Wand- en vloertegels XL-formaat 60×120

Een lange tegel gedraagt zich anders dan een vierkant van 30×30 of 60×60. Keramische tegels trekken bij het bakken een klein beetje krom, meestal in het midden van de lange zijde. Bij een klein formaat zie je dat niet. Bij een lengte van 120 cm wordt zelfs een kleine kromming zichtbaar als overstaande randen: plekken waar de ene tegel net boven de buurtegel uitsteekt. Op de vloer voel je dat met je voet, op de wand zie je het bij strijklicht.

Het tweede verschil zit in de lijmdekking. Onder een grote tegel ontstaan snel luchtzakken. Dekt de lijm niet bijna de hele achterkant, dan klinkt de tegel hol bij het afkloppen. Bij belasting, bijvoorbeeld onder de poot van een kast of als er iets zwaars op valt, kan hij dan breken.

Het derde verschil is het hanteren. Eén persoon kan een tegel van 60×120 niet veilig dragen of leggen. Er wordt met z'n tweeën gewerkt, met zuignappen en vaak met een draagframe. Voor het zagen zijn een lange tegelsnijder en diamantgereedschap nodig. Dat alles bepaalt het tempo en het resultaat.

Waar 60×120 het vaakst wordt toegepast:

• Vloeren in woonkamer, hal en keuken, vaak met vloerverwarming
• Badkamerwanden waar de eigenaar zo min mogelijk voegen wil
• De keukenachterwand tussen boven- en onderkasten
• Een doorlopende vloer van binnen naar het terras, als de fabrikant hetzelfde decor ook in een buitendikte levert

In de prijslijst van NUMIQ staan naast deze post nog twee verwante posten, elk met een eigen pagina. Het loont om de juiste te kiezen, want elke post gaat uit van een andere werkwijze en een andere zwaarte van het werk.

• Wand- en vloertegels tot 60 cm: gangbare formaten zoals 30×60, 60×60 of kleiner. Eén persoon kan een tegel dragen, de ondergrond hoeft minder perfect te zijn, de zaagsneden zijn korter en het tempo ligt hoger. Heb je tegels van 60×60, dan hoort je klus hier en niet bij XL.
• Wand- en vloertegels XL-formaat 60×120 (deze pagina): één specifiek lang formaat. Vraagt een vlakkere ondergrond, dubbelzijdig lijmen, een levelingsysteem en werken met twee personen. Op de wand spelen het gewicht en de sterkte van de ondergrond een grote rol.
• Wand- en vloertegels gres boven 60 cm: de overige grote formaten, zoals 80×80, 100×100, 120×120 of grote dunne platen. Bij de grootste maten zijn een draagframe, meer mensen en soms ander zaaggereedschap nodig. Heb je een andere maat boven 60 cm, kijk dan daar.

Waarom heeft 60×120 een eigen post? In de praktijk is het het meest gebruikte XL-formaat en tegelzetters hebben er een vaste werkwijze voor. Het is duidelijk zwaarder dan 60×60, maar een gewone ploeg kan het nog leggen zonder de speciale uitrusting die de grootste platen nodig hebben.

Bij XL-formaat bepaalt de voorbereiding meer dan het lijmen zelf. De meeste klachten ontstaan in de ondergrond, niet in de tegel.

Vlakheid en sterkte van de ondergrond

De dekvloer of het stucwerk moet vlak zijn. Voor grote formaten wordt meestal een afwijking van hooguit ongeveer 2 mm onder een rei van 2 m aangehouden. De precieze waarden staan in de documentatie van de tegel- en lijmfabrikant. Grote oneffenheden kun je niet wegwerken met lijm, want een te dikke laag krimpt tijdens het drogen en de tegel kan daardoor gaan golven. Op de vloer wordt daarom vaak eerst een egaline aangebracht. Op de wand wordt het stucwerk rechtgezet of komt er gipsplaat.

De ondergrond moet stevig zijn, stofvrij en zonder loszittende lagen. Bij oudere woningen kom je vaak een zandcementvloer tegen die aan de oppervlakte zandt. Die moet eerst verstevigd of geschuurd worden. Op oude tegels lijmen kan soms, maar bij 60×120 alleen als ze vast zitten, vlak liggen en nergens hol klinken.

