Gwintowanie rur

Zanim zacznie się cięcie, w instalacji nie może być ciśnienia. Przy ogrzewaniu oznacza to spuszczenie wody przynajmniej z tej gałęzi, na której się pracuje. Przy wodzie użytkowej zamyka się zawór główny i odkręca najniżej położony kran. Potem fachowiec postępuje mniej więcej tak:

1. Odcina rurę prostopadle, najlepiej obcinakiem do rur, żeby koniec był równy.
2. Usuwa zadziory od środka i z zewnątrz, czyści powierzchnię z rdzy i starej farby.
3. Zakłada głowicę gwinciarską w odpowiednim rozmiarze i smaruje rurę olejem do gwintowania.
4. Nacina gwint równym ruchem. Przy narzędziu ręcznym co chwilę cofa je lekko, żeby wyłamać wióry.
5. Czyści gwint, sprawdza jego długość i powierzchnię, a potem próbnie nakręca kształtkę.
6. Uszczelnia gwint pakułami lnianymi z pastą, nicią uszczelniającą albo taśmą teflonową i dokręca połączenie.

Dlaczego tyle uwagi poświęca się smarowaniu i prostemu nałożeniu głowicy? Jeśli głowica wejdzie krzywo, gwint też będzie krzywy, kształtka stanie pod kątem, a połączenie będzie skłonne do przecieków. Bez oleju gwint się rwie i powstaje szorstka powierzchnia, którą trudno dobrze uszczelnić.

W instalacjach wodnych, grzewczych i gazowych w Polsce stosuje się gwinty rurowe calowe, potocznie nazywane po prostu calowymi. Opisują je normy PN-EN 10226 (gwinty uszczelniane na gwincie) oraz PN-EN ISO 228 (gwinty walcowe). W praktyce trzeba rozróżniać przede wszystkim te oznaczenia:

• R: zewnętrzny gwint stożkowy, nacinany bezpośrednio na rurze. Przy dokręcaniu klinuje się i uszczelnia na gwincie razem z materiałem uszczelniającym. To typowy gwint na rurach stalowych do wszystkich trzech mediów,
• Rp: wewnętrzny gwint walcowy w kształtkach, w który wkręca się gwint stożkowy R,
• G: gwint walcowy, który sam nie uszczelnia. Stosuje się go tam, gdzie szczelność zapewnia płaska uszczelka albo o-ring, na przykład w śrubunkach, przyłączach zaworów grzejnikowych czy przy pompach.

Gwinty wewnętrzne niemal zawsze są gotowe fabrycznie w kształtkach i armaturze. Na budowie nacina się je tylko wyjątkowo. Ważne, żeby rodzaj i rozmiar gwintu na rurze i na kształtce do siebie pasowały. Jeśli masz wątpliwości, sprawdź kartę techniczną producenta armatury.

Rury stalowe czarne to klasyka starszych instalacji centralnego ogrzewania. Dobrze się je gwintuje ręcznie i maszynowo, a połączenie jest mocne i rozbieralne.

Rury ocynkowane często spotyka się w instalacjach wodnych w blokach i starszych domach. Przy nacinaniu gwintu warstwa cynku w tym miejscu siłą rzeczy znika, dlatego tak ważne jest dobre uszczelnienie, które chroni gwint przed wilgocią. Rur ocynkowanych nie powinno się spawać ani podgrzewać, więc gwint jest tu naturalnym wyborem.

Rury nierdzewne są twardsze i bardziej wymagające dla narzędzi. Potrzebują ostrych narzynek przeznaczonych do stali nierdzewnej i zwykle gwintowania maszynowego.

Nie gwintuje się rur z tworzyw sztucznych i wielowarstwowych, rur miedzianych ani cienkościennych systemów stalowych przeznaczonych do zaprasowywania. Do nich służą złączki zaprasowywane, zaciskowe lub lutowane, ewentualnie przejściówki z gwintem. Nie nadaje się też mocno skorodowana rura, w której po nacięciu gwintu zostałaby zbyt cienka ścianka.

Ręczna gwintownica z grzechotką wystarczy przy mniejszych średnicach i kilku gwintach, na przykład przy naprawie w łazience albo podłączeniu grzejnika. Jej zaleta jest taka, że zmieści się w ciasnym miejscu, gdzie maszyny nie da się postawić.

Gwintownicę elektryczną albo gwinciarkę stosuje się przy większych średnicach, twardszych materiałach i większej liczbie gwintów. Gwinty wychodzą równiejsze, praca idzie szybciej, a rura i ściana, do której jest przymocowana, są mniej obciążone. Jeśli odcinek da się zdemontować, hydraulik czasem woli go wyciąć, wykonać gwint na maszynie i zamontować gotowy element z powrotem.

Pracochłonność, a więc i koszt, zależy głównie od tego:

• jaka jest średnica rury i ile gwintów trzeba wykonać,
• z jakiego materiału jest rura, bo stal nierdzewna i stare, twarde rury gwintuje się trudniej,
• jak wygląda dostęp, na przykład gdy rura biegnie tuż przy ścianie, w narożniku albo za kotłem,
• w jakim stanie jest instalacja, bo skorodowany albo zarośnięty koniec trzeba skrócić aż do zdrowego materiału,
• czy trzeba spuścić i ponownie napełnić ogrzewanie albo zakręcić wodę w całym domu,
• czy chodzi o wodę, ogrzewanie czy gaz, gdzie wymagania dotyczące kontroli są ostrzejsze.

W praktyce często okazuje się, że najwięcej czasu nie zajmuje sam gwint, tylko odkręcenie zardzewiałego starego połączenia i przygotowanie miejsca pracy.

Przy wodzie pitnej stosuje się wyłącznie materiały uszczelniające przeznaczone do wody pitnej, czyli pasty i nici z atestem higienicznym. Gwint powinien być czysty, bez resztek oleju i wiórów, które mogłyby trafić do instalacji.

Przy ogrzewaniu połączenie obciąża temperatura oraz ciągłe nagrzewanie i stygnięcie. Uszczelnienie musi być odpowiednie do instalacji grzewczych, a połączenia nie wolno przeciągnąć, żeby kształtka nie pękła. Jeśli rury mają potem zniknąć w bruździe w ścianie lub w wylewce, każde zakryte połączenie musi przejść próbę szczelności jeszcze przed tynkowaniem.

Przy gazie gwinty i połączenia może wykonywać tylko instalator z uprawnieniami gazowymi, a po zakończeniu pracy obowiązkowo przeprowadza się próbę szczelności i sporządza protokół. Jeśli poczujesz gaz, nie używaj urządzeń elektrycznych ani nie włączaj światła, otwórz okna, opuść pomieszczenie i zadzwoń na pogotowie gazowe 992 lub numer alarmowy 112.

W bloku piony i wspólne instalacje należą do wspólnoty mieszkaniowej albo spółdzielni. Nie spuszcza się ich i nie przerabia na własną rękę, zawsze trzeba wcześniej skontaktować się z zarządcą lub administracją, bo dotyczy to także sąsiadów.

Przy odbiorze pracy zwróć uwagę na te punkty:

• gwint jest gładki, bez wyrwanych zwojów i zadziorów,
• kształtka lub zawór stoi prosto, nie pod kątem,
• z kształtki nie wystaje za dużo gwintu ani uszczelnienia,
• przy wodzie instalację napełniono pod ciśnieniem, a połączenie zostało suche,
• przy ogrzewaniu instalację napełniono, odpowietrzono, a ciśnienie na manometrze w czasie próby nie spadało,
• przy gazie jest protokół z próby szczelności,
• okolica jest oczyszczona z oleju i wiórów.