Kazı içine sürekli temel betonu dökümü

Bu yöntem, hendek duvarları kendi başına şeklini koruyorsa mantıklıdır. Killi ve siltli topraklarda, içinde toprak bulunan sıkı çakıllı kumda ya da ayrışmış kayada genellikle böyledir. Böyle bir zeminde ekskavatör, kepçe genişliği temel genişliğine uygun seçilerek hendeği açar. Beton da kalıp kurulmadan içine dökülür.

Neden her zaman kalıp kurulmuyor? Hendekte kalıp kurmak için daha geniş kazmak gerekir. Tahtalar çakılır, sökülür, sonra temelin çevresindeki boşluk doldurulup sıkıştırılır. Sağlam zeminde bu ek işlerin temele bir faydası yoktur, sadece işi uzatır. Toprağa dökülen beton ayrıca çevresindeki zemine iyi oturur.

Hendek duvarları dökülüyorsa kalıp şarttır, örneğin kuru ve gevşek kumda. Temelin üst kısmı zemin seviyesinin üstüne çıkacaksa da kalıp gerekir. Pratikte sık görülen çözüm ikisinin birleşimidir: alt kısım doğrudan toprağa dökülür, üstteki birkaç on santimetre ise kalıpla yapılır. Böylece üst kenar düz olur ve tam istenen kotta biter.

Temelin genişliğini, derinliğini ve donatısını projede statik mühendisi belirler. Bunun için yapının yüküne ve zeminin taşıma gücüne bakar. Temel tabanı don derinliğinin altına inmelidir. Türkiye'de bu derinlik bölgeden bölgeye çok değişir. Ilık kıyı kesimlerinde daha sığdır, İç ve Doğu Anadolu'nun soğuk bölgelerinde ise bir metrenin epey altına inebilir. Kendi bölgeniz için doğru değeri projeden ve zemin etüdünden öğrenin.

Müstakil bir evde dökümün kendisi çoğunlukla bir gün sürer. İşin iyi gidip gitmeyeceği ise önceki günlerde belli olur. Transmikser şantiyeye girdiği anda eksik tamamlamaya vakit kalmaz.

Kazı ve temel tabanı

Hendekler projedeki ölçülerde açılmalı, taban da projede ya da harita mühendisinin verdiği kotta olmalıdır. Taban düz olmalı; gevşemiş toprak, çamur ya da birikmiş su bulunmamalıdır. Betonun oturacağı bu yüzeye temel tabanı denir. Kazıda projede öngörülmeyen bir şey çıkarsa durup bakmak gerekir. Dolgu toprak, yumuşak kil ya da kaynayan su buna örnektir. Bu durumda statik mühendisi ya da jeoloji mühendisi tabanı yerinde görmelidir. Arsanın bir bölümünde sağlam tabakaya ulaşmak için daha derine inmek gerekmesi sık rastlanan bir durumdur.

Temel topraklaması

Temelin içine topraklama şeridi döşenir. Bu şerit genellikle galvanizli çelik şerittir ve uçları zemin üstüne çıkarılır. Elektrik tesisatı ve paratoner daha sonra bu uçlara bağlanır. Şeridin yerleşimini ve bağlantılarını yetkili bir elektrikçi tasarlar ve kontrol eder. Bu işi elektrikçi dışında birine bırakmayın. Şerit her tarafı betonla sarılacak şekilde yerleştirilir. Dökümden önce mutlaka fotoğrafını çekin.

Altyapı geçişleri

Kanalizasyon, şebeke suyu, elektrik bağlantısı ve varsa ısı pompası boruları bir yerden temeli geçmek ya da altından dolaşmak zorundadır. Bu noktalara dökümden önce kılıf borusu yerleştirilir. Kılıf borusu, içinden sonra asıl boru ya da kablo geçirilen daha geniş çaplı bir borudur. Geçişlerin yerini tesisatçının ve elektrikçinin projesine göre belirleyin. Sonradan temeli delmek ya da kırmak hem zahmetlidir hem de temeli zayıflatır.

Donatı

Donatı kafesleri toprağa değil, pas payı takozlarına oturmalıdır. Böylece beton demiri her yönden sarar. Demirlerin çapı, aralığı, etriyeler ve bindirme boyları projeye uygun olmalıdır. Köşelerde ve temellerin kesiştiği yerlerde bağlantı detaylarına ayrıca dikkat edin.

Erişim ve sipariş

Transmikser ağır bir araçtır. Kazıya olabildiğince yakın, sağlam bir yola ve dönüş için yere ihtiyacı vardır. Araç yeterince yaklaşamıyorsa beton pompası istenir. Beton miktarı kazı ölçülerinden hesaplanır ve üstüne pay eklenir. Gerçek hendek neredeyse her zaman çizimdekinden biraz geniş olur.

Beton sınıfı ve kıvamı

Beton sınıfını proje belirler. Türkiye'de bina temellerinde pratikte genellikle C25/30 ve üzeri kullanılır. Zor koşullarda daha yüksek sınıf seçilir. Bahçe duvarı gibi hafif yapılarda proje daha düşük bir sınıf öngörebilir. Zeminde agresif yeraltı suyu varsa statik mühendisi çevresel etki sınıfını da belirtir ve bu betonun karışımını etkiler. Hazır beton tesisine sipariş verirken beton sınıfını, çevresel etki sınıfını, en büyük agrega tane boyutunu ve kıvam sınıfını söyleyin. Bu sınıflar TS EN 206 standardındaki tanımlara dayanır.

Kıvam, betonun ne kadar kolay aktığını gösterir. Kazıya genellikle S3 gibi yumuşak bir kıvam istenir, pompayla dökümde ya da sık donatıda daha çok S4 tercih edilir. Önemli olan, betonun istenen akıcılıkta tesisten çıkmasıdır. Sahada "daha rahat aksın" diye betona su katılırsa betonun dayanımı düşer. Bu, şantiyelerde en sık görülen ve en çok zarar veren alışkanlıklardan biridir.

Donatısız mı, betonarme mi

Düz beton basıncı iyi taşır, çekmeye ise zayıftır. Zeminin taşıma gücü her yerde aynı değilse temel hafifçe eğilir ve donatısız beton çatlar. Donatı bu çekme kuvvetlerini karşılar. Türkiye deprem bölgesi olduğu için bina temelleri pratikte hemen her zaman betonarme yapılır. Donatısız düz beton daha çok bahçe duvarı ya da küçük, hafif yapıların temelinde görülür. Kararı statik mühendisi verir. Ustanın ya da "hep böyle yaptık" diyen komşunun görüşüyle karar vermeyin.

Betonu kazıya ulaştırma yolları

• Doğrudan transmikser oluğundan: Araç oluğuyla tüm hendeklere ulaşabiliyorsa en basit ve en hızlı yöntemdir.
• Beton pompasıyla: Kazı yoldan uzaksa, evin arkasında kalıyorsa ya da arsa eğimliyse kullanılır. Bom uzak noktalara da uzanır ve beton eşit dağıtılır.
• El arabası ya da dumperle: Bahçe duvarı temeli gibi küçük miktarlarda kullanılır. Daha yavaştır ve daha fazla kişi gerektirir.

Düz ve kademeli temeller

Düz arsada temel tabanı tek kottadır. Eğimli arsada taban kademeli yapılır, yani basamak basamak iner. Basamakların yüksekliğini ve uzunluğunu proje belirler. Dökümde en alçak noktadan yukarı doğru çalışılır. Kademelerde betonun toprakla karışmamasına dikkat edilir.

Çoğu şantiyede işin sırası birbirine benzer. Deneyimli bir ekip bu sırayı ezbere bilir, ama her adımın bir nedeni vardır.

1. Kazıyı kontrol etmek: ölçüler, taban kotu, tabanın temizliği, birikmiş su ve hendeğe dökülen toprak.
2. Temel tabanını statik mühendisine ya da şantiye şefine göstermek, görüşünü yazılı olarak almak.
3. Topraklama şeridinin, kılıf borularının ve donatının yerini kontrol etmek ve hepsini fotoğraflamak.
4. Temelin üst kotunu işaretlemek, örneğin nivoyla kotu alınmış kazıklar ya da çıtalarla, böylece betonun nereye kadar döküleceği net olsun.
5. İlk transmikserin irsaliyesini almak ve beton sınıfını, kıvamı ve üretim saatini kontrol etmek.
6. Betonu katman katman yerleştirmek, genellikle her katman yaklaşık 0,3 ile 0,5 m arasında, betonu yüksekten tek bir noktaya düşürmemek.
7. Her katmanı daldırma vibratörüyle, betondan hava kabarcığı çıkması bitene kadar sıkıştırmak.
8. Kesintisiz devam etmek; yeni katman, alttaki hâlâ tazeyken üstüne gelsin ve istenmeyen bir döküm derzi oluşmasın.
9. Üst yüzeyi işaretlere göre kotuna getirmek, mastarla çekmek ve malayla düzeltmek.
10. Temelin üstüne duvar ya da perde gelecekse, projedeki filiz demirlerini taze betona yerleştirmek ya da yerinde olduklarını kontrol etmek.
11. Havaya göre betonun üstünü örtmek ve küre başlamak.

Burada en önemli şey sürekliliktir. Döküm birkaç saat kesilirse alttaki katman sertleşmeye başlar ve yenisi onunla tam kaynaşmaz. Çok uzun temellerde olduğu gibi ara vermek kaçınılmazsa, döküm derzini statik mühendisinin uygun gördüğü yere koyun. Betonun bittiği rastgele bir noktada bırakmayın. Pek çok şantiyede yapıldığı gibi, beton dökülürken küp numunesi alınmasını istemek de dayanımı sonradan belgelemek için iyi bir yoldur.

Pratikte metreküp başına işçilik, sahadaki koşullara göre değişir. Bu koşulları bilirseniz teklifleri daha iyi anlar, şantiyeyi de buna göre hazırlarsınız.

Kolaylaştıranlar

• Transmikserin pompa gerekmeden kazının yanına kadar gelebilmesi
• Hendek duvarlarını düz tutan sağlam, kohezyonlu toprak
• Yeraltı suyu olmayan kuru kazı
• Tek seferde, ara vermeden dökülen büyük ve kesintisiz hacim
• Basit donatı düzeni
• Ne don ne de aşırı sıcak olan ılıman hava

Zorlaştıranlar

• Pompa ya da elle taşıma gerektiren dar veya sağlam olmayan yol
• Üst kısmı kalıplamayı ya da hendek duvarlarını sürekli temizlemeyi gerektiren gevşek toprak
• Dökümden önce ve döküm sırasında çekilmesi gereken su
• Eğimli arsa ve kademeli temel tabanı
• Yerleştirmeyi ve sıkıştırmayı yavaşlatan sık donatı
• Birkaç yere dağılmış küçük hacimler, örneğin bahçe duvarı ve ek bina temelinin ayrı ayrı dökülmesi
• Katkılı beton, örtme ve uzun kür gerektiren kış dökümü
• Yaz ortasında, Güneydoğu ya da Akdeniz sıcaklarında betonun çok hızlı sertleşmesi

Bir şeyi de akılda tutun: hesap, gerçekte dökülen beton üzerinden yapılır. Ekskavatör hendeği daha geniş açarsa ya da duvarlar dökülürse, beton miktarı çizimden yapılan hesabı aşar.

Sürekli temel, birbirine bağlı işlerden oluşan bir zincirin ortasında durur. Bu zinciri iyi koordine eden, hem tamirattan hem de beklemekten kurtulur.

• Harita mühendisi kazıdan önce yapının aplikasyonunu yapar. Taban kotunu ve temelin üst kotunu da kontrol edebilir.
• Kazı işleri dökümden kısa süre önce bitmelidir. Günlerce yağmurda ya da donda bekleyen bir kazının tabanı bozulur.
• Statik mühendisi ya da jeoloji mühendisi temel tabanı beklenenden farklı çıkarsa yerinde değerlendirme yapar.
• Elektrikçi topraklama şeridini ve uçlarını hazırlar.
• Tesisatçı kanalizasyon ve su için kılıf borularının yerini ve çapını belirler.
• Kalıpçı ve demirci ekip dökümden sonra temel duvarını ya da perdeyi, ardından zemin betonunu hazırlar. Küçük yapılarda temel duvarı briket ya da tuğlayla da örülebilir.
• Su yalıtımcısı sonra yalıtımı yapar. Yalıtımın kalitesi, temel yüzeyinin düzgünlüğüne ve temizliğine de bağlıdır.

Şantiye şefi olan işlerde temel tabanının ve donatının kontrolü yazılı kayda geçmelidir. Kendi evini kendisi yaptıranlar için en azından ölçülerin net okunduğu bir fotoğraf arşivi tutmak her zaman işe yarar.

Temeldeki hatalar kolay düzeltilmez. Çoğu yıllar sonra, duvarlar sıvanıp zeminler bittikten sonra kendini gösterir.

• Suya ve çamura döküm. Beton toprakla karışır, dayanımını kaybeder ve temelin dibinde zayıf bir tabaka oluşur. İleride farklı oturma ve duvarlarda çatlak olarak geri döner.
• Tabana dökülmüş toprak. Gevşek toprak yük altında sıkışır. Ev bir köşesinden diğerinden daha fazla oturur.
• Yetersiz temel derinliği. Don derinliğinin üstünde kalan temeli, topraktaki don kaldırabilir. Tipik belirtisi, duvar köşelerinde ve kapı pencere açıklıklarında çıkan çapraz çatlaklardır.
• Toprağa yatırılmış donatı. Beton örtüsü olmayan demir paslanır ve işlevini yitirir.
• Betona su eklenmesi. Beton daha rahat akar ama zayıflar ve daha çok rötre yapar, yani kururken daha fazla büzülür.
• Vibre edilmemiş beton. Temelin içinde boşluklar ve çakıl yuvaları kalır, özellikle donatı çevresinde ve hendek duvarlarının yanında.
• Unutulan geçişler ve topraklama. Sonradan yapılan karot delme temeli zayıflatır, topraklama da başka bir yolla çözülmek zorunda kalır.
• Bozuk üst yüzey. Üstüne gelen duvar ya da kalıp kalın harç veya tamir katmanlarıyla düzeltilmek zorunda kalır ve tüm temel duvarı eğri çıkar.
• Kürün ihmal edilmesi. Sıcakta yüzey hızla kurur, çatlar ve tozlu, yumuşak kalır.

