Kalıp dahil beton merdiven dökümü

Katlar arası monolitik merdiven

Basamaklarıyla birlikte tek parça dökülen betonarme bir plaktır. Döşemelere, sahanlıklara veya taşıyıcı duvarlara oturur. Taşıyıcı bir eleman olduğu için plak kalınlığına, donatıya ve mesnet detaylarına statik projeyi hazırlayan inşaat mühendisi karar verir. Kol plağının kalınlığı açıklığa ve yüke göre genellikle yaklaşık 12 ile 18 cm arasındadır. Deprem bölgesinde bir ülkede merdivenin döşemeye ve kirişe nasıl bağlandığı ayrıca önemlidir. Donatı göz kararı ya da "hep böyle yapılır" mantığıyla belirlenmez.

Zemine oturan dış merdivenler

Ev girişindeki basamaklar veya bahçedeki merdivenler sıkıştırılmış bir zemine ya da temel duvarlarına oturur. Havada taşınmadıkları için statik açıdan daha basittirler. Ancak dışarıda beton dona, yağmura ve kışın dökülen tuza dayanmak zorundadır. Özellikle Doğu ve İç Anadolu gibi sert kış geçen yerlerde doğru beton sınıfı, basamaklardaki eğim ve merdivenin bina cephesinden ayrılması belirleyici olur.

Duvarlara veya eğik plağa oturan merdivenler

Daha yüksek dış merdivenlerde çoğu zaman yan duvarlar örülür ya da önce eğik bir plak dökülür, basamaklar bunun üzerine eklenir. Böylece merdivenin altında boş bir hacim kalır, betondan tasarruf edilir ve merdiven tüm kütlesiyle zemine yük bindirmez. Bu boşluk bazen küçük bir depo olarak da kullanılır.

Merdivenlerdeki sorunların çoğu döküm sırasında değil, hazırlık aşamasında ortaya çıkar. Firma işe başlamadan önce şu konuların netleşmiş olması gerekir:

• Proje ve statik hesap: iç merdivende basamak sayısı, rıht yüksekliği, basamak genişliği, sahanlık yeri ve inşaat mühendisinin belirlediği donatı çizimde görünmelidir.
• Bitmiş döşeme kotları: en sık hata kaynağı budur. Merdiven alttaki bitmiş zeminden üstteki bitmiş zemine kadar ölçülür. Her iki uçtaki döşeme katmanlarını (şap, yalıtım, seramik veya parke) ve basamaklara gelecek kaplamanın kalınlığını bilmek gerekir.
• Son yüzey kaplaması: basamaklara mermer, granit, seramik, ahşap mı gelecek, yoksa brüt beton mu kalacak. Betonun ne kadar aşağıda dökülmesi gerektiği buna bağlıdır. Türkiye'de iç merdivenlerde mermer ve granit basamak çok yaygındır ve bunların yapıştırma harcıyla birlikte kalınlığı küçümsenmemelidir.
• Korkuluk bağlantısı ve tesisat: korkuluğun yandan mı üstten mi sabitleneceği, merdivende basamak aydınlatması olup olmayacağı. Kablolar için spiral borular dökümden önce kalıba konmalıdır.
• Betonun ulaşımı: transmikserin eve yanaşıp yanaşamayacağı, pompa gerekip gerekmediği ya da betonun kova ve el arabasıyla mı taşınacağı.
• Şantiyede su ve elektrik: betoniyer, vibratör ve betonun sulanması için.

Basamak hesabı ve aplikasyon

Önce bitmiş döşemeler arasındaki toplam yükseklik, bütün basamaklar eşit çıkacak şekilde bölünür. Konutlarda rıht yüksekliği genellikle 15 ile 18 cm civarındadır. Basamak genişliği bilinen adım kuralıyla bulunur: iki rıht yüksekliği ile bir basamak genişliğinin toplamı yaklaşık 60 ile 65 cm olmalıdır. Bu, normal bir insan adımının uzunluğuna karşılık gelir. Merdivenin profili daha sonra doğrudan duvara veya kalıbın yan tahtasına çizilir. Deneyimli bir usta her basamağı kaba inşaata göre değil, bitmiş kotlara göre bir kez daha kontrol eder.

