Waterstraalsnijden 120×120 met Jolly-rand

Een gewone buitenhoek werk je af met een metalen of kunststof hoekprofiel, of je laat de ene tegel over de rand van de andere vallen. Een profiel is praktisch, maar je ziet het altijd. Bij een overlappende tegel blijft de rauwe kern van de tegel in het zicht. De Jolly-rand lost beide problemen op. Beide platen krijgen een verstek, ze worden tegen elkaar gezet en op de hoek blijft alleen een dunne, bijna onzichtbare voeg over. Bij platen met een marmer- of natuursteenlook kan de tekening zelfs doorlopen over de hoek, en juist daarom zijn grote formaten zo populair.

Waarom dan een waterstraal? Een rechte verstekrand kun je ook maken met een tegelzaag met kantelbaar zaagblad. Een waterstraal met schuurmiddel, meestal fijn granaatzand, heeft een paar voordelen. De straal drukt niet op de plaat en laat haar niet trillen zoals een zaagblad doet. Dat is veel vriendelijker voor dunne, breekbare platen. Hij snijdt in één gang ook bogen, vormen en uitsparingen, bijvoorbeeld voor een kookplaat, wandcontactdoos of wastafel, en daarnaast de verstekrand. En een computer stuurt de snede volgens een tekening aan, zodat de maten ook op lange randen kloppen, waar je met de hand al snel een afwijking opbouwt.

Het nadeel is dat de machine vast staat. De platen moeten veilig naar de werkplaats en weer terug, en alles staat of valt met een nauwkeurige inmeting. Een waterstraal laat bovendien een licht ruw snijvlak achter en bij een schuine snede kan de rand iets onregelmatig zijn. Daarom wordt hij na het snijden bijna altijd nageslepen.

Inmeten en tekening

Alles begint met het precies inmeten van de plek waar de hoek komt. De tegelzetter of een technicus meet lengtes, hoogtes en vooral de werkelijke hoeken. In de praktijk gebeurt het vaak dat een wandhoek of eilandhoek niet precies 90 graden is. Het verstek moet dan worden aangepast, anders gaat de voeg op de hoek open staan. De maten gaan naar een tekening waarop per plaat staat welke rand verstek krijgt, waar de uitsparingen komen en hoe de tekening van de tegel moet lopen. Bij platen met een sprekend motief worden ze vaak eerst uitgelegd en genummerd, zodat de juiste stukken elkaar op de hoek ontmoeten.

Platen ophalen en vervoeren

Platen van 120×120 cm gaan staand in een rek of op een pallet met frame. Ze gaan nooit plat en zonder steun de bus in. Bij het laden gebruikt men een vacuümframe of minstens twee zuignappen, en altijd met twee mensen. Voordat de werkplaats de platen aanneemt, wordt elke plaat gecontroleerd op scheuren, afgebroken hoekjes en glazuurfouten. Het is verstandig als je daar zelf bij bent, of als je om foto's vraagt.

Het snijden zelf

De plaat gaat op een snijtafel met rooster en moet daar over het hele oppervlak vlak liggen, zonder door te buigen. Meestal komen eerst de rechte snedes en vormsnedes, daarna het verstek. Bij een Jolly-rand wordt het verstek niet tot een vlijmscherpe punt aan de voorkant doorgezet. Op de zichtzijde blijft een smal vlakje staan van ongeveer 1 tot 2 mm. Dat beschermt het glazuur tegen afsplinteren en geeft bij het verlijmen ruimte voor een dunne voeg. Een schuine snede gaat trager dan een rechte, omdat de straal door meer materiaal moet.

Rand afwerken

Na het snijden wordt de plaat afgespoeld en wordt de rand nageslepen met diamant schuurpads. Zo verdwijnen de ruwheid en kleine oneffenheden van de straal, en wordt het vlakje aan de voorkant licht gebroken zodat het niet scherp is. Bij glanzende platen kan de rand worden opgepolijst. Bij matte platen slijpt men zo dat de rand even mat oogt als het vlak. Daarna worden de platen opnieuw genummerd volgens de tekening en met randbescherming ingepakt.

Terug naar de bouw en doorlooptijd

De gesneden platen gaan terug naar de bouw. Een verstekrand is veel kwetsbaarder dan de oorspronkelijke fabrieksrand, dus de platen worden zo gedragen dat de rand nergens tegen vloer of kozijn stoot. Het verlijmen en dichtzetten van de hoek doet de tegelzetter die de platen legt.

