Betonarme İşleri: 2026 m³ ve m² fiyatı ve uygulama adımları

Çoğu binanın taşıyıcı iskeleti betondan oluşur: temeller, döşemeler, hatıllar, lentolar, merdivenler ve istinat duvarları. Taşıyıcı elemanlarda ustanın kaç yıllık tecrübesi olduğu belirleyici değildir. Belirleyici olan, statik hesaptır. Temel boyutları, beton sınıfı, donatının çapı ve yerleşimi her zaman projede yazar. Şantiyedeki ekip bunları sadece uygular. Biri şantiyede "donatıyı azaltalım, döşemeyi biraz kalın dökeriz" ya da "bu hatılı atlayalım" diyorsa, statik sisteme müdahale ediyor demektir. Böyle bir değişikliğe yalnızca projeyi hesaplayan inşaat mühendisi karar verebilir.

Türkiye'nin büyük bölümü deprem bölgesidir. Bu yüzden donatının detayları, örneğin etriyelerin sıklığı, kancaların şekli ya da bindirme boyları, burada sıradan bir ayrıntı değildir. Kâğıt üzerinde küçük görünen bir sapma, depremde elemanın davranışını belirgin biçimde değiştirebilir. Projeden bir şey anlamadıysanız ya da sahada bir şey projeye uymuyorsa, betonu dökmeden önce mühendise sorun.

Hazır beton, TS EN 206 standardına göre sipariş edilir. Betonun etiketi, sadece ne kadar dayanıklı olduğunu söylemez. C25/30 XC2 S3 Dmax 16 gibi bir ifade dört bölümden oluşur: dayanım sınıfı, yapının bulunacağı ortam, taze betonun akıcılığı ve en büyük agrega tanesi.

• Dayanım sınıfı: ilk sayı silindir numunenin, ikinci sayı küp numunenin dayanımıdır, ikisi de MPa cinsinden. Grobeton gibi alt katmanlarda genellikle düşük sınıf yeterlidir. Taşıyıcı elemanlarda sınıfı proje belirler, Türkiye'de bu elemanlarda çoğunlukla daha yüksek sınıflar kullanılır.
• Çevre etkisi: XC karbonatlaşma riskini gösterir, yani hava ve nemin zamanla donatıyı koruyan tabakayı "tüketmesini". XF donma, XD buz çözücü tuzlardan gelen klorürler, XS ise deniz havası ve deniz suyudur. Kışın tuzlanan bir otopark ya da kıyıda bir yapı, kuru topraktaki bir temelden farklı bir beton ister.
• Kıvam: S1 ile S5 arasındaki sınıflar karışımın ne kadar akıcı olduğunu gösterir. Pompayla dökümde genellikle S3 ile S4 arası istenir, daha katı karışım pompadan zor geçer.
• Agrega: tane büyüklüğü elemanın kalınlığına ve donatının sıklığına göre seçilir. İnce elemanlarda ve sık donatı arasında daha küçük tane gerekir.

Sahada sık görülen bir alışkanlık, betonun kolay yayılması için transmiksere su katmaktır. Ama eklenen her litre su, su ile çimento arasındaki oranı, teknik adıyla su/çimento oranını bozar. Beton zayıflar ve dona karşı dayanıksız hale gelir. Daha akıcı bir karışım gerekiyorsa, bunu baştan beton santralinden akışkanlaştırıcı katkılı olarak isteyin. Her transmikserin irsaliyesini saklayın. Üzerinde beton sınıfı ve karışımın hazırlandığı saat yazar ve yapının içine gerçekte ne girdiğini gösteren tek belge odur. Döküm sırasında numune alınıyorsa, sonuçlarını da isteyin.

Şantiye betoniyeri tekil temeller, küçük alanlar ve ufak tamamlama işleri için mantıklıdır. Hacim büyüyünce yetmez. 14 × 10 m boyutunda ve 20 cm kalınlığında bir radye temel 28 m³ eder. Bu kabaca dört transmikser demektir, sıradan bir betoniyerle ise yüzlerce karışım. Böyle bir plağı elle tek seferde ve her yerde aynı kalitede dökmek mümkün değildir.

Hazır beton kullanacaksanız şunları önceden düşünün:

• ağır transmikserin gelebileceği bir yol, zeminin ağırlığı taşıyıp taşımayacağı ve aracın dönebileceği bir alan olup olmadığı,
• oluğun erişimi, sadece birkaç metre uzanır, bu yüzden uzak noktalar, döşemeler ve evin arka tarafı için beton pompası gerekir,
• kesintisiz sevkiyat, dökülen katman bir sonraki araç gelmeden prizini almaya başlamasın,
• yayma, sıkıştırma ve yüzeyi mastarlamak için yeterli kişi ve alet,
• işlenebilirlik süresi, karışım genellikle hazırlandıktan sonra 90 dakika içinde yerine konmalıdır, sıcak havada bu süre daha da kısalır.

Hacmi küçük bir payla sipariş edin. Kazı hiçbir zaman kusursuz düz olmaz ve kalıp betonun baskısıyla biraz esner. Gün sonunda bir metreküp eksik kalırsa, kimsenin planlamadığı bir yerde soğuk derz oluşur.

Temeller don derinliğine, yani kışın donun ulaşmadığı seviyeye kadar inmelidir. Türkiye'de bu derinlik bölgeye göre çok değişir: ılıman kıyı bölgelerinde daha sığdır, İç ve Doğu Anadolu'nun soğuk yerlerinde ise genellikle 1 metreyi geçebilir. Kesin derinliği ve genişliği, zeminin ne kadar yük taşıdığına göre proje belirler. Bunun için çoğu zaman bir zemin etüdü yapılır. Kazının tabanı doğal, örselenmemiş zeminde olmalıdır. Yağmurdan sonra su emip çamurlaştıysa, yumuşamış tabakayı dökümden önce kaldırın.

Bazı şeyler kazıya beton dökülmeden önce girmelidir, çünkü sonradan eklemek ya çok zordur ya da imkânsız:

• Temel topraklaması: elektrik projesine göre temele yerleştirilen galvanizli çelik şerittir. Tasarımı ve bağlantısı yalnızca yetkili bir elektrikçi ya da elektrik mühendisi tarafından yapılmalıdır. Topraklama ölçümü, elektrik tesisatının tesliminin bir parçasıdır.
• Kılıf borular ve geçişler: kanalizasyon bağlantısı, su, elektrik ve varsa doğalgaz için. Bitmiş temelden sonradan karotla delmek hem daha pahalıdır hem de elemanı zayıflatır.
• Su ve nem yalıtımı: radye temelde yalıtımın katmanları yeraltı suyunun seviyesine ve zeminin nemine göre seçilir, bazı bölgelerde radon da göz önüne alınır. Altındaki grobeton, yalıtım için düz ve sağlam bir yüzey oluşturur.

Taze beton kalıba yoğun bir sıvı gibi bastırır ve bir metreküpü yaklaşık 2,4 ton gelir. Ne kadar yükseğe ve ne kadar hızlı dökülürse, basınç o kadar artar. Bu yüzden yüksek perdeler katman katman dökülür. Tahta ve kerestelerden yapılan klasik kalıp alışılmadık şekillere uygundur, sistem kalıplar ise perdeler ve tekrarlanan elemanlar için. Kalıp yüzeylerini kalıp yağıyla sürün. Aksi halde beton kalıba yapışır ve söküm sırasında yüzey zarar görür.

Kayıp kalıp

Kayıp kalıp sökülmez, yapının içinde kalır. Buna donatılıp içi betonla doldurulan beton ya da EPS kalıp blokları ve filigran döşemeler girer. Filigran döşeme, içinde kafes kiriş donatısı bulunan ince bir prefabrik plaktır. Dikmeler üzerine yerleştirilir ve üstü şantiyede betonlanır.

Asmolen ve kirişli bloklu döşemeler

Türkiye'de sık görülen asmolen döşemede, nervürlerin arasına EPS ya da tuğla dolgu blokları konur ve döşeme yerinde dökülür. Hazır kirişli sistemlerde ise kafes donatılı prefabrik kirişler ve aralarına yerleştirilen bloklar kullanılır. Bu kirişler duvara, üreticinin belirlediği oturma boyu kadar yerleştirilir ve dübelle sabitlenmez. Montaj dikmeleri, üreticinin verdiği aralıklarla kirişlerin altına gelir, iki kirişin ortasına değil. Blokların üzerine hasır çelik serilir, hatıl yapılır ve hepsi üst betonla doldurulur. Hangi sistem olursa olsun, blok yerleşimi ve nervür ölçüleri projeye uymalıdır.