Kalıp

Katlar arası merdivende önce kolun altındaki eğik taban kalıbı kurulur. Bu kalıp, taze betonun ağırlığını sehim yapmadan taşıması gereken dikmeler ve kirişlerle desteklenir. Ardından testere dişi profilli yan kalıplar ve basamak alınlarını oluşturan rıht tahtaları yerleştirilir. Rıht tahtalarının alt kenarı genellikle hafifçe pahlanır, böylece altındaki beton perdahlanabilir ve içerideki hava kaçabilir. Kalıp sızdırmaz olmalıdır. Aralıklardan çimento şerbeti akarsa yüzeyde çakıl yuvaları kalır. Dökümden önce kalıp yüzeyine kalıp yağı sürülür.

Donatı

Kalıba statik projeye göre donatı yerleştirilir: kol boyunca ana demirler, enine dağıtma demirleri ve büyük merdivenlerde basamak donatısı. Demirler, betonun her taraftan sarabilmesi için paspayı takozlarının üzerine oturtulur. Paspayı iç mekânda genellikle yaklaşık 2 ile 3 cm, dışarıda daha fazladır. Döşemeye veya sahanlığa bağlantı filiz demirleriyle sağlanır. Bu bağlantı atlanırsa kol doğru şekilde mesnetlenmemiş olur.

Beton dökümü

Döküm aşağıdan yukarıya, basamak basamak yapılır. Beton daldırma vibratörle, küçük merdivenlerde ise kalıba vurarak ve şişleyerek sıkıştırılır. Çok sulu beton kolay akar ama rıht tahtalarının altından taşar ve dayanımını kaybeder. Çok kuru beton ise köşeleri doldurmaz. Basamakların yatay yüzleri mastarla çekilir ve mala ile perdahlanır. Dış merdivende basamaklara öne doğru hafif bir eğim verilir ki üzerlerinde su birikmesin.

Kür ve kalıbın sökülmesi

Taze beton güneşten, rüzgârdan ve dondan korunmalı, nemli tutulmalıdır. Genellikle yaklaşık 5 ile 7 gün sulanır veya naylonla örtülür. Türkiye'nin sıcak yaz günlerinde bu, işin en çok ihmal edilen ama en önemli kısmıdır. Rıht tahtaları ve yan kalıplar daha erken, çoğu zaman bir ile üç gün sonra sökülebilir. Kendi kendini taşıyan kolun altındaki taban kalıbı ve dikmeler ise daha uzun kalır, sıcaklığa ve mühendisin talimatına göre genellikle iki ile dört hafta. Beton tam dayanımına yaklaşık 28 günde ulaşır.

Ne kadar sürer

Müstakil bir evde düz bir kolun kalıbı ve donatısı genellikle bir ile üç gün sürer. Döner merdivenlerde veya sahanlıklı merdivenlerde süre uzar. Dökümün kendisi birkaç saatlik iştir. En uzun süren kısım beklemektir: merdivende dikkatlice yürümek genellikle birkaç gün sonra mümkündür, üzerine malzeme yığmak ve dikmeleri sökmek ise daha sonradır. Mermer, granit veya seramik kaplama, yapıştırıcı üreticisinin istediği kuruma süresi dolduktan sonra yapılır.

Kalıp türleri

• Kereste ile tahta kalıp: ucuz malzemedir, her şekle uydurulabilir ama beton yüzeyi daha pürüzlü olur ve tahta izleri kalır. Merdivene kaplama gelecekse uygundur.
• Film kaplı plywood: düzgün yüzey ve keskin köşeler verir. Betonun görünür kalacağı durumlarda ya da sonradan sıva ve tamir işini azaltmak istediğinizde tercih edilir.
• Sistem kalıp ve teleskopik dikmeler: özellikle yüksek kat aralıklarında ve uzun kollarda daha hızlı ve daha sağlam bir destek sağlar.
• Kayıp kalıp: dış merdivenlerde yan yüzler bazen bims, gazbeton veya bordür taşıyla örülür ve bunlar merdivenin parçası olarak kalır.