Het snijden zelf kost per plaat enkele minuten tot tientallen minuten, afhankelijk van de lengte van de rand, de dikte en het aantal uitsparingen. De totale doorlooptijd hangt vooral af van alles eromheen. Inmeten en tekenen kost meestal één bezoek plus uitwerktijd. Werkplaatsen hebben vaak een planning, dus tussen het aanleveren van de tekening en de terugkeer van de platen zitten al snel enkele werkdagen, bij grotere klussen meer. Reken die tijd mee in je planning, zodat de tegelzetter niet zonder materiaal op de bouw staat. Na het verlijmen moet de tegellijm uitharden volgens de productinformatie van de fabrikant. Bij gangbare flexibele lijmen is dat ongeveer 24 uur voordat je kunt voegen. Epoxy op de hoek hardt uit volgens de fabrikant, en zolang dat duurt mag er niets tegen de hoek leunen of op het eiland worden gezet.

De duurste fout bij dit werk is een plaat op de verkeerde maat snijden. Bij 120×120 vervang je een mislukte plaat niet even met een restje. Snijd daarom pas als de ondergrond helemaal af is.

• De ondergrond is in eindstaat: gestukt of met gipsplaat afgewerkt, vlak, met hoekprofielen erin, waterdichting in de douche aangebracht en de sleuven voor elektra dichtgezet.
• De hoeken die betegeld worden zijn recht en loodrecht. Een scheve hoek laat je beter vóór het inmeten corrigeren dan dat de tegelzetter het met lijm moet wegwerken.
• De dikte van de lijmlaag ligt vast. Grote platen worden met de dubbele lijmmethode gezet, op wand en plaat, en die laag schuift de hele plaat naar voren. Dat verandert de plek van de hoek.
• Bij een eiland of meubel staat de kast stevig verankerd en is ze af. Een keukenkast die nog kan bewegen, breekt een Jolly-hoek binnen een paar weken.
• De exacte posities van uitsparingen zijn bekend: wandcontactdozen, schakelaars, kranen, afvoeren en apparatuur volgens de inbouwmaten van de fabrikant.
• Je hebt bepaald waar de tekening over de hoek moet doorlopen en waar het je niet uitmaakt.

Woon je in een appartementencomplex, denk dan ook aan het naar binnen brengen. Een plaat van 120×120 past vaak niet in een gewone lift en gaat dan via het trappenhuis. Stem met de VvE of de beheerder af wanneer dat gebeurt en hoe lift en trappenhuis worden beschermd, en plan een looproute zonder krappe bochten.

In de prijslijst staat ook een aparte post Waterstraalsnijden 60×60 (Jolly-rand). Het principe van de snede is hetzelfde, maar het formaat van de plaat verandert bijna alles eromheen.

• Gewicht en hanteren: een plaat van 120×120 heeft vier keer de oppervlakte van 60×60. Bij een dikte van ongeveer 9 tot 10 mm weegt ze rond de 30 kg en ze is lang en buigzaam. Je hebt twee mensen met zuignappen of een frame nodig. Een tegel van 60×60 draagt één persoon.
• Breukrisico: een grote plaat breekt bij verkeerd optillen, bij plat vervoeren en tijdens het snijden als ze niet volledig op de tafel ligt. Bij 60×60 is dat risico veel kleiner.
• Randlengte per stuk: één plaat van 120×120 heeft een rand van 1,2 m. Voor dezelfde strekkende meter heb je dus minder stukken en minder keer opspannen op de tafel. De snede is wel langer en een fout in de hoek valt daardoor meer op.
• Nauwkeurigheid van de hoek: een afwijking in het verstek die je op 60 cm nauwelijks ziet, wordt op 120 cm een voeg die naar het eind toe breder wordt.
• Toepassing: 120×120 kies je als je op de hoek zo min mogelijk voegen wilt, zoals op de voorkant van een eiland, hoge nissen en kolommen. 60×60 is handiger voor kleinere neggen, vensterbanken en vloeren met lagere plinten.
• Vervanging bij een fout: een mislukte tegel van 60×60 vervang je makkelijk uit je reserve. Bij 120×120 is de reserve meestal kleiner, en bijbestellen uit een andere productiepartij kan een andere tint opleveren.
• Vervoer: grote platen vragen om een rek, een frame en een grotere bus. Kleine tegels gaan gewoon in dozen.

