Hoek in verband metselen

Een tuinmuur heeft geen vloer of dak dat hem bij elkaar houdt. Een recht stuk muur gaat daardoor sneller schuin staan en werkt onder invloed van wind, vorst en een zakkende ondergrond. De hoek werkt als steun: twee muurdelen staan haaks op elkaar en houden elkaar overeind. Dat werkt alleen als ze echt in elkaar grijpen.

Zet je het tweede muurdeel alleen tegen het eerste aan, dan ontstaat er een doorlopende verticale voeg van de fundering tot de bovenkant. Elk deel staat dan op zichzelf. In de praktijk zie je dan vaak dat er na één of twee winters een scheur in de hoek komt en dat één deel licht wegkantelt. Een hoek in verband voorkomt dat, omdat de belasting zich over beide richtingen verdeelt.

De hoek is ook het punt waar de hele muur vanuit wordt opgebouwd. Staat hij niet precies haaks of niet loodrecht, dan schuift die fout door naar alle volgende lagen en naar het plaatsen van hekwerk en poort.

De werkwijze verschilt een beetje per materiaal, maar het principe blijft hetzelfde: elke laag in de hoek leg je andersom dan de laag eronder.

1. Een fundering maken die zonder onderbreking door de hoek loopt. In Nederland gaat die meestal tot vorstvrije diepte, grofweg 60 tot 80 cm onder het maaiveld, afhankelijk van de grond.
2. Bij bekistingsblokken verticale wapening in de fundering zetten, precies in de hoek en op regelmatige afstanden langs de muur.
3. De hoek uitzetten met metseldraad en controleren of hij haaks is met een winkelhaak of de 3-4-5-regel (een driehoek met zijden in de verhouding 3 : 4 : 5 heeft altijd een rechte hoek).
4. De eerste laag precies waterpas leggen, met de eerste steen altijd direct in de hoek.
5. In de tweede laag de hoeksteen een kwartslag draaien, zodat hij de voeg eronder afdekt. De overige stenen verspringen meestal een halve steen, bij baksteen minstens een kwart tot een derde van de lengte.
6. Hoekstenen op maat zagen of de hoek- en halve elementen van de fabrikant gebruiken.
7. Bij bekistingsblokken ook horizontale wapening inleggen en die om de hoek buigen, zodat hij van het ene muurdeel in het andere doorloopt.
8. Na elke laag de hoek met de waterpas op lood controleren en de vlakheid met een draad tussen de hoeken.

Metselaars trekken de hoek meestal eerst een paar lagen hoger op dan de rest van de muur, of ze zetten een metselprofiel in de hoek. Daartussen metselen ze daarna langs de draad. De hoek is zo de leidraad voor hoogte en vlakheid.

Gewone baksteen metsel je in de hoek in verband met strekken en koppen. Een strek ligt in de lengterichting van de muur, een kop ligt er dwars op. In de hoek wissel je ze zo af dat de verticale voegen nooit recht boven elkaar komen. Bij een steens tuinmuur, die een hele steen dik is, gebruik je hiervoor bijvoorbeeld een kruisverband of halfsteensverband met koppen in de hoek. Dit vraagt nauwkeurig zagen en een geoefende hand, maar je krijgt er een mooie en sterke hoek voor terug.

Bekistingsblokken zijn holle betonblokken die je opstapelt en laag voor laag volstort met beton. De verbinding komt hier van het afwisselen van de blokken én van de wapening. De holte in de hoek moet over de volle hoogte gevuld zijn met beton, zodat hij werkt als een verborgen kolom. Of je ze droog stapelt of met mortel legt, hangt af van de voorschriften van de fabrikant.

Tuinmuurblokken en gekloven blokken hebben vaak eigen hoek- of penantelementen. Die maken het werk een stuk makkelijker, maar ook daarbij moet je de lagen laten verspringen en de holtes vullen als de fabrikant dat voorschrijft.

Voor een lage muur volstaat een gewoon verband. Bij hogere muren, muren op een helling of keermuren die grond tegenhouden, bepaalt een constructeur welke wapening en welk verband nodig zijn.

Het werk gaat vlotter met een vlakke en nauwkeurig gemaakte fundering, met kant-en-klare hoekelementen en met een gewone rechte hoek. Materiaal met precieze maten helpt ook, omdat je dan weinig hoeft te zagen.

Lastiger zijn hoeken die niet haaks zijn, want dan moet je elke steen op maat zagen. Meer werk geeft ook een hogere muur, een tuin met hoogteverschil waar de muur in treden afloopt, of een aansluiting op een bestaande oude muur. Slechte bereikbaarheid maakt het ook zwaarder, zoals een smalle strook tussen de schutting van de buren en jouw tuin. Moet een oude hoek zonder verband hersteld worden, dan is afbreken en opnieuw metselen vaak de enige goede oplossing.

• Hoek zonder verband. De twee muurdelen staan alleen tegen elkaar aan en raken vroeg of laat los met een scheur.
• Onderbroken fundering. Raken de funderingen van de twee delen elkaar alleen, dan zakt elk deel anders en scheurt de hoek.
• Geen wapening in de hoek. Bij bekistingsblokken is de hoekkolom het dragende punt. Zonder wapening heeft hij weinig zin.
• Slecht gevulde holtes. Beton dat in één keer van grote hoogte wordt gestort of te stug is, vult de holtes niet helemaal en laat grindnesten achter.
• Dilatatievoeg in de hoek. Een lange muur heeft dilatatievoegen nodig, maar niet precies in de hoek.
• Pas aan het eind controleren. Een afwijking van een paar millimeter per laag wordt bovenaan een zichtbaar scheve hoek.

Een lage muur tot ongeveer kniehoogte kun je zelf metselen als je er de tijd voor neemt. Bij hogere muren, keermuren en muren langs de straat laat je het werk beter over aan een metselaar.

1. De perceelgrens nagaan en de hoek uitzetten met twee metseldraden.
2. Met de 3-4-5-regel controleren of de hoek haaks is.
3. De bovenkant van de fundering schoonmaken en natmaken als de mortel dat vraagt.
4. De hoeksteen van de eerste laag in een bed van mortel leggen en in beide richtingen waterpas stellen.
5. De eerste laag naar beide kanten langs de draad afmetselen.
6. In de tweede laag de hoeksteen een kwartslag draaien en verder metselen met verspringende voegen.
7. Na elke laag controleren of de hoek loodrecht staat en of beide muurdelen vlak zijn.
8. Bij holle blokken het beton om de paar lagen storten en met een staaf aanstampen.
9. Overtollige mortel wegstrijken voordat hij hard wordt, zodat de zichtkant schoon blijft.
10. De nieuwe hoek beschermen tegen regen, vorst en fel zonlicht tot mortel en beton zijn uitgehard.

Bekijk de hoek voordat je het werk goedkeurt van dichtbij en van een afstand. Let vooral op deze punten:

• De verticale voegen liggen in opeenvolgende lagen niet boven elkaar
• De hoekstenen wisselen per laag af tussen de ene en de andere kant
• De hoek staat over de hele hoogte loodrecht, te controleren met waterpas of schietlood
• De hoek tussen de muurdelen klopt met de tekening, meestal een rechte hoek
• De voegen zijn ongeveer even dik en goed gevuld
• Bij bekistingsblokken zit er wapening in de hoek en zijn de holtes volgestort
• Er zitten geen scheuren of losse stenen in de hoek
• De bovenkant van de muur ligt in de hoek waterpas en sluit aan op beide muurdelen