Zemin betonu (grobeton) serme ve mastarlama

Zemin betonu, döşeme plağı gibi statik anlamda taşıyıcı bir eleman değildir. Görevi toprağın üstünde sağlam, düz ve kesintisiz bir yüzey oluşturmaktır. Su yalıtım membranlarını doğrudan mıcırın üstüne sererseniz, keskin taşlar membranı deler ve üstünde yürürken döşeme esner.

Üstü zaten şapla kapanacaksa düzgünlük neden bu kadar önemli? Çünkü su yalıtımı pürüzsüz, keskin kenarı ve çukuru olmayan bir zemin ister. EPS veya XPS ısı yalıtım levhaları engebeli betonda sallanır ve kırılır. Her pürüz de sonunda şap kalınlığına yansır: şap bir yerde ince kalır ve çatlar, başka bir yerde gereksiz kalınlaşır ve uzun sürede kurur. İyi mastarlanmış bir zemin betonu, üstündeki bütün katmanlarda hem emekten hem malzemeden tasarruf sağlar.

Aynı terim temel pabuçlarının veya radye temelin altına dökülen ince beton katmanı için de kullanılır. Bu tesviye betonu genellikle daha düşük sınıflı ve daha incedir, asıl amacı donatının çamura oturmamasıdır. Bu yazı ağırlıklı olarak döşeme altındaki zemin betonunu anlatıyor, ama serme ve mastarlama mantığı her ikisinde de aynıdır.

Beton dökümü hızlı ve yarıda kesilemeyen bir iştir. Transmikser kapıya geldiğinde geri kalan her şeyin bitmiş olması gerekir. Uygulamada ekibin, kanalizasyon geçişi unutulduğu ya da kotlar işaretlenmediği için beklediği sık görülür.

Dolgu ve sıkıştırma

• Toprak gereken derinliğe kadar kazılmış, bitkisel toprak, kökler ve inşaat atıkları temizlenmiş olmalı
• Mıcır veya kum-çakıl dolgu katmanlar halinde serilmeli ve her katman kompaktörle (titreşimli plaka) sıkıştırılmalı, genellikle yaklaşık 15 cm'lik katmanlar halinde
• Dolgunun üstü düzeltilmiş, çukursuz olmalı ki beton yer yer iki kat kalınlıkta dökülmesin
• Killi veya sürekli nemli zeminde, jeotekstil ya da daha kalın bir dolgu gerekip gerekmediğini statik projeyi hazırlayan mühendise sorun

Döşeme altındaki tesisatlar

Döşemenin altından geçen her şey dökümden önce döşenmiş, kontrol edilmiş ve üstü kapatılmış olmalı. Bunlar başta kanalizasyon boruları, su hattı, elektrik kabloları için koruge borular ve bazı durumlarda zemin altı havalandırma borularıdır. Betondan dışarı çıkacak boruların ağzı tıkanmalı ve sabitlenmeli, yoksa sıkıştırma sırasında yerinden oynar. Tesisatçı ve elektrikçi bu aşamada işini bitirmiş olmalı. Taze betonu sonradan kırmak boşa emek demektir ve çatlakların başlıca sebeplerinden biridir.

Kotlar, kenarlar ve erişim

• Duvarlarda bir kot çizgisi işaretlenmiş olmalı, çoğunlukla 1 metre kotu, betonun üst seviyesi buradan ölçülür
• Duvar diplerine, döşemeyi duvardan ayıran dilatasyon (kenar) bandı yapıştırılmış olmalı
• Transmikser veya beton pompası için yaklaşma yeri ya da betonun boşaltılıp el arabasıyla taşınabileceği bir alan bulunmalı
• Vibratör için elektrik ve aletleri yıkamak için su hazır olmalı
• Hava uygun olmalı: ne don ne de rüzgârla birlikte kavurucu güneş

Apartmanın zemin katındaki bir dairede çalışılacaksa, transmikser ve pompanın duracağı yer, ortak alanların korunması ve gürültülü çalışma saatleri için apartman yönetimiyle önceden konuşun. Komşular haberdar olduğunda döküm günü çok daha sorunsuz geçer.

Kot kılavuzları

Önce betonun üst seviyesinin nerede olacağı belirlenir. Dolgunun üstüne kılavuz çıtalar yerleştirilir. Bunlar çelik profiller, kereste ya da bir gün önceden dökülmüş beton şeritler olabilir. Küçük odalarda lazerle ayarlanmış kot takozları veya kazıklar yeterlidir. Kılavuzlar arasındaki mesafe mastarın boyuna göre seçilir, genellikle yaklaşık 2 ila 3 metreyi geçmez.