Sıradan bir müstakil evin sürekli temellerini bir ekip genellikle bir iş gününde döker. Küçük yapılarda iş birkaç saatte biter. Donatı, kılıf boruları ve topraklama hazırlığı ise kapsama göre genellikle bir ile birkaç gün sürer.

Beton, karıştırıldıktan birkaç saat sonra priz almaya, yani katılaşmaya başlar. Bu süre sıcaklığa ve karışıma bağlıdır. Beton şantiyeye geldiğinde olabildiğince çabuk yerleştirilmelidir. Hangi süreye uyacağınızı irsaliyedeki saat ve tesisin önerisi belirler.

Temelin üstünde dikkatlice yürümek genellikle ertesi gün mümkündür. Yazın temel duvarına ya da perdeye genellikle birkaç gün sonra başlanır, soğuk havada daha geç. Beton proje dayanımına yaklaşık 28 günde ulaşır. Bu, statik mühendisi ya da şantiye şefi uygun gördükçe sonraki işlerin başlamasına engel olmaz.

Beton nasıl kür edilir

Beton döküldükten sonra neden sulanır? Çimento sertleşmek için suya ihtiyaç duyar. Üst yüzey çok hızlı kurursa zayıf kalır ve çatlar. Bu yüzden yazın yüzey naylon örtü ya da jeotekstil ile kapatılır ve genellikle yaklaşık bir hafta boyunca birkaç gün sulanır. Toprak içindeki betonda iş daha kolaydır, çünkü yan yüzeyler nemli toprağa değer. Türkiye'nin sıcak bölgelerinde, öğle sıcağında döküm yerine sabahın erken saatlerini seçmek çok fark eder.

Sıcaklık yaklaşık +5 °C ve altına indiğinde betonu dondan korumak gerekir. Hazır beton tesisi soğuk hava katkılı beton gönderir. Taze yüzey yalıtım battaniyeleriyle ya da altına ısı yalıtımı konmuş naylonla örtülür. Donmuş kazıya ya da karla kaplı tabana beton dökülmez.

Kazıda güvenlik

Duvarları sağlam olmayan derin hendeklere girmeyin. Duvarlar sağlam görünse de, özellikle yağmurdan sonra ya da yanında ağır bir araç dururken çökebilir. Pompayla çalışırken arsanın üstündeki elektrik hatlarına dikkat edilmelidir. Pompanın bomu altında kimse durmamalıdır. Kaza olursa 112'yi arayın.

Kontrolü döküm sırasında yapmak, sonraya bırakmaktan iyidir. Hataların çoğunu, henüz düzeltilebilecekleri o gün görürsünüz. Teslim alırken belgeleri isteyin ve temellerin tüm çevresini dolaşın.

• Her transmikser için doğru beton sınıfı, kıvam ve miktar yazan irsaliye
• Gelen toplam betonun hesapla ve faturalanan miktarla karşılaştırılması
• Temel tabanı ve donatı kontrolünün yazılı kaydı, şantiye şefi ya da mühendis varsa
• Dökümden önce çekilmiş kazı, donatı, topraklama şeridi ve kılıf borusu fotoğrafları
• Varsa küp numunesi sonuçları
• Topraklama uçlarının elektrik projesindeki yerlerde olması
• Kılıf borularının doğru yerde, açık ve betonla tıkanmamış olması
• Temel üst yüzeyinin proje kotunda, düz ve belirgin bozukluk olmadan bitmesi
• Temellerin genişliği ve güzergâhının çizime uyması, köşelerde ve kesişimlerde daralma olmaması
• Yüzeyde çakıl yuvası, delik ve açıkta kalmış donatı olmaması
• İlk günlerden sonra çatlak ya da dağılan, tozlu yüzey olmaması
• Kürün nasıl yapıldığına dair bilgi, özellikle sıcak ya da soğuk havada
• Temel duvarına ne zaman başlanabileceğine dair net bilgi