Erfafscheiding van bekistingsstenen DT 12/15

DT staat voor bekistingssteen, in Nederland ook wel schalsteen genoemd. Het getal geeft de dikte in centimeters. Een DT 12 is ongeveer 12 cm dik, een DT 15 ongeveer 15 cm. In de stenen zitten holtes waarin wapening komt en beton wordt gestort. De steen is dus een bekisting die blijft zitten. De sterkte komt pas van de betonkern met het staal erin.

Dunne bekistingsstenen passen vooral in deze situaties:

• Een voet onder schuttingschermen, een gaashek of een houten vulling, meestal tot een hoogte van ongeveer 30 tot 80 cm
• Een laag dicht muurtje langs het trottoir, rond een border of bij de voortuin
• Een erfafscheiding op een smalle strook, waar een dikke muur onnodig tuin kost
• Vervanging van een oude, verweerde betonnen voet op dezelfde lijn

Waarom is de hoogte bij een dunne steen zo belangrijk? Een dichte muur werkt als een zeil. Hoe hoger hij is, hoe meer wind erop drukt en hoe groter de krachten aan de voet bij de fundering. In Nederland waait het flink, zeker in open polders en aan de kust. Een slanke muur van 12 tot 15 cm heeft weinig stabiliteit. Een hoge dichte muur bouw je er daarom niet van zonder tussenkolommen van dikkere stenen of zonder dat een constructeur meekijkt. De verantwoorde hoogte per steen staat in de gegevens van de fabrikant.

Op NUMIQ staat ook een aparte prijsregel voor een erfafscheiding van bekistingsstenen DT 20/25. Ze lijken op elkaar, maar ze zijn voor ander werk bedoeld. Het verschil zit niet alleen in de dikte. Het zit ook in wat de muur kan dragen, hoe hij gestort wordt en hoeveel werk eromheen komt.

• Doel: DT 12/15 is typisch een voet of laag muurtje. DT 20/25 kies je voor hogere dichte muren, geluidswerende muren, kolommen bij een poort en plekken waar de muur ook een klein hoogteverschil in het terrein moet opvangen.
• Holtes en beton: dunne stenen hebben smalle holtes. Ze vragen beton met fijn grind en voorzichtig storten. Dikke stenen verdragen gewoner beton en er past meer wapening in.
• Fundering: onder DT 12/15 volstaat meestal een smallere strokenfundering. Onder DT 20/25 is die breder en bij een hogere muur ook zwaarder gewapend.
• Gewicht en verwerking: een dunne steen tilt één persoon zonder moeite, ook achter in een tuin zonder toegang voor machines. Dikke stenen zijn zwaarder. Bij lange stukken plan je dan een palletwagen of een minigraver met vorken in.
• Betonverbruik: per meter van dezelfde hoogte gaat er in DT 12/15 duidelijk minder beton. Dat maakt de aanvoer eenvoudiger en vaak kan het beton gewoon ter plekke in een betonmolen worden gemengd.
• Risico's: een dunne muur is gevoeliger voor uitbollen tijdens het storten, voor wind en voor gronddruk. Een dikke muur is robuuster, maar een grote fout in de eerste laag is er lastiger uit te halen.

Praktisch gezegd: wil je een voet onder schermen en houdt de muur geen grond tegen, dan is DT 12/15 meestal voldoende. Wil je een dichte muur op manshoogte, ligt de tuin van de buren een halve meter hoger of hang je een zware poort aan de muur, kies dan DT 20/25 of minstens kolommen van dikkere stenen.

De erfgrens

Een erfafscheiding staat op de grens en die grens moet vaststaan. Het gebeurt vaak dat een oude schutting tientallen centimeters naast de kadastrale grens staat. Twijfel je, laat de grens dan door het Kadaster aanwijzen en maak afspraken met de buren voordat er gegraven wordt. Leg vast of de muur op de grens komt of helemaal op jouw grond, en wie straks welke kant onderhoudt. Een meningsverschil over een strookje grond is veel lastiger op te lossen als het beton er eenmaal in zit. Woon je in een appartementencomplex met gezamenlijke tuin, overleg dan eerst met de VvE.

