Ronde gaten boren in vloertegels en keramische tegels

Bij deze klus wordt een rond gat met een grotere diameter door de hele dikte van de tegel geboord. Dat is iets anders dan een klein gaatje voor een plug. Je gebruikt geen gewone boor, maar een kroonboor: een holle cilinder met een snijrand aan de omtrek. De kroonboor snijdt een cirkel uit en het losgezaagde rondje, de kern, blijft binnenin achter en wordt daarna verwijderd.

Deze klus wordt per stuk gerekend, dus per gat. Typische situaties waarin je hem nodig hebt:

• Koud- en warmwateraansluitingen voor een opbouwkraan in de douche of boven het bad
• Hoekstopkranen en de afvoer onder de wastafel
• Aansluitingen van een radiator of handdoekradiator die uit de wand of de vloer komen
• De afvoer van toilet, bidet of een ronde vloerput
• Inbouwdozen voor stopcontacten en schakelaars in een betegelde wand
• Doorvoeren voor standleidingen, ankers van een balustrade of paaltjes op een terras met keramische tegels

Waarom kun je zo'n gat niet gewoon met een haakse slijper maken? Dat kan wel, maar met rechte zaagsneden krijg je nooit een nette cirkel. De rozet van een kraan of radiatorventiel valt meestal maar een paar millimeter over de rand, dus een gekartelde rand piept er al snel onderuit. Een kroonboor maakt een zuivere cirkel die de rozet betrouwbaar afdekt.

Traditionele wandtegels met een poreuze, vaak witte scherf zijn zachter. Daarin kun je ook boren met goedkopere hardmetalen kroonboren of een verstelbare cirkelsnijder. Keramische vloertegels, in de handel ook porcellanato of doorgekleurd keramiek genoemd, zijn een ander verhaal. Ze worden op zeer hoge temperatuur gebakken, zijn erg dicht en hard en nemen volgens fabrikanten meestal minder dan een halve procent water op. Juist die dichtheid maakt ze ideaal voor de vloer, maar het geeft weerstand die gewoon gereedschap niet aankan.

Daarom boor je in keramische tegels uitsluitend met een diamantkroonboor. Bij het boren ontstaat veel warmte. Koel je de boor niet, dan raken de diamantkorrels verglaasd: ze worden glad, snijden niet meer en de tegel wordt te heet. Een oververhitte tegel kan een haarscheur krijgen die je niet direct ziet, maar die zich pas na het leggen of na het eerste stookseizoen laat zien.

Daar komt bij dat keramische tegels steeds groter en dunner worden. Formaten van 60 × 120 cm en groter zijn bij het hanteren gevoelig voor buiging en spanning. Een gat dicht bij de rand van zo'n plaat is een zwakke plek waar een scheur kan beginnen. Bij gepolijste tegels loop je bovendien het risico dat het oppervlak rond het gat bekrast raakt als de boor bij het aanzetten wegglijdt.

Welk gereedschap wordt gebruikt

Het is handig om te weten waar de tegelzetter mee werkt, want daar hangt de kwaliteit van de rand van af.

• Diamantkroonboor voor droog boren met was: past in een gewone boormachine of accuschroefmachine. De was in de boor smelt door de warmte en koelt de diamantkorrels. Geschikt voor kleinere gaten en losse stuks. Vraagt een licht cirkelende beweging en geduld
• Diamantkroonboor met M14-draad voor de haakse slijper: snel en krachtig, veel gebruikt door tegelzetters die veel gaten moeten maken. Draait op hoog toerental, dus koeling en een stevige geleiding zijn belangrijk, anders brokkelt de rand uit
• Natte kroonboor met boorstandaard: het meest nauwkeurig, geschikt voor grote diameters zoals een toiletafvoer en voor dikke buitentegels. Voor losse gaten in de badkamer wordt hij minder ingezet
• Hardmetalen kroonboor of cirkelsnijder: alleen voor zachte wandtegels. Niet geschikt voor keramische vloertegels: hij wordt snel bot en kan de tegel breken

Voor keramische vloertegels wordt in de praktijk dus vrijwel altijd diamant gebruikt. Voor natuursteen en glasmozaïek gelden weer andere regels, en een tegelzetter hoort vooraf te zeggen of hij met zulk materiaal ervaring heeft.