Vocht in de dekvloer

Een nieuwe dekvloer moet droog zijn. Een zandcementdekvloer heeft afhankelijk van de dikte meestal enkele weken nodig. Een anhydrietvloer, in Nederlandse nieuwbouw veel gebruikt, is nog gevoeliger voor vocht en moet vaak ook geschuurd worden. De tegelzetter hoort het restvocht te meten, niet op het oog te schatten. Bij vloerverwarming wordt vóór het tegelen een opstookprotocol gevolgd volgens de leverancier van het systeem: langzaam opwarmen en weer afkoelen. Zonder die stap kan de dekvloer nog vervormen als de tegels er al op liggen.

Legplan en afstemming met andere vakmensen

Bij lange tegels is het slim om de indeling vooraf te tekenen. Het doel is smalle stroken langs de muur en bij de deur te voorkomen, en kranen, wandcontactdozen en schakelaars zo te plaatsen dat ze niet precies op een tegelrand vallen. Spreek daarom met de loodgieter en de erkend elektricien af vóórdat de stukadoor komt. Het verplaatsen van elektra is werk voor de erkend elektricien, niet voor de tegelzetter. In de praktijk gebeurt het vaak dat een wandcontactdoos 2 cm verkeerd zit en de tegel over de hele breedte moet worden ingezaagd.

Wat verder klaar of bekend moet zijn:

• De waterdichting in de douche en rond het bad, inclusief afdichtingsband in de hoeken en manchetten rond leidingen
• De afgewerkte vloerhoogte, in verband met kozijnen, dorpels en de onderkant van binnendeuren
• Plaats en type douchegoot bij een inloopdouche
• Bevestigingspunten voor zware onderdelen op de wand, zoals een hangtoilet of wastafel, zodat er later niet blind door de tegels geboord wordt

Vloer

Na controle van de ondergrond komt er een voorstrijkmiddel op. Dat maakt de zuigkracht overal gelijk en zorgt voor betere hechting van de lijm. De tegelzetter zet de hartlijn uit volgens het legplan en legt de eerste rij droog neer om de aansluiting bij deur en wanden te controleren.

De lijm wordt opgezet met een lijmkam met grote tand, meestal 10 tot 12 mm, en daarnaast komt een dun laagje op de achterkant van de tegel. Dat heet dubbelzijdig lijmen of de buttering-floating-methode. De ribbels op de ondergrond lopen evenwijdig aan de korte zijde van de tegel, zodat de lucht bij het aandrukken kan ontsnappen. De tegel wordt neergelegd, iets heen en weer geschoven en aangedrukt, vaak met een rubberhamer of een trilapparaat.

Tussen de tegels komen levelingclips met wiggen. Die trekken de randen in één vlak zolang de lijm uithardt. Daarna worden de clips afgebroken. Af en toe tilt de tegelzetter een net gelegde tegel op om te zien of de lijm de hele achterkant raakt. Is dat niet zo, dan past hij zijn werkwijze aan.

Wand

Op de wand begint men vanaf een waterpas gestelde steunlat die een stukje boven de vloer wordt vastgezet. Zo zakt de eerste rij niet weg. De onderste rij wordt pas als laatste geplaatst, wanneer de afgewerkte vloerhoogte vaststaat. Bij het gewicht van 60×120 zijn een lijm met verminderde afglijding en een stevige ondergrond belangrijk. Kalkzandsteen en beton zijn meestal goed. Gipsblokwanden vragen een passende voorstrijk. Gipsplaat moet geschikt zijn voor vochtige ruimtes en wordt meestal dubbel beplaat, zodat de wand de belasting draagt die de fabrikant opgeeft.

Op de wand kun je 60×120 staand of liggend plaatsen. Staand geeft minder horizontale voegen en de ruimte lijkt hoger. Liggend is het makkelijker om de tegelhoogte af te stemmen op een hele rij tegels.

Zaagsneden en uitsparingen

Rechte sneden worden gemaakt met een handtegelsnijder met een rail langer dan 120 cm of met een tafelzaag met waterkoeling. Gaten voor leidingen en inbouwdozen worden met diamantboren gemaakt, uitsparingen met een haakse slijper. Bij buitenhoeken worden de zaagkanten vaak in verstek geslepen, zodat er een strakke hoek ontstaat zonder profiel. Bij een douche op afschot wordt de tegel ofwel in een envelopsnede gezaagd, ofwel komt er een douchegoot langs de wand en loopt de hele vloer in één richting af. Die tweede oplossing is bij 60×120 meestal mooier, omdat de tegels heel blijven.