Kabels en leidingen

Langs erfgrenzen liggen vaak waterleidingen, gas, stroomkabels en glasvezel. Doe voor het graven een KLIC-melding bij het Kadaster, zodat je weet wat er ligt, en graaf met de hand waar een leiding dichtbij loopt. Raak je een gasleiding of ruik je gas, ga dan direct op ruime afstand staan, gebruik geen open vuur en geen elektrische apparaten en bel het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom 0800 9009, of 112 bij direct gevaar. Kom niet aan een beschadigde stroomkabel. Een storing lost alleen de netbeheerder op, aansluitingen in je eigen tuin alleen een erkend elektricien.

Fundering en bereikbaarheid

Bekistingsstenen DT 12/15 komen op een betonnen strokenfundering. Die gaat tot vorstvrije diepte, in Nederland meestal ongeveer 60 tot 80 cm, afhankelijk van de plek en de grond. Op slappe klei of veen kan de grond zetten. Daar is een bredere fundering of grondverbetering met verdicht zand vaak nodig, anders zakt de muur ongelijk weg. In het verse funderingsbeton worden verticale staven gezet, stekken genoemd, die de fundering later met de muur verbinden. Vraag na of de prijsregel ook het graafwerk en de fundering omvat, of alleen de muur zelf. Zorg verder voor een plek om een pallet stenen te lossen en op te slaan, en voor water en stroom voor de betonmolen.

Afspraken met andere vakmensen

De muur is meestal maar een deel van de erfafscheiding. Voor het storten moet duidelijk zijn welk systeem er bovenop komt. Ankers voor schermen, palen voor gaas of beugels voor hout worden in het verse beton gezet of later geboord. Boren in een dunne muur kan de rand laten afbrokkelen, dus regel de bevestiging liever vooraf. Stem ook af:

• Mantelbuizen voor stroom naar een poortmotor, tuinverlichting, bel of intercom, die vóór het storten in de muur komen. Het aansluiten zelf doet een erkend elektricien
• De plek van de brievenbus en eventuele uitsparingen
• Kolommen voor poort en tuindeur, die bij een zwaardere poort van dikkere stenen worden gemaakt en niet van DT 12/15
• Afvoer van regenwater, zodat water van bestrating niet tegen de voet van de muur loopt
• Bestrating, opsluitbanden en tuinaanleg die later tegen de muur aan komen

1. De lijn uitzetten met een draad tussen piketten, de hoogte van de bovenkant bepalen en de plaats van poort, tuindeur en dilatatievoegen vastleggen.
2. De fundering controleren: vlakheid, hoogte en plaats van de stekken. Is de fundering niet vlak, dan wordt de eerste laag met mortel uitgevlakt.
3. De eerste laag stenen in cementmortel zetten, precies op draad en waterpas. Dit is de belangrijkste stap: elke fout wordt naar boven toe groter.
4. De volgende lagen droog stapelen in halfsteens verband, dus met de stootvoegen een halve steen verspringend. Aan de uiteinden en bij openingen komen eindstenen of op maat gemaakte stenen.
5. Horizontale wapening in de sparingen van de stenen leggen, meestal ongeveer om de twee lagen, en de verticale staven volgens het ontwerp doorkoppelen.
6. Het beton in lagen storten, niet in één keer over de hele hoogte, en het verdichten door porren of voorzichtig trillen.
7. Lijn en loodrechtheid controleren terwijl het beton nog vers is, zodat de muur nog licht bij te stellen is.
8. De bovenkant afwerken: beton strak afstrijken, ankers voor schermen of palen plaatsen en later de muurafdekkers leggen.
9. Na uitharding de muur afwerken met pleisterwerk, steenstrips, verf of, als de fabrikant dat toestaat, de steen in het zicht laten.

Storten in dunne stenen

Bij DT 12/15 is het storten het meest kritische onderdeel. De holtes zijn smal en grof grind blijft erin hangen. Zo ontstaan lege plekken zonder beton die je van buiten niet ziet. Daarom wordt beton met fijn grind gebruikt, meestal ongeveer tot 8 mm, met een vloeibare maar niet waterige consistentie. De sterkteklasse bepaalt de fabrikant van de stenen of de constructeur. Meestal is dat gewoon constructief beton.

Het beton gaat er in lagen in. Fabrikanten noemen meestal een beperkt aantal lagen stenen per stortgang, zodat de druk van het verse beton de dunne steen niet uitduwt of laat scheuren. Verdichten gebeurt met een stok of met een naaldtriller met een dunne kop, kort en voorzichtig. Te lang trillen laat een dunne muur meetrillen en duwt hem uit de lijn.

Hoe lang het duurt en wanneer je de muur mag belasten

Het stapelen en storten van dunne stenen gaat redelijk snel. De meeste tijd zit in het graven, de fundering en het wachten op het beton. De fundering moet voor het stapelen enkele dagen uitharden, betonleveranciers adviseren meestal pas te belasten als het beton voldoende sterkte heeft. In de zomer bescherm je het beton tegen snel uitdrogen door de muur een paar dagen nat te houden en af te dekken. Bij temperaturen rond het vriespunt wordt zonder maatregelen niet gestort.

Schermen of palen komen er meestal pas na enkele dagen op. Pleisterwerk of steenstrips volgen doorgaans na een aantal weken, als het beton is uitgehard en droog is. Beton bereikt zijn volle sterkte na ongeveer 28 dagen.

De stenen

Bekistingsstenen zijn van beton, sommige met een gladde en andere met een ruwere kant. De gewone grijze steen is bedoeld om te pleisteren of te bekleden. Wil je een muur zonder afwerking, kies dan een steen die de fabrikant uitdrukkelijk als zichtsteen of tuinmuursteen aanbiedt. Naast klassieke bekistingsstenen bestaan er decoratieve tuinmuursystemen met een gekloven kopse kant en eigen kolom- en afdekelementen.

De wapening

In dunne stenen komen staven met een kleinere diameter, omdat dik staal met voldoende betondekking niet in smalle holtes past. Wapening mag niet tegen de steen liggen. Ze moet rondom in het beton zitten, anders gaat ze snel roesten. Bij een voet onder schermen volstaat meestal een eenvoudige wapening. Bij een hoger dicht muurtje beslist het ontwerp van een constructeur.

Afdekking en afwerking

De bovenkant wordt beschermd met muurafdekkers van beton of natuursteen. Die hebben een overstek en een waterhol aan de onderkant, zodat regen niet langs de muur loopt. Ze worden gelijmd met vorstbestendige lijm of mortel, niet met gewone binnenpleister. Als afwerking kun je denken aan buitenpleister voor plinten, natuursteen of steenstrips, of een gevelverf voor beton. Aan de kant die tegen grond staat, is een waterkerende coating verstandig, anders trekt vocht omhoog en bladdert de pleister.

Het snelst gaat het op vlak terrein, met goede bereikbaarheid en een fundering die precies op hoogte ligt. Het werk wordt lastiger door:

• Een helling, waar fundering en muur moeten verspringen en er meer gezaagde stenen nodig zijn
• Veel hoeken, bochten, openingen en uiteinden op een korte lengte
• Slechte bereikbaarheid, waardoor stenen en beton met de kruiwagen door huis of tuin moeten
• Een scheve of oude fundering die uitgevlakt of deels vervangen moet worden
• Slopen en afvoeren van de oude schutting, en wortels van bomen en heesters op de lijn
• Slappe grond die extra graafwerk en grondverbetering vraagt
• Leidingen op de lijn, waardoor met de hand gegraven of de lijn aangepast moet worden
• Hoge eisen aan het uiterlijk, bijvoorbeeld zichtsteen waarop geen druppel beton mag komen

Bij DT 12/15 helpt het dat de stenen licht zijn en er minder beton nodig is. Vraag je van een dunne steen wat eigenlijk bij de dikke variant hoort, dan verschuift het werk naar ingewikkelder wapening, extra kolommen en herstel.