Merdiven

Merdiven kalıbında basamak yüksekliğini dik rıht kalıpları belirler. Kolun tamamını ise eğimli alt kalıp taşır. Bütün rıhtlar aynı yükseklikte olmalıdır ve sahanlıkta ve alt katta gelecek zemin kaplamasının kalınlığı da hesaba katılmalıdır. İlk ya da son basamakta bir santim yanılırsanız, beton döküldükten sonra bunu düzeltmek çok zordur.

Betonun içinde neden çelik var? Beton basınca çok iyi dayanır ama çekmeye zayıftır. Çekmeyi çelik taşır, beton da çeliği paslanmaya karşı korur. Bu ancak donatının üzeri yeterince kalın bir beton tabakasıyla örtülüyse işe yarar. Bu tabakaya paspayı denir ve ortama ve elemanın türüne göre kabaca 20 ile 50 mm arasındadır, doğrudan toprağa dökülen betonda çok daha fazladır. Paspayını plastik ya da beton paspayı takozlarıyla, döşemelerdeki üst donatıda ise çelik sehpalarla sağlarsınız.

Hasır çelikler birbirinin üzerine bindirilir, genellikle projeye göre bir ya da iki göz. Sahada sık görülen bir durum: hasırlar doğrudan zemine serilir ve döküm sırasında biri onları tırmıkla yukarı "çekmeye" çalışır. Çoğu zaman plağın dibinde kalırlar ve orada neredeyse hiçbir işe yaramazlar. Taşıyıcı elemanlarda donatı, dökümden önce mühendis ya da şantiye şefi tarafından kontrol edilmeli ve bu kontrol yazılı olarak kayda geçmelidir.

Daldırma tipi vibratörü dik olarak ve düzenli aralıklarla daldırın. Daldırma noktaları arasındaki mesafe kabaca vibratör başlığı çapının sekiz ile on katı kadardır. Yüzeyden kabarcık çıkması duruncaya ve ince bir çimento şerbeti tabakası görününceye kadar vibrasyon uygulayın. Katman katman döküyorsanız, başlık alttaki katmana da girmeli ki ikisi birleşsin. Bir noktada fazla uzun vibrasyondan kaçının: karışım ayrışır, ağır agrega dibe çöker, yukarıya su ve ince taneler çıkar.

Plaklar ve zeminler, kot şeritleri üzerinde kaydırılan vibrasyonlu mastarla sıkıştırılır ve düzlenir. Yürünen ve endüstriyel zeminler mastardan sonra helikopter denilen perdah makinesiyle perdahlanır. Yüzeyin daha dayanıklı olması isteniyorsa, üzerine serpme yüzey sertleştirici uygulanır. Bu iş için kısa bir zaman aralığı vardır. Erken perdahlarsanız betondan su çekersiniz. Geç kalırsanız yüzey artık kapanmaz.

Beton kuruyarak sertleşmez. Çimentonun suyla kimyasal tepkimesiyle sertleşir. Yüzeydeki su çok erken buharlaşırsa, tepkime durur ve yüzey yumuşak, tozlu ve ağ gibi çatlaklı kalır. Bu yüzden betonu birkaç gün, genellikle en az bir hafta nemli tutun: sulayarak, naylonla örterek, ıslak keçeyle ya da kür malzemesi sürerek.

• Yaz: Türkiye'nin sıcak yazlarında dökümü sabahın erken saatlerine alın, zemini ve kalıbı önceden ıslatın ve mastardan hemen sonra betonu güneşten ve rüzgârdan koruyun.
• Soğuk dönem: yaklaşık +5 °C ve altında beton çok daha yavaş priz alır. Don, taze betonu ilk dayanımını kazanmadan yakalarsa, kalıcı hasar verir. Santralden daha sıcak hazırlanmış karışım, priz hızlandırıcı katkı ve ısı yalıtım örtüsü yardımcı olur.
• Kalıp sökümü: perde ve temel yan kalıpları genellikle birkaç gün sonra sökülür. Döşemelerin altındaki dikmeler çok daha uzun kalır, kabaca 21 ile 28 gün ya da mühendisin söylediği kadar. Döşemeler için duyulan "7 ile 14 gün yeter" önerisi, değerlendirme yapılmadan uygulanırsa risklidir.
• Rötre derzleri: büyük plaklar ve dış saha betonları parçalara bölünür. Derzler genellikle 24 ile 48 saat içinde, kalınlığın yaklaşık dörtte biri ile üçte biri derinliğinde kesilir. Kesmezseniz beton çatlaklarını kendisi, istediği yerde açar.

