Wymiana zaworu powrotnego grzejnika

Zadanie zaworu

Gorąca woda z kotła albo z węzła cieplnego płynie do grzejnika zasilaniem, na którym zwykle siedzi zawór termostatyczny z głowicą. Schłodzona woda wraca powrotem i właśnie tam jest zawór powrotny. W hurtowniach nazywa się go też zaworem odcinającym powrotnym albo śrubunkiem odcinającym. Robi dwie rzeczy:

• pozwala zamknąć grzejnik, więc razem z zakręconym zasilaniem można go zdjąć bez spuszczania wody z całej instalacji,
• umożliwia nastawę wstępną, czyli ograniczenie przepływu przez grzejnik, żeby grzejniki położone blisko kotła nie „zabierały” ciepłej wody tym dalszym.

Nastawę ustawia się wewnętrzną śrubą, zwykle kluczem imbusowym, pod kołpakiem zaworu. Domownik w ciągu roku jej nie zmienia. Ustawia ją instalator przