıdır. Yalıtımın üzerine basılıp ezilmiş bir hasır hiçbir işe yaramaz. Hasıra gerçekten ihtiyaç olup olmadığı zemindeki yüke, harç üreticisinin ya da projeyi hazırlayan mühendisin önerisine bağlıdır.

Şapla ilgili sorunların çoğu daha harç karılmadan ortaya çıkar. Randevudan önce şunları kontrol edin:

• bitmiş zemin kotu: duvarlarda bir metre kot çizgisi işaretlenmiş olmalı, seramik ya da parkenin yapıştırıcıyla birlikte toplam kalınlığını da bilmelisiniz,
• zemindeki tesisat: elektrik, su, pis su ve ısıtma hatları bitmiş ve sabitlenmiş olmalı, yerden ısıtmanın basınç testi yapılmış olmalı,
• sıvalar: alçı sıva ve kaba sıva genellikle şaptan önce yapılır ki biten zemin kirlenmesin, zarar görmesin,
• pencereler ve dış kapı: takılmış olmalı, çünkü hava akımı ve don şapa zarar verir,
• ortam sıcaklığı: döküm sırasında ve sonraki birkaç gün yaklaşık 5 °C'nin altına düşmemeli,
• alt zemin: moloz, toz, yağ ve eski yapıştırıcı kalıntılarından temizlenmiş olmalı,
• şantiyede su ve elektrik bulunmalı, karışım için de tercihen girişe yakın bir yer ayrılmalı,
• malzeme taşıma yolu belirlenmeli: asansör, merdiven ve ortak alanların korunması düşünülmeli.

Yalıtımlı yeni şap döşemeye ek yük bindirir. Eski bir binada zemin katmanlarını belirgin biçimde değiştiriyorsanız döşemenin bu yükü kaldırıp kaldırmayacağını bir inşaat mühendisine danışın.

1. Alt zeminin ve kotların kontrolü. Ekip lazer nivoyla zemini ölçer, en yüksek ve en alçak noktaları bulur ve öngörülen kalınlığın her yere sığıp sığmadığını kontrol eder.
2. Yalıtım ve naylon. Yüzer şapta yalıtım levhaları birbirine sıkıca dayanarak serilir. Üzeri bindirmeli naylonla örtülür ve naylon duvarlara doğru kaldırılır. Naylon, çimento şerbetinin derzlere akıp ses köprüsü oluşturmasını engeller.
3. Kenar bandı. Odanın çevresine, kolon borularının ve kapı kasalarının etrafına köpük bant yapıştırılır. Bant genellikle 8 ile 10 mm kalınlıktadır. Bu bant sayesinde şap hareket edebilir ve duvar dibinde çatlamaz.
4. Kılavuz şeritler. Harçtan kot noktaları ya da şeritler (anolar) yapılır ya da çelik kılavuz profiller yerleştirilir. Mastar bunların üzerinden çekilir.
5. Karıştırma. Harç betonyerde, ölçülü suyla karılır. Fazla sulu şap daha kolay yayılır, ancak daha çok çeker ve yüzeyi zayıf kalır.
6. Serme ve sıkıştırma. Harç bölüm bölüm serilir, sıkıştırılır ve alüminyum mastarla kılavuzların üzerinden çekilir. Anhidritte harç dökülerek yayılır, kirpi rulo ya da tesviye çubuğuyla havası alınır.
7. Perdah. Şap biraz su çekince mala ile ya da perdah makinesiyle perdahlanır. Perdahın şekli, üstüne gelecek kaplamaya göre seçilir.
8. Derzler. Kapı geçişlerinde ve geniş alanlarda şap bölünür. Ya önceden derz profili konur ya da taze şap kalınlığının yaklaşık üçte birine kadar kesilir.
9. Kür. Çimento esaslı şap ilk günlerde hızlı kurumaya karşı naylonla örtülerek ya da nemlendirilerek korunur. Pencereler kapalı tutulur, zemine doğrudan hava akımı ve güneş gelmemelidir. Türkiye'nin sıcak ve kuru yaz aylarında bu adım özellikle önemlidir.