• Te ondiepe fundering: de muur gaat na een paar winters scheef staan of scheuren, omdat bevriezende grond hem optilt
• Geen stekken uit de fundering: de muur staat er los op en wind of een stoot kan hem omduwen
• Grof grind in smalle holtes: er blijven gaten in de muur, de wapening zonder beton roest en roestwater komt door naar buiten
• De hele hoogte in één keer gestort: stenen bollen uit, schuiven uit elkaar of de muur loopt uit de lijn
• Geen dilatatievoegen in een lang stuk: er ontstaan verticale scheuren op willekeurige plekken. De voegen komen meestal om de paar meter, de precieze afstand geeft de fabrikant
• Afdekkers zonder overstek of waterhol: water dringt in de bovenkant, pleister valt af en het beton bevriest
• Gewone pleister zonder waterkering bij de grond: de onderkant blijft nat, met witte uitslag en mos als gevolg
• Een dunne muur gebruikt als grondkering: hij kantelt onder de gronddruk, ook als hij laag is
• Op slappe grond geen grondverbetering: de muur zakt per stuk anders weg en scheurt bij de overgangen

Een lage voet onder gaas of schermen kan een handige doe-het-zelver zelf bouwen, mits de fundering met stekken al klaar en uitgehard is. Begin niet zelf aan hoge dichte muren, grondkerende muren of werk in de buurt van leidingen.

1. Vlakheid en hoogte van de fundering controleren en het hoogste punt markeren.
2. Een draad spannen over de hele lengte tussen vaste piketten.
3. Cementmortel aanmaken en de eerste laag stenen precies op draad zetten.
4. Elke steen in de lengte en in de breedte met de waterpas controleren.
5. De mortel onder de eerste laag laten aantrekken, meestal tot de volgende dag.
6. De volgende lagen droog stapelen met verspringende voegen.
7. Horizontale wapening in de sparingen leggen en aan de verticale staven vastbinden.
8. Beton met fijn grind aanmaken of een geschikte kant-en-klare mix bestellen.
9. In lagen storten en elke laag met een stok goed porren.
10. Na elke laag lijn en loodrechtheid van de muur controleren.
11. Ankers voor de vulling van de erfafscheiding in het verse beton zetten.
12. De muur met folie afdekken en een paar dagen nat houden.
13. Na uitharding de muurafdekkers met vorstbestendige lijm plaatsen.

De eenvoudigste controle is langs de muur kijken vanaf één uiteinde. De lijn hoort recht te zijn, zonder golven of bollingen. Controleer met de waterpas de loodrechtheid op meerdere plekken en de bovenkant over de hele lengte. Door met een hamer zacht op de stenen te kloppen vind je plekken waar beton ontbreekt: die klinken hol. Kijk naar de voegen tussen de stenen. Er mag geen beton uit gelopen zijn en er mag geen wapening zichtbaar zijn. Bij de afdekkers let je op overstek, afschot en dichte voegen.

Checklist bij oplevering

• De muur staat op de afgesproken grens en op de afgesproken lijn
• De muur is loodrecht, recht en zonder bollingen
• De bovenkant is waterpas of verspringt netjes met het terrein mee
• Dilatatievoegen zitten op de afgesproken plekken
• In de voegen is geen wapening of lege holte te zien
• Ankers voor de vulling zitten op de juiste onderlinge afstand
• Mantelbuizen voor stroom zitten op hun plek en zijn doorgankelijk
• Muurafdekkers hebben overstek en waterhol en liggen vast
• De omgeving is opgeruimd, betonresten zijn van muur en terrein verwijderd
• Je weet van de uitvoerder wanneer de muur gepleisterd en belast mag worden