Twijfel je welk formaat je laat verstekken, dan beslist vooral wat je legt. Snijd altijd de tegel die ook op de hoek komt. Heb je 120×120 op het vlak, laat dan ook de hoek daaruit maken, anders klopt het beeld van de hele wand niet meer.

Hoe bewerkelijk de klus is, en dus wat hij in totaal kost, hangt af van een paar dingen die je al bij het plannen kunt sturen.

Maakt het makkelijker

• Rechte randen zonder uitsparingen, waarbij de plaat alleen over de volle lengte verstek krijgt
• Een nauwkeurige tekening met genummerde platen die niet meer aangevuld hoeft te worden
• Dikkere, stevigere platen die minder doorbuigen bij het hanteren
• Platen die door en door gekleurd zijn, zodat de kleur van de kern geen rol speelt
• Meer gelijke snedes tegelijk, zodat het instellen van de machine over meer werk wordt verdeeld

Maakt het lastiger

• Dunne platen van ongeveer 6 mm, die op 120×120 erg buigzaam zijn en bij een verstek weinig materiaal overhouden
• Hoeken die afwijken van 90 graden, en een verstek gecombineerd met een boog of uitsparing in dezelfde plaat
• Een tekening die precies over de hoek moet doorlopen, omdat dan specifieke platen geselecteerd moeten worden
• Hoogglans, waar afgesprongen glazuur en een rand met andere glans direct opvallen
• Een lastige toegang: smal trappenhuis, geen lift, ver parkeren
• Maatwijzigingen nadat de tekening al bij de werkplaats ligt

Let vooral op dit: bij geglazuurde tegels waarvan de kern een andere kleur heeft dan het oppervlak, zie je op de Jolly-hoek een dun streepje kern. Bij licht marmerdessin met een roodachtige kern valt dat op. Plan je veel Jolly-hoeken, vraag de leverancier dan naar door en door gekleurde platen, of laat eerst een proefstuk verstekken voordat je de hele hoeveelheid bestelt.

Waterstraalsnijden is een tussenstap tussen inmeten en tegelzetten. Het raakt aan meerdere vakken, en de meeste problemen ontstaan precies op die grenzen.

• Stukadoor of afbouwer: zij maken de hoeken en vlakken. Hoe nauwkeurig zij werken, bepaalt direct of de Jolly-hoek strak sluit.
• Erkend elektricien en loodgieter of installateur: inbouwdozen en aansluitpunten moeten op hun definitieve plek zitten. Een wandcontactdoos verplaatsen nadat de plaat gesneden is, lukt niet zonder nieuwe plaat. Elektrisch werk laat je alleen door een erkend elektricien doen.
• Keukenleverancier: die levert de kasten van het eiland. Vraag de exacte maten op en of er een dragende plaat achter de tegels komt.
• Tegelzetter: die verlijmt de platen. Op de hoek gebruikt men meestal een flexibele tegellijm in een hogere klasse volgens NEN-EN 12004, bijvoorbeeld C2. De naad zelf wordt afhankelijk van de situatie gevuld met een flexibele voegmortel of epoxy in de kleur van de plaat. Beslis dat vóór het snijden, want het bepaalt hoe breed het vlakje op de rand moet zijn.
• Natuursteenbedrijf of werkplaats: de waterstraalwerkplaats heeft een tekening nodig, geen mondelinge omschrijving. Spreek duidelijk af wie de tekening maakt en wie verantwoordelijk is voor de maten.

In de praktijk werkt het het best als dezelfde tegelzetter inmeet en verlijmt. Die kent zijn eigen lijmdikte en zijn manier van hoeken sluiten, en dan ontstaat er geen discussie of de werkplaats of de inmeting de fout maakte.