Beton

Taşıyıcı merdivende beton sınıfı projeye göre belirlenir. Konutlarda sık karşılaşılan sınıf C25/30'dur, yeni yapılarda çoğu zaman daha yüksek sınıflar da kullanılır. Dış merdivenler dona ve buz çözücü tuzlara dayanıklı beton ister. Hazır beton siparişinde bu, TS EN 206'ya göre çevresel etki sınıfıyla tanımlanır. Siparişte merdivenin dışarıda olduğunu, dona ve tuza maruz kalacağını söylemeniz yeterlidir, santral uygun betonu önerir. Transmikserden gelen hazır betonun kalitesi sabittir. Şantiyede betoniyerle karıştırmak küçük dış merdivenlerde mantıklıdır, ama karışım oranına uyulmalı ve göz kararı su eklenmemelidir.

Donatı

Taşıyıcı merdiven, donatı çizimine göre nervürlü inşaat demiriyle donatılır. Zemine oturan merdivenlerde çoğu zaman bir hasır çelik veya çatlağa karşı birkaç demir yeterli olur, yine de karar somut duruma göre verilmelidir. Donatısız yalnızca sağlam zemine oturan çok küçük basamaklar yapılır.

Beton merdiven dökümünün zorluğu ve buna bağlı olarak maliyeti işten işe çok değişebilir. İşi kolaylaştıranlar:

• sahanlıksız, basit mesnetli düz bir kol,
• transmikser veya pompa için rahat ulaşım,
• bitmiş döşeme kotlarının net olarak verilmesi ve hazır bir çizim,
• sonradan kaplanacak merdiven, yani yüzeyin kusursuz olması gerekmemesi.

İşi zorlaştıranlar ise:

• her basamağın farklı olduğu, balıksırtı (dönüş) basamaklı döner, kavisli veya kırık merdivenler,
• yüksek destekleme ve kaba inşaatta dar çalışma alanı,
• betonun ev içinden veya iskele üzerinden elle taşınması,
• kalıbın kusursuz temiz, sızdırmaz ve köşelerin hassas olmasını gerektiren brüt (görünür) beton,
• betonun korunmasını gerektiren soğukta veya yaz sıcağında döküm,
• mevcut bir eve sonradan merdiven eklenmesi; eski yapıya ankraj delmek ve bağlantıyı çözmek gerekir.

Merdiven birçok ustanın işinin kesiştiği yerdir. Zamanında koordine edilmezse çoğu zaman bitmiş basamaklar sonradan kırılır.

• Kaba inşaat ekibi ve döşemeler: kolun döşemeye ve sahanlığa bağlantısı, döşeme dökülürken bırakılan filiz demirleriyle önceden hazırlanmalıdır.
• Ses yalıtımı: merdivenin sessiz olması isteniyorsa duvardan ve döşemelerden elastik bir ara malzemeyle ayrılır. Bu karar dökümden önce verilmelidir, sonradan yapılamaz.
• Elektrikçi: basamak aydınlatması veya anahtarlar için spiral borular kalıba yerleştirilir. Elektrik tesisatını ve bağlantıları yalnızca yetkin bir elektrikçi yapmalıdır.
• Demirci veya marangoz: korkuluk ankrajları ya da kılıf borular betona gömülür, ya da donatı nedeniyle nereye delik delinmeyeceği belirlenir.
• Fayansçı, mermerci, parkeci: basamakların tam yüksekliğini ve düzlüğünü bilmeleri gerekir. Ahşap basamakta marangoz genellikle bitmiş betonu ölçer.
• Yalıtımcı ve mantolama ekibi: evin girişindeki dış merdiven, mantolamadan ve subasman su yalıtımından suyun duvara akmayacağı şekilde ayrılır.