Ayırıcı katman ve donatı

Projeye göre mıcırın üstüne PE naylon serilir. Naylon, kuru dolgunun betondan su emmesini önler ve sürtünmeyi azaltır, böylece beton büzülürken daha az çatlar. Projede donatı varsa hasır çelik bindirmeli olarak serilir ve paspayı takozlarıyla yükseltilir. Doğrudan naylonun üstünde yatan hasır çeliğin neredeyse hiçbir faydası yoktur, çünkü plağın en altında kalır.

Betonun serilmesi

Beton, en uzak köşeden çıkışa doğru ilerleyerek dökülür, böylece kimse biten yüzeyin içinden geçmek zorunda kalmaz. Kürek veya tırmıkla kılavuzların biraz üstünde kalacak şekilde yayılır. Beton yüksekten atılmamalı ve yüzeyde uzun mesafeler boyunca sürüklenmemelidir. Aksi halde karışım ayrışır, iri agrega çimento şerbetinden kopar.

Sıkıştırma ve mastarlama

Zemin betonunun olağan kalınlıklarında en çok titreşimli mastar kullanılır. Bu alet betonu hem sıkıştırır hem de kılavuz seviyesine çeker. Daha kalın plaklarda veya sık donatıda buna şişe vibratör eklenir. Küçük alanlarda beton elle tokmaklanarak sıkıştırılır ve alüminyum mastarla, bir yandan sağa sola testere gibi oynatıp bir yandan öne çekerek düzeltilir. Mastar geçtikten sonra çukur kalan yerlere beton eklenir ve yeniden çekilir.

Yüzeyin düzeltilmesi

Mastarlamadan sonra yüzey uzun saplı bir perdah aletiyle düzeltilir, mastar izleri ve küçük çukurlar kaybolur. Su yalıtımının altına gelecek yüzey genellikle ayna gibi parlatılmaz, hafif pürüzlü bırakılır. Kılavuz çıtalar sökülüyorsa, kalan oluklar hemen betonla doldurulup düzeltilir.

Kür

Beton izin verir vermez üstü naylonla örtülür ya da sulanmaya başlanır. İlk günler, yüzeyin tozumayan ve çatlamayan bir yüzey olup olmayacağını belirler. Kür süreleriyle ilgili ayrıntılar aşağıda.

Beton sınıfı ve kıvamı

Döşeme altı zemin betonu için genellikle C16/20 veya C20/25 sınıfı beton kullanılır, garajda veya daha ağır yük altında daha yüksek bir sınıf tercih edilir. Temel altındaki tesviye betonu çoğu zaman daha düşük sınıftadır. Kararı yine de proje verir ve hazır beton sipariş ederken sınıfı açıkça belirtmeniz gerekir. Hazır beton TS EN 206'ya göre üretilir, sınıf ve kıvam irsaliyede yazar. Kıvam, betonun rahatça yayılıp mastarlanabileceği şekilde seçilir. Şantiyede su eklenerek sulandırılan beton ise bir hatadır: daha kolay serilir ama dayanımını kaybeder ve daha çok çatlar.

Kalınlık

Müstakil bir evde zemin betonunun olağan kalınlığı yaklaşık 10 ila 15 cm'dir. Garaj, atölye veya ağır yük taşıyacak alanlarda daha kalın ve donatılı yapılır. Kesin değeri proje belirler. Eski bir evin tadilatında kalınlık çoğu zaman kapı yükseklikleri ve eşiklerle sınırlıdır, bu yüzden döşeme katmanlarını kırım başlamadan önce düşünmek gerekir.

Hasır çelik, lif ya da donatısız

• Donatısız: iyi sıkıştırılmış dolgu üzerindeki, sadece hafif katmanlar taşıyan küçük alanlarda kullanılır. Çatlağa daha hassastır, bu yüzden derzlere ihtiyaç duyar.
• Hasır çelik: en yaygın çözümdür, plağı bir arada tutar ve çatlakların yayılmasını sınırlar. Paspayı takozlarıyla doğru yükseltilmesi şarttır.
• Lifli beton: polipropilen veya çelik lifler beton santralinde karışıma katılır. Hasır serme zamanından kazandırır, ama projede yer almalı veya proje mühendisiyle konuşulmuş olmalıdır.