Metrekare başına işçilik, o alanın ne kadar emek gerektirdiğine göre değişir. İşi kolaylaştıran durumlar şunlardır:

• basit planlı, geniş ve kesintisiz bir alan,
• zemin kat ya da asansör ve betonyerden kısa bir taşıma mesafesi,
• kalınlığın her yerde yaklaşık aynı olduğu düz bir alt zemin,
• başka ustaların işini bitirmesini beklemeyen, hazır bir alan.

İşi zorlaştıran durumlar ise şunlardır:

• çok sayıda küçük oda, dar koridor ve niş,
• asansörsüz üst kat, yani her torbanın ve her el arabası yükünün merdivenden taşınması,
• kalınlık farkları büyük olan eğri büğrü bir alt zemin,
• yer süzgeçlerine ve duş alanlarına verilecek eğimler,
• boruları sık döşenmiş, etrafında dikkatle çalışılması gereken yerden ısıtma,
• alanın ısıtılması ve şapın daha uzun korunması gereken soğuk havada çalışma,
• tek seferde bitirmek yerine etap etap döküm.

Şaptan önce

Elektrikçinin ve tesisatçının zemindeki işi bitmiş olmalıdır. Sonradan şapı ve yalıtımı bozmadan hiçbir şey kırılamaz. Yerden ısıtma planlıyorsanız tesisatçıyla anlaşın ve sistem döküm sırasında basınç altında olsun. Böylece olası bir kaçağı hemen görürsünüz. Kapı kasalarının ve eşiklerin yüksekliğini de unutmayın, yoksa kaplamadan sonra kapılar yere sürtebilir.

Ne kadar sürer, ne zaman üzerine basılabilir

Tecrübeli bir ekip standart bir daireyi elle genellikle bir ile iki günde bitirir. Çimento esaslı şapın üzerinde dikkatli yürümek çoğu zaman 24 ile 48 saat sonra mümkündür. Hafif yüke birkaç gün sonra dayanır, tam dayanımına ise yaklaşık 28 günde ulaşır. Anhidrit daha erken basılabilir hale gelir, üreticiye göre çoğu zaman iki gün içinde. Kuruma için kaba bir kural vardır: çimento esaslı şap ilk dört santimetrede haftada yaklaşık bir santimetre kurur, sonrasında daha yavaş. Yani beş santimetrelik bir şap, kaplama yapılmasına ancak birkaç hafta sonra izin verir. Soğukta ve havalandırma olmadan bu süre daha da uzar.

Şaptan sonra

Yerden ısıtmada bir protokole göre ilk ısıtma yapılır. Sıcaklık kademeli olarak artırılır, bir süre sabit tutulur ve yine kademeli düşürülür. Çimento esaslı şapta bu işe genellikle en erken üç hafta sonra başlanır, anhidritte üreticiye göre daha erken başlanabilir. Kaplamadan önce kalan nem ölçülür, en güvenilir yöntem karbür (CM) yöntemidir. Parke ve vinil altında çimento esaslı şap için genellikle yaklaşık %2 ya da daha az, anhidrit için yaklaşık %0,5 istenir. Yerden ısıtmalı zeminlerde bu değerler daha da düşüktür. Kesin sınırları kaplama ve yapıştırıcı üreticisi belirler. Ardından gerekirse zımpara ve astar yapılır, banyoda su yalıtımı uygulanır. Fayansçı ya da parke ustası en son gelir.