• Eşit olmayan basamaklar: çoğu zaman ilk veya son basamaktır, çünkü hesapta döşeme katmanları unutulmuştur. İnsanlar böyle bir basamakta tökezler ve sonradan düzeltmek zahmetlidir.
• Sehim yapan kalıp: zayıf dikmeler betonun altında eğilir, kolun altı dalgalı çıkar ve basamaklar eğrilir.
• Paspayı olmayan donatı: kalıba yaslanan demir zamanla paslanır, beton kabarıp dökülür ve merdivenin altında pas lekeleri belirir.
• Yetersiz sıkıştırma: basamak köşelerinde ve alınlarında tamir gerektiren çakıl yuvaları oluşur.
• Dikmelerin erken sökülmesi: kolda çatlak veya sehim görülür. Bu tür bir hatayı bir inşaat mühendisi değerlendirmelidir.
• Dışarıda sıfır eğim: basamaklarda su birikir, kışın buzlanır ve beton donla dağılır.
• Binaya rijit bağlanmış dış merdiven: zemin oturdukça veya hareket ettikçe merdiven cepheden kopar ve su subasmana sızar.
• Kötü kür: güneşte beton hızla kurur, yüzey tozur ve kılcal çatlaklar belirir.

Katlar arası taşıyıcı merdiven amatör işi değildir. Statik bir elemandır ve projeye göre bir firmanın elinde yapılmalıdır. Ancak sağlam zemine oturan ve başka hiçbir yapıyı taşımayan, bahçede veya terasa çıkan iki ile dört basamaklık bir merdiveni siz de yapabilirsiniz. Yöntem kabaca şöyledir:

1. Toplam yükseklik farkını ölçmek ve eşit basamaklara bölmek, basamak genişliğini adım kuralına göre hesaplamak.
2. Toprağı don derinliğine kadar kazmak ya da en azından bitkisel toprağı kaldırmak ve katman katman sıkıştırılan bir çakıl yatağı hazırlamak.
3. Basamak profili çizilmiş tahta veya plywood yan kalıpları kurmak ve kazıklarla iyice desteklemek.
4. Rıht tahtalarını yerleştirmek, yüksekliklerini kontrol etmek ve basamaklara öne doğru hafif bir eğim bırakmak.
5. Kalıba kalıp yağı sürmek ve hasır çeliği paspayı takozlarının üzerine yerleştirmek.
6. Merdiveni bina cephesinden bir dilatasyon şeridiyle ayırmak.
7. Dona dayanıklı beton karıştırmak veya sipariş etmek, karıştırırken orana uymak ve gereksiz su eklememek.
8. En alt basamaktan başlayarak dökmek, havasını almak için betonu şişlemek ve kalıba vurmak.
9. Basamak yüzeyini mastarla çekmek, mala ile perdahlamak ve köşeleri köşe malasıyla yuvarlatmak.
10. Betonu naylonla örtmek ve birkaç gün sulamak, dondan ve doğrudan güneşten korumak.
11. Yan kalıpları ve rıht tahtalarını genellikle iki üç gün sonra sökmek, merdivene ağır yükü ancak birkaç hafta sonra bindirmek.

Döküm sırasında eldiven ve koruyucu gözlük kullanın, çimento şerbeti cildi tahriş eder.

Teslim alırken yanınıza bir metre, su terazisi ve iç merdivende çizimi alın. Yalnızca genel görünüşe değil, her basamağa tek tek bakın. Şunları kontrol edin:

• Gelecek döşeme ve kaplama hesaba katıldığında tüm rıhtların eşit yüksekliği
• Basamakların eşit genişliği ve yataylığı, dışarıda öne doğru hafif eğim
• Kolun altının sehimsiz, düz ve görünen donatı olmadan bitmiş olması
• Köşe ve alınların çakıl yuvası ve büyük boşluk olmadan sağlam olması
• Özellikle döşeme ve sahanlık bağlantılarında çatlak olmaması
• Spiral boruların, korkuluk ankrajlarının ve dilatasyonun anlaşıldığı gibi yerleştirilmiş olması
• Dış merdivenin cepheden ve subasmandan ayrılmış olması
• Dikmelerin ne zaman sökülebileceği ve kaplamanın ne zaman yapılabileceği konusunda firmadan alınan net bilgi