Şap taşıyıcı bir eleman değildir. Yükü dağıtan ve zemin kaplaması için düz bir yüzey hazırlayan katmandır. Yalıtım üzerine dökülen yüzer çimento şap genellikle 50 mm civarındadır. Yerden ısıtmada boruların üzerindeki şap kalınlığı, sistem üreticisinin talimatına göre belirlenir. Anhidrit şap akıcıdır ve kendi kendine yayılır, bu yüzden daha ince olabilir. Ancak sürekli nemli mekânlara ve dış alana uygun değildir ve sertleştikten sonra yüzeyi zımparalanır.

Şikâyetlerin önemli bir kısmı, kaplamanın kurumamış şap üzerine döşenmesinden kaynaklanır. Eski bir kurala göre çimento şap, ilk dört santimde kabaca haftada 1 cm kurur. Daha kalın katmanlar belirgin biçimde daha yavaş kurur. Güvenilir olan tek yöntem, kalan nemin karbür yöntemiyle ölçülmesidir (sonuç % CM olarak verilir). Sınır değerleri kaplama üreticisi belirler, çimento şapta yaklaşık %2 CM, anhidrit şapta yaklaşık %0,5 CM civarındadır. Yerden ısıtmalı şap, döşemeden önce bir ısıtma protokolüne göre ısıtılmalıdır.

Çit, pergola ya da bahçe sundurması için beton ayakları becerikli bir ev sahibi de yapabilir. Kazarken toprak altındaki hatlara dikkat edin. Bir doğalgaz borusuna rastlarsanız ya da gaz kokusu alırsanız, işi hemen bırakın, güvenli bir mesafeye uzaklaşın ve 187 Doğalgaz Acil'i, gerekirse 112'yi arayın.

1. Yeraltı hatlarının yerini elektrik, su ve doğalgaz kurumlarından öğrenmek ve çit eksenini iple işaretlemek.
2. Çukuru don derinliğine kadar kazmak, bölgeye göre genellikle en az 0,8 m, genişliği ise direk kenarının yaklaşık üç katı olacak şekilde.
3. Tabana bir kat çakıl serip sıkıştırmak, böylece su direğin dibinden uzaklaşsın.
4. Direği ya da ankraj ayağını yerleştirmek, su terazisiyle iki yönde düzeltmek ve çapraz çıtalarla sabitlemek.
5. Torba betonu ambalajdaki talimata göre, fazladan su katmadan karıştırmak ve eldiven ile gözlük takarak çalışmak, çünkü çimento cildi ve gözü tahriş eder.
6. Betonu katman katman yerleştirmek, havası çıksın diye her katmanı bir çubukla şişlemek ve direğin dik durup durmadığını sürekli kontrol etmek.
7. Ayağın üst yüzeyine direkten dışa doğru eğim vermek, böylece dipte su birikmesin, betonu birkaç gün nemli tutmak ve dondan korumak.
8. Çit panellerini ancak beton olgunlaştıktan sonra, kabaca bir hafta sonra takmak, ağır kapılarda üreticinin talimatına göre daha da beklemek.

• beton irsaliyeleri projede istenen sınıf ve çevre etkisi sınıfıyla uyuşuyor,
• donatı dökümden önce kontrol edildi ve bunun yazılı kaydı var,
• ölçüler, kotlar ve geçişlerin yerleri projeye uyuyor,
• yüzeyde çakıl yuvası, boşluk ya da açıkta kalmış donatı yok, kenarlar düzgün,
• plakların ve şapların düzlüğü uzun bir mastarla kontrol edildi,
• rötre ve dilatasyon derzleri plana göre kesildi ya da yapıldı,
• betonun nasıl ve ne kadar süre kür edildiğini biliyorsunuz ve döküm sırasındaki hava koşullarının kaydı elinizde,
• şaplarda, kaplama döşenmeden önce nem ölçüm tutanağı elinizde.