• Scherpe rand zonder vlakje: een verstek tot op het oppervlak ziet er in de werkplaats perfect uit, maar bij het verlijmen of de eerste tik springt het glazuur af. Op de hoek blijven kleine schilfers achter die je niet zonder nieuwe plaat herstelt.
• Inmeten voordat de ondergrond af is: na het egaliseren van de wand schuift de hoek een paar millimeter op en passen de platen niet. Je ziet een open voeg of een plaat die over de andere uitsteekt.
• Afwijkende hoek gemist: een hoek van 92 graden met randen van precies 45 graden geeft een voeg die onderaan smal is en bovenaan breed, of andersom. Op een plaat van 120 cm hoog is dat duidelijk te zien.
• Verkeerd hanteren: een plaat die plat aan één rand wordt gedragen, breekt vaak pas later. Het haarscheurtje komt na het verlijmen tevoorschijn. Bij grote formaten is dit een van de bekendste oorzaken van klachten.
• Stijve naad op een bewegende ondergrond: wordt een hoek op gipsplaat of een meubel met een star materiaal gesloten, dan ontstaat na verloop van tijd een haarscheur in de naad of laat de rand los.
• Niet nageslepen rand: een ruwe rand van de straal neemt vuil en voegmiddel op, waardoor de hoek grauw oogt.
• Jolly op een looprand: een verstekhoek op een traptrede of opstap raakt beschadigd. Voor trappen zijn kant-en-klare traptegels of afgeronde randen geschikter.
• Gemengde partijen: een bijbestelde plaat na breuk heeft vaak een andere tint, en juist op de hoek, waar twee platen elkaar raken, zie je dat verschil het best.

Het snijden met een waterstraal en het verlijmen van platen van 120×120 laat je aan vakmensen over. Je kunt wel zelf controleren of de hoeken klaar zijn voor de inmeting. Daarmee voorkom je dat er op een verkeerde maat wordt gesneden. Je hebt een lange waterpas, een rolmaat, een schuifhoekmeter of digitale hoekmeter, potlood en een notitieblok nodig.

1. Controleren of stukwerk, gipsplaat en waterdichting helemaal droog en af zijn.
2. De waterpas verticaal op beide vlakken naast de hoek zetten en kijken of de hoek loodrecht staat.
3. De hoek op drie hoogtes meten: onder, midden en boven, met de schuifhoekmeter tegen beide vlakken.
4. De gemeten hoeken per hoogte opschrijven en noteren waar de afwijking groter is dan een paar tiende graad.
5. Met de waterpas over het vlak schuiven en holle of bolle plekken met potlood markeren.
6. Bij een eiland of meubel stevig tegen de kast duwen en voelen of die beweegt.
7. De posities van dozen, kranen en afvoeren nameten en naast de tekening leggen.
8. Foto's maken van elke hoek met de waterpas ertegen en die vóór het inmeten naar de tegelzetter sturen.

Zie je duidelijke afwijkingen, laat de stukadoor of afbouwer de hoek dan eerst corrigeren. Dat is eenvoudiger en goedkoper dan een plaat opnieuw laten snijden.

Controleer twee keer: bij het ontvangen van de gesneden platen en na het verlijmen.

Bij ontvangst van de platen

Bekijk de rand tegen het licht. Hij moet over de hele lengte recht zijn, zonder schilfers aan de zichtzijde en met een even breed vlakje. Ga er met je vinger langs: hij mag niet scherp of ruw aanvoelen. Vergelijk de nummering met de tekening en meet de uitsparingen na met een rolmaat. Kijk ook naar het vlak rond de snede, of daar geen krassen van het rooster of resten schuurmiddel op zitten.

Na het verlijmen

Op de hoek hoort een dunne, gelijkmatige voeg over de hele hoogte of lengte te zitten. Leg een lange waterpas over beide vlakken: de platen moeten in één vlak liggen en de hoek mag niet terugwijken of uitsteken. Tik zacht op de platen bij de hoek. Een hol geluid wijst op plekken zonder lijm, waar de rand kan afbreken. Bij platen met tekening kijk je of die doorloopt zoals afgesproken.

Opleverlijst

• Alle platen zijn genummerd en komen overeen met de tekening
• De verstekrand is over de hele lengte recht, zonder afgesprongen glazuur
• Aan de zichtzijde is een smal vlakje blijven staan en de rand is niet scherp
• De rand is nageslepen en heeft dezelfde glans of matheid als het vlak
• Uitsparingen zitten op de gemeten plek van dozen, kranen en apparatuur
• De platen hebben geen scheuren, afgebroken hoekjes of krassen van de machine
• Op de verlijmde hoek zit over de hele lengte een gelijkmatige voeg
• Beide vlakken bij de hoek liggen in één vlak
• Bij aftikken rond de hoek klinkt niets hol
• De tekening loopt over de hoek zoals afgesproken
• De naad is gevuld met het afgesproken materiaal in de kleur van de plaat
• Restanten en reserveplaten zijn uit dezelfde partij en gemarkeerd