Voegen en kitvoegen

Er wordt gevoegd als de lijm is uitgehard, meestal op zijn vroegst de volgende dag, bij snelhardende lijm eerder volgens de fabrikant. De voeg is smal, meestal 2 tot 3 mm, maar nooit nul. Hoeken, de aansluiting met het bad, de rand van de vloer en dilatatievoegen worden niet met voegmiddel gevuld, maar met sanitairkit.

Hoe lang het duurt

Het leggen van 60×120 gaat zichtbaar langzamer dan bij kleinere formaten. Elke tegel wordt dubbelzijdig gelijmd, met clips uitgelijnd en bij het zagen met twee personen gehanteerd. Na het leggen kun je meestal na 24 uur voorzichtig over de vloer lopen. Volledige belasting en het aanzetten van de vloerverwarming adviseren lijmfabrikanten meestal pas na enkele dagen tot weken. Reken daarbij de tijd voor egaliseren en het drogen van de dekvloer, want dat is vaak het langste onderdeel van de hele planning.

De tegel

• Gerectificeerde rand: de randen zijn nageslepen en precies haaks, zodat een smalle voeg mogelijk is. Bij 60×120 is dat de gangbare standaard.
• Dikte: meestal ongeveer 9 tot 10 mm. Dikkere buitentegels zijn zwaarder en lastiger te zagen. Dunne varianten zijn lichter op de wand, maar breekbaarder bij het hanteren.
• Oppervlak: een gepolijst oppervlak laat elke overstaande rand en elke oneffenheid zien, mat verbergt meer. Voor badkamer- en keukenvloeren loont het om ook te kijken naar de slipweerstand die de fabrikant opgeeft.

Tegellijm

Voor grote formaten wordt een flexibele cementgebonden lijm gebruikt, meestal met de aanduiding C2 volgens NEN-EN 12004, met verminderde afglijding (T) en verlengde open tijd (E). Bij vloerverwarming, op gipsplaat of op een balkon kies je een lijm met hogere vervormbaarheid (S1 of S2). Er bestaan ook vloeibaardere vloerlijmen die de ruimte onder de tegel beter vullen. Wat de tegelfabrikant voorschrijft, gaat altijd voor.

Levelingsysteem

Clips met wiggen of met draaidoppen zijn bij 60×120 bijna onmisbaar. Ze maken een slechte ondergrond niet goed, maar houden de randen van buurtegels in één vlak tijdens het uitharden. Een wiggensysteem werkt snel, een draaisysteem laat fijner bijstellen toe.

Voegmiddel

Voor droge ruimtes volstaat een goed cementgebonden voegmiddel (CG2). In de douche en op de keukenachterwand kiest men vaak epoxyvoeg, die geen water of vet opneemt. Epoxy is lastiger te verwerken en hardt sneller uit, dus het vraagt ervaring.

Hoe zwaar het werk is, en dus wat het uiteindelijk kost, hangt af van wat de tegelzetter ter plekke aantreft. Makkelijker wordt het door:

• Een vlakke, droge ondergrond die niet geëgaliseerd hoeft te worden
• Een groot rechthoekig vlak zonder nissen en kolommen
• Een vooraf afgesproken legplan en goed geplaatste aansluitpunten
• Vrije toegang, een lift of een begane grond waar de tegels makkelijk binnenkomen

Zwaarder wordt het door:

• Een kleine badkamer met veel hoeken, nissen en uitsparingen rond leidingen
• Wandtegels tot aan het plafond, waarbij zware tegels vanaf een steiger of trap geplaatst worden
• Verstekhoeken slijpen in plaats van profielen gebruiken
• Een douche op afschot met envelopsneden
• Het laten doorlopen van een marmerachtige nerf over meerdere tegels
• Tegels naar boven brengen zonder lift: Nederlandse trappen zijn vaak smal en steil, en een tegel van 120 cm past lang niet altijd om de draai of in een kleine lift

Bestel genoeg extra tegels voor zaagverlies. Bij lange tegels en grillige ruimtes is het verlies groter dan bij kleine formaten, en later dezelfde productiepartij bijbestellen lukt niet altijd.