Betonun yerine ulaştırılması

Beton yerine doğrudan transmikserin oluğuyla, beton pompasıyla ya da el arabalarıyla ulaşır. Pompa, transmikserin yapıya kadar yaklaşamadığı yerlerde veya evin içine pencereden ya da kapıdan beton basılacaksa mantıklıdır. Küçük alanlarda beton şantiyede betoniyerle de karılabilir. Bu durumda her harmanda aynı kaliteyi tutturmak zorlaşır ve döküm uzar, böylece ilk dökülen kısımlar son kısımlar bitmeden prizini almaya başlar.

Aynı metrekare, yarım günlük rahat bir iş de olabilir, bütün gün süren yorucu bir döküm de. Farkı yaratan başlıca etkenler şunlardır:

• Erişim: transmikserin kenarına kadar geri geri yanaşabildiği geniş, açık bir alan en kolayıdır. Bodrumda, eski bir evin içinde veya dar bir bahçe kapısının arkasında dökülecek beton pompa ya da çok sayıda el taşıması gerektirir.
• Planın karmaşıklığı: çok sayıda küçük oda, çıkıntı, kolon ve boru geçişi, engellerin etrafında daha fazla el işçiliği demektir.
• Dolgunun kalitesi: düz ve iyi sıkıştırılmış dolgu betondan ve zamandan tasarruf ettirir. Çukurlar ve engebeler daha fazla beton harcatır ve eşit kalınlığı zorlaştırır.
• Düzgünlük beklentisi: betonun üstüne doğrudan zemin kaplaması veya tesviyesiz yerden ısıtma gelecekse, daha hassas kılavuz ve daha özenli perdah gerekir.
• Donatı: hasır çeliği sermek ve yükseltmek ayrı bir iştir. Döküm sırasında hasırın üstünde hareket etmek de zorlaşır.
• Hava: sıcakta beton çabuk priz alır ve mastarlama için daha az zaman kalır. Soğukta plağı korumak ve daha uzun beklemek gerekir.
• Tek seferde dökülen miktar: santralden araçlar arasında uzun boşluk olmadan gelen kesintisiz sevkiyat işi çok kolaylaştırır. İkinci araç gecikirse, iki dökümün birleştiği yerde soğuk derz oluşur.

İş ne kadar sürer

Müstakil bir evin olağan zemin betonunu sermek ve mastarlamak, deneyimli bir ekip için genellikle bir günlük, çoğu zaman birkaç saatlik iştir. Sıkıştırma, kılavuzların yerleştirilmesi ve hasır çeliğin serilmesi gibi hazırlıklar ise genellikle dökümün kendisinden daha uzun sürer.

Priz ve kür

Dökümden sonra yüzeyin üstünde dikkatlice yürümek, sıcaklığa bağlı olarak genellikle ertesi gün mümkündür. Beton en az yaklaşık bir hafta boyunca sulanarak veya naylonla örtülerek nemli tutulmalıdır, sıcak ve rüzgârlı havada bu daha da önemlidir. Türkiye'nin büyük kısmında yaz aylarında güneş ve rüzgâr yüzeyi birkaç saatte kurutabilir, bu yüzden kür ihmal edilmemelidir. Yaklaşık 5 °C'nin altındaki sıcaklıklarda beton önlem alınmadan dökülmemelidir, ilk günlerdeki don hem yüzeye hem de dayanıma ciddi zarar verir. Beton projedeki tam dayanımına genellikle 28 günde ulaşır.

Sonra ne gelir ve neler koordine edilmeli

Zemin betonunun ardından genellikle su yalıtımı gelir. Bitümlü membranlar kuru ve astarlanmış yüzeye serilir, şaloma ile yapıştırılan membranlarda betonun yeterince kurumasını beklemek gerekir. Ne zaman başlanacağını yalıtım malzemesinin üreticisi belirler. Zemin nemi yüksek bölgelerde ya da yer altı suyuna yakın parsellerde yalıtım detayını proje mühendisiyle önceden konuşun. Su yalıtımından sonra ısı yalıtımı, yerden ısıtma boruları ve şap gelir.

Diğer ustalarla dökümden önce konuşmak çok önemlidir. Tesisatçı gider noktalarının yerini, elektrikçi koruge boruları, kalorifer veya yerden ısıtma ustası da döşeme katmanlarının toplam yüksekliğini onaylamalıdır. Bölme duvarlar daha sonra örülecekse, duvarların zemin betonunun üstüne mi yoksa kendi temellerine mi oturacağını önceden netleştirin.