Positie inmeten

Het meeste werk zit niet in het boren zelf, maar in het nauwkeurig inmeten. De tegelzetter meet vanaf een vast punt, bijvoorbeeld een hoek of de laatst gelegde tegel, het midden van de leiding horizontaal en verticaal uit. Daarbij moet hij de voegbreedte meetellen. Hier gaat het vaak mis: één vergeten millimeter per voeg loopt over drie of vier tegels op tot een verschuiving die geen rozet meer verbergt. Ervaren vakmensen leggen de tegel daarom vaak op de plek waar hij komt en tekenen de positie van de aansluiting er direct op af.

De juiste diameter kiezen

Het gat wordt meestal een paar millimeter groter geboord dan de leiding. Daar zijn meerdere redenen voor: de leiding staat niet altijd helemaal haaks, je hebt wat speling nodig bij de montage en cv-leidingen bewegen een beetje als ze warm worden. Het gat mag alleen niet groter zijn dan wat de rozet of manchet afdekt. Zorg daarom dat de echte kraan of het echte ventiel er bij het inmeten is, niet zomaar een rozet.

Het boren zelf

De tegel ligt met de mooie kant naar boven op een vlakke, stevige ondergrond, zoals een stuk plaatmateriaal of een andere tegel, zodat hij niet doorbuigt. Een kroonboor zonder centreerboor loopt op glad glazuur snel weg. Daarom wordt een boormal met zuignap gebruikt, of wordt de boor eerst schuin aangezet om een klein groefje te maken en pas daarna rechtop gezet. Er wordt geboord zonder klopfunctie, met lichte druk en met waterkoeling, of bij droge boren met was met een licht cirkelende beweging. Tegen het einde gaat de druk nog verder omlaag, zodat de achterkant van de tegel bij het doorbreken niet uitbrokkelt.

Afwerken en controleren

Na het boren wordt de kern eruit gehaald, de rand gecontroleerd en zo nodig licht afgeschuind met een diamantschuurspons. De tegel wordt afgespoeld zodat er geen boorslik op blijft, en voor het lijmen nog een keer op zijn plek gepast.

Een gat kan alleen precies worden geboord als alle leidingen en dozen precies op hun plek zitten. Zorg dat je voor het tegelen het volgende geregeld hebt:

• De loodgieter heeft de aansluitingen op de juiste hoogte en onderlinge afstand gezet, afgedopt en afgeperst
• Bij een opbouwkraan liggen de aansluitingen waterpas en op de hart-op-hartafstand die de kraanfabrikant opgeeft, meestal 150 mm
• De erkend elektricien heeft de inbouwdozen zo geplaatst dat ze na het tegelen gelijk liggen met het tegeloppervlak, en niet diep erachter
• In natte zones is de waterdichting klaar, inclusief afdichtingsmanchetten rond de doorvoeren
• Je hebt de kranen, ventielen en rozetten al gekozen, zodat de diameter van het gat vastligt
• Er zijn genoeg reservetegels, want bij harde keramische tegels gaat er af en toe een stuk mis

Moet er een gat komen bij een gasleiding, bijvoorbeeld bij een doorvoer naar de cv-ketel, dan mag alleen een erkende installateur aan die leiding werken. Ruik je ooit gas, ga dan direct naar buiten, gebruik geen lichtschakelaars of andere elektrische apparaten en bel het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom: 0800 9009. Bij direct gevaar bel je 112.

Ook al gaat het steeds om één stuk, het verschil in moeite tussen het ene en het andere gat is groot. Daar hangen ook de benodigde tijd en het risico op een beschadigde tegel van af.