• Halfsteens verband: een verspringing van een halve tegellengte ziet er natuurlijk uit, maar bij licht kromme tegels vallen de overstaande randen juist extra op. Fabrikanten adviseren daarom meestal een verspringing van hooguit een derde. Kijk dat na in het technische blad voordat je een patroon kiest.
• Lijmen op klodders: lijm in losse bergjes laat holtes achter. Later hoor je dat als hol geluid, zie je een barst of komt de tegel los.
• Uitvlakken met een dikke laag lijm: in plaats van egaline wordt de oneffenheid met lijm opgevuld. Het gevolg is een golvend vlak en scheuren door krimp.
• Geen dilatatie: zonder kitvoeg langs de rand en bij de deur kan de vloer bij temperatuurwisselingen, zeker met vloerverwarming, omhoog komen of barsten.
• Bijna geen voeg: tegels raken elkaar aan de randen, hebben geen ruimte om te werken en schilferen af.
• Tegelen op een natte dekvloer: het vocht komt later terug als witte uitslag in de voegen of als loslatende tegels.
• Smalle stroken langs de muur: zonder legplan ontstaat bij de deur een strook van een paar centimeter, die eruitziet als een fout en snel afbreekt.
• Te zwakke wand: enkele gipsplaat of oud kalkpleisterwerk draagt het gewicht van XL-tegels niet altijd. Het probleem zie je pas na een tijd, als scheurtjes in de voegen.

Heb je ervaring met kleinere tegels en wil je XL-formaat proberen, begin dan met een vlakke vloer in een eenvoudige ruimte zonder douche, bijvoorbeeld een toilet of bijkeuken. De badkamerwand en een douche op afschot laat je beter aan een tegelzetter over. Zorg voor een helper, dubbele zuignappen, een lange tegelsnijder, levelingclips, een lijmkam met grote tand en een mixer.

1. Ondergrond controleren met een lange rei en oneffenheden wegwerken met egaline.
2. Ondergrond stofzuigen en voorstrijken volgens de fabrikant.
3. Een legplan tekenen en de eerste rij droog neerleggen.
4. Randisolatiestrook langs de wanden aanbrengen.
5. Lijm voor grote formaten precies volgens de verpakking aanmaken en laten rijpen.
6. Lijm met de lijmkam op de ondergrond opzetten en een dun laagje op de achterkant van de tegel aanbrengen.
7. Tegel met z'n tweeën neerleggen, iets schuiven en aandrukken.
8. Levelingclips plaatsen en de wiggen aandrukken.
9. De eerste tegel optillen en de lijmdekking controleren.
10. Overtollige lijm uit de voegen halen voordat die hard wordt.
11. Na uitharden van de lijm de clips afbreken en voegen.
12. Rand en dilatatievoegen afkitten.

Blijkt de ondergrond te oneffen, of liggen de eerste tegels ook met clips niet in één vlak, stop dan. Een mislukte XL-vloer herstellen is lastiger dan hem meteen door een vakman laten leggen.

Bekijk het tegelwerk bij daglicht en ook met een zaklamp of lamp die plat op de vloer ligt. Strijklicht laat overstaande randen en golving veel beter zien dan een plafondlamp. Loop bij de oplevering deze punten na:

• Vlakheid onder een lange rei, zonder zichtbare bulten of kuilen
• Geen overstaande randen tussen buurtegels die je met je vinger of voet voelt
• Afkloppen met een sleutel of steel, zonder hol geluid op de tegels
• Gelijke voegbreedte en rechte voeglijnen
• Verband volgens het afgesproken legplan, met een verspringing volgens het advies van de fabrikant
• Strakke zaagsneden rond leidingen, inbouwdozen en kozijnen, zonder afgeschilferde randen
• Kitvoegen in de hoeken, langs de rand en bij bad of douchebak
• Goed afschot in de douche, zodat het water naar de goot loopt en nergens blijft staan
• Een schoon oppervlak zonder resten lijm of voegmiddel
• Overgebleven tegels uit dezelfde partij, voor een eventuele reparatie
• Duidelijkheid over wanneer de vloer volledig belast mag worden en de vloerverwarming aan mag