• Kenar bandının olmaması. Şap duvara dayanır, kenarlardan çatlar ve adım sesleri alt kattaki komşuya gider.
• Kapı geçişinde derz bırakılmaması. Bir süre sonra çatlak tam eşikte belirir ve seramiğe de geçer.
• Harçta fazla su. Yüzey tozur ve dağılır, şap daha çok çeker ve çatlar.
• Hızlı kurutma. Yazın açık pencereler ya da dökümden hemen sonra çalıştırılan nem alma cihazı, çatlaklara ve bölüm kenarlarının kalkmasına yol açar.
• Kaplamanın erken yapılması. Parke dalgalanır, vinil kalkar, seramik kabarabilir ya da çatlayabilir.
• Boruların üstünde ince örtü. Boruların üzerinde boyuna çatlaklar oluşur ve zemin eşit ısınmaz.
• Aderanslı şapta tozlu alt zemin. Şap alttaki betona tutunmaz, vurunca boş ses verir ve yük altında ayrılabilir.
• Dipte kalan çelik hasır. Donatı hiçbir işe yaramaz ve çatlaklar yine de ortaya çıkar.

Uygulamada sık görülen durum şudur: şap aslında iyi yapılmıştır, hatayı kaplama aşamasındaki sabırsızlık yapar. Nem ölçümü, sökülüp yeniden döşenen bir parkeden çok daha az zahmetlidir.

Bir depoda, bodrumda ya da küçük bir odada şapı betonyeriniz, uzun bir mastarınız ve bir yardımcınız varsa kendiniz de yapabilirsiniz. Geniş alanlarda, yerden ısıtmada ya da alt katında komşu bulunan bir dairede yüzer şap söz konusuysa bir ustaya başvurun. İlk denemenizde hazır torba harç kullanmanız işinizi kolaylaştırır.

1. Alt zemini temizlemek, tozu süpürmek ve büyük delikleri onarmak.
2. Bitmiş şap kotunu metre kot çizgisine göre duvarlara işaretlemek.
3. Aderanslı şapta zemine harç üreticisinin talimatına göre astar sürmek, yüzer şapta yalıtımı ve naylonu sermek.
4. Kenar bandını bütün çevreye ve boruların etrafına yapıştırmak.
5. Kılavuz profilleri yerleştirmek ya da işaret kotunda harç şeritleri yapıp sertleşmesini beklemek.
6. Harcı torbada yazan ölçülü suyla karmak, her seferinde yalnızca işlenebilecek kadar hazırlamak.
7. Harcı en uzak köşeden kapıya doğru sermek, sıkıştırmak ve mastarla profillerin üzerinden çekmek.
8. Profilleri çıkarmak, kalan oyukları harçla doldurmak ve yüzeyi mala ile perdahlamak.
9. Şapı naylonla örtmek, pencereleri kapatmak ve birkaç gün yük bindirmemek.
10. Kaplamadan önce nemi ölçtürmek ya da üreticinin belirttiği kuruma süresine uymak.

Düzgünlüğü iki metrelik bir mastarı farklı noktalara ve farklı yönlere koyarak kontrol edin. Yapıştırılan kaplamalar, büyük ebatlı seramik ve vinil altında iki metrelik mastarda genellikle yalnızca birkaç milimetrelik sapmaya izin verilir. Kesin değeri kaplama üreticisi belirtir. Yüzeyi bir anahtar ya da çiviyle çizin. Yüzey yalnızca çizilmeli, dağılmamalıdır. Küçük bir çekiçle hafifçe vurarak boşlukları bulabilirsiniz.

• şap bütün odalarda metre kot çizgisine göre anlaşılan kottadır,
• kenar bandı bütün çevrede vardır ve şap hiçbir yerde duvara ya da boruya değmez,
• kapı geçişlerinde ve geniş alanlarda anlaşılan derzler bulunur,
• mastarın altında büyük boşluk ya da tümsek yoktur,
• yüzey dağılmaz, tozumaz ve vurunca boş ses vermez,
• büyük çatlak yoktur, kılcal çatlaklar yalnızca tek tük ve yüzeyseldir,
• banyodaki eğimler süzgece doğrudur ve üzerlerinde su birikmez,
• şapın türü, döküm tarihi ve önerilen kuruma süresi size yazılı olarak verilmiştir,
• yerden ısıtmada ilk ısıtmanın tarihi ve yöntemi kararlaştırılmıştır,
• kaplamadan önce kalan nem ölçümü kayda geçirilmiştir.