• Yetersiz sıkıştırılmış dolgu: plak zamanla oturur, özellikle duvar diplerinde ve kanalizasyon için açılıp kapatılmış kanalların üstünde. Seramikte çatlaklar ve boşluk sesi olarak kendini gösterir.
• Duvar diplerinde eksik dilatasyon: beton büzülürken ve sıcaklık değiştikçe duvara dayanır, köşelerde ve kapı önlerinde çatlaklar oluşur.
• Şantiyede eklenen su: beton daha kolay yayılır ama yüzey tozlu ve yumuşak olur, daha çok çatlar. Su yalıtımı böyle bir yüzeye zor tutunur.
• Dipte kalan donatı: naylona basılıp ezilen hasır çelik hiçbir şeyi tutmaz. Çatlaklar serbestçe yayılır.
• Yanlış kot: olması gerekenden yüksek beton, yalıtımın veya şapın yerini çalar. Düşük beton ise daha kalın şap ve daha uzun kuruma süresi demektir. Hatayı çoğu zaman ancak fayansçı veya parke ustası fark eder.
• Yetersiz kür: yüzey çok hızlı kurur, kılcal çatlaklar ve tozuma başlar. Yazın bu ilk gün içinde olabilir.
• Unutulan geçişler: sonradan yapılan kırım plağa, naylona ve su yalıtımına zarar verir, yalıtımın onarımı da zahmetlidir.
• Donda döküm: yüzey kabuk kabuk kalkar ve beton beklenen dayanıma ulaşmaz.

Bahçe kulübesi, küçük bir bodrum ya da atölye gibi ufak bir alanın zemin betonunu kendiniz de dökebilirsiniz. En az bir yardımcıya, bir betoniyere veya sipariş edilmiş hazır betona ve alüminyum bir mastara ihtiyacınız olacak. Daha büyük alanları, karmaşık döşeme katmanları olan yaşam alanlarını ve plağın taşıyıcı sistemin parçası olduğu her durumu uzmanlara bırakın. Döşemenin altından elektrik hattı geçecekse, döşenmesini ve bağlantısını yalnızca yetkili bir elektrikçi yapmalıdır.

1. Toprağı gereken derinliğe kadar kazın, bitkisel toprağı, kökleri ve atıkları temizleyin.
2. Mıcır dolguyu katmanlar halinde serin ve her katmanı kiralayabileceğiniz bir kompaktörle sıkıştırın.
3. Duvarlarda betonun üst seviyesini işaretleyin ve duvar diplerine dilatasyon bandını yapıştırın.
4. PE naylonu bindirmeli serin, gerekiyorsa hasır çeliği paspayı takozlarının üstüne yerleştirin.
5. Kılavuz çıtaları beton takozlara veya kazıklara oturtun, kotlarını su terazisi ya da lazerle kontrol edin.
6. Gereken sınıfta betonu hazırlayın, karıştırırken tarifteki veya hazır kuru karışımın üreticisinin belirttiği oranı tutturun ve fazladan su eklemeyin.
7. Betonu en uzak köşeden başlayarak dökün, kılavuzların biraz üstüne kadar yayın ve tokmaklayın.
8. Mastarı kılavuzların üstünde sağa sola oynatarak öne çekin, çukurları doldurup tekrar çekin.
9. Kılavuz çıtaları sökün, olukları betonla doldurun ve yüzeyi perdah aletiyle düzeltin.
10. Yüzeyi naylonla örtün ve yaklaşık bir hafta nemli tutun.

Zemin betonunu su yalıtımı üstünü kapatmadan önce kontrol edin. Sonradan hataları düzeltmek zordur. Kontrol için iki metrelik bir mastar, su terazisi veya lazer ve duvardaki 1 metre kotu işinizi görür. Su yalıtımının altına gelecek yüzeyde genellikle mastarın altında yaklaşık 5 mm'den büyük bir boşluk olmaması beklenir, ancak kesin toleransı proje veya üstüne gelecek katmanın üreticisi belirler.

• Üst seviye, yüzeyin birçok noktasında projedeki kota uyuyor
• İki metrelik mastar altındaki düzgünlük kararlaştırılan tolerans içinde
• Yüzey kesintisiz, çukur, çakıl yuvası ve dışarı fırlamış taş yok
• Duvar diplerinde dilatasyon bandı var ve plak duvara değmiyor
• Boru geçişleri ve koruge borular doğru yerde ve kaymamış
• Donatı hiçbir yerde yüzeyden dışarı çıkmıyor
• Yüzeyde kılcal çatlaktan geniş çatlak yok
• Yüzey tozumuyor ve anahtarla çizildiğinde ufalanmıyor
• Betona kür uygulandı ve ne zaman, ne kadar süreyle yapıldığını biliyorsunuz
• Beton sınıfının yazdığı hazır beton irsaliyeleri elinizde