Eenvoudigere situaties

• Een losse tegel die nog niet ligt en op een tafel kan worden geboord
• Een kleinere diameter en een gat midden in de tegel, ver van de rand
• Matte keramische tegels van een gangbare dikte rond 8 tot 10 mm
• Meerdere gelijke gaten tegelijk, als het gereedschap toch al klaarstaat

Lastigere situaties

• Een gat in een tegel die al ligt, bijvoorbeeld als er later een radiator bij komt. De tegel moet volledig in de lijm liggen, anders kan hij barsten, en erachter kunnen leidingen of kabels lopen
• Een gat dicht bij de tegelrand. Houd meestal minstens zo'n 1 tot 2 cm afstand tot de rand, bij dunne grote formaten liever meer
• Een gat op de voeg, waarbij de helft van de cirkel in de ene en de helft in de andere tegel valt. Beide tegels moeten bij het boren stevig tegen elkaar worden vastgezet
• Een grote diameter, bijvoorbeeld voor een toiletafvoer of een balustradepaal
• Dikke buitentegels van rond 20 mm, een gepolijst oppervlak of een antislipstructuur
• Een grootformaat plaat die lastig te hanteren is en bij een fout het meeste werk kost

Bij een tegel die al ligt, is het verstandig te wachten tot de tegellijm volledig is uitgehard. Volgens de lijmfabrikant duurt dat meestal minstens 24 uur, bij een dikkere laag langer. Boren in een vers gelegde tegel kan hem losmaken.

Naast deze klus vind je in de prijslijst ook de verwante klus uitzagen van sparingen in wand- en vloertegels. Ze klinken vergelijkbaar, maar het zijn verschillende werkwijzen met ander gereedschap.

• Gat boren levert altijd een rond gat op, gemaakt met een diamantkroonboor, met een zuivere cirkel als resultaat. Bedoeld voor leidingen, aansluitingen, afvoeren en inbouwdozen
• Uitzagen is voor een hoekige of onregelmatige opening of uitsparing, bijvoorbeeld voor een vierkante vloerput, een inspectieluik, rond een deurkozijn, een muurhoek of een sokkel. Dat gebeurt met een haakse slijper, een tegelsnijder of een natte tegelzaagmachine
• Bij gaten boren tellen vooral diameter, materiaal en positie van het gat. Bij uitzagen tellen de lengte en het aantal zaagsneden, en of de uitsparing midden in de tegel zit of vanaf de rand komt
• Bij een hoekige uitsparing midden in een tegel worden vaak eerst kleine gaatjes in de hoeken geboord, zodat er vanuit scherpe hoeken geen scheur ontstaat. Dat hoort bij het uitzagen en is geen apart rond gat

Heb je dus een gat nodig voor een radiatorleiding, dan bestel je gat boren. Heb je een uitsparing nodig voor een vierkante vloerput, dan is het uitzagen. Twijfel je, laat de tegelzetter dan het concrete product zien dat door de tegel komt.

De meeste problemen met gaten zie je niet direct, maar pas bij het monteren van kraan of radiator, of na een paar maanden gebruik.

• Verschoven gat: verkeerd ingemeten of de voeg vergeten. De rozet zit dan niet in het midden of dekt het gat helemaal niet af, en de tegel moet eruit
• Te klein gat: de leiding wordt er met kracht doorheen geduwd, de tegel staat onder spanning en barst na verloop van tijd. Bij cv-leidingen gebeurt dat vaker, omdat ze uitzetten als ze warm worden
• Haarscheur door oververhitting: ontstaat bij boren zonder koeling of met een botte boor. Eerst onzichtbaar, later wordt hij langer en loopt er vuil in
• Uitgebrokkelde rand: te veel druk aan het eind of boren met klopfunctie. Onder een rozet valt het soms weg, bij inbouwdozen en afvoeren meestal niet
• Harde vulling rond de leiding: de ruimte tussen leiding en tegel is dichtgezet met voegmortel. Beweegt de leiding, dan verbrokkelt de voeg of raakt de tegel beschadigd. De juiste vulling is een blijvend elastische kit, meestal sanitairkit
• Doorbroken waterdichting: bij later boren in de douche raakt de afdichtingslaag of manchet onder de tegel beschadigd en loopt er water achter de tegels
• Aangeboorde leiding of kabel: bij boren in tegels die al liggen zonder te weten wat erachter zit. Ken vooraf het leidingverloop of controleer het met een leidingzoeker

Heb je een of twee gaten nodig in een losse tegel, bijvoorbeeld voor de aansluiting van een handdoekradiator, dan kun je dat zelf. Voor gaten in tegels die al in de douche liggen, grote diameters en grootformaat platen schakel je liever een tegelzetter in. Bij het boren komt fijn kwartshoudend stof vrij, draag daarom minimaal een FFP2-stofmasker en een veiligheidsbril.

1. Een diamantkroonboor met de juiste diameter, een boormachine zonder klopfunctie, een boormal of een stuk plaat met een geleidegat en een bakje water klaarleggen.
2. De tegel op zijn plek leggen, het midden van de aansluiting overnemen en de voegbreedte meetellen.
3. Schilderstape op het glazuur plakken en het midden van het gat met een stift aftekenen.
4. De tegel met de mooie kant naar boven op een vlakke, stevige ondergrond leggen, zodat hij niet doorbuigt.
5. De klopfunctie uitschakelen en een middelhoog toerental kiezen volgens de aanwijzingen van de boorfabrikant.
6. De boor in de mal zetten of schuin aanzetten, een ondiep groefje maken en de boor daarna rechtop zetten.
7. Met lichte druk boren en doorlopend met water koelen, of bij een waxboor licht rondcirkelen.
8. Tegen het einde de druk verminderen, zodat de achterkant van de tegel niet uitbrokkelt.
9. De kern eruit halen, de rand controleren en licht bijschuren met een diamantschuurspons.
10. De tegel afspoelen, laten drogen en voor het lijmen nog een keer passen.

Snijdt de boor niet meer en hoor je alleen nog gezoem, dan is hij verglaasd. Kort boren in een slijpsteen of een stuk cellenbeton helpt: daarmee komen de diamantkorrels weer bloot te liggen.

Het boren van één gat in een losse tegel duurt meestal maar een paar minuten. De meeste tijd gaat zitten in inmeten, gereedschap klaarzetten en controleren. Bij tegels die al liggen, een grote diameter of dikke buitentegels duurt het duidelijk langer. Wordt de ruimte rond de leidingen met kit gevuld, houd er dan rekening mee dat die volgens de fabrikant meestal pas na enkele dagen volledig is uitgehard. Belast hem in de douche tot die tijd niet onnodig met water.

Bekijk het gat van dichtbij met strijklicht van opzij, daarmee zie je ook fijne scheurtjes. Ga met je vinger over de rand: die mag niet scherp of uitgebrokkeld zijn. Tik zacht rond de gelegde tegel, een hol geluid verraadt een plek waar te weinig lijm zit. En pas vooral de rozet of manchet die het gat moet afdekken.

• Elk gat zit op de plek van de geplaatste aansluitingen en leidingen
• Rozetten en manchetten dekken de gaten volledig af en zitten in het midden
• De kraanaansluitingen zitten symmetrisch, op gelijke hoogte en op de juiste onderlinge afstand
• De randen van de gaten zijn strak, zonder uitbrokkeling of scherpe splinters
• Bij strijklicht zijn geen haarscheuren in de tegels te zien
• Rond de gaten is het glazuur of gepolijste oppervlak niet bekrast
• Tegels met gaten klinken bij aantikken niet hol
• De ruimte tussen leiding en tegel is gevuld met elastische kit, niet met voegmortel
• In de douche en bij het bad is de waterdichting met manchetten rond de doorvoeren intact
• De omgeving is schoon, zonder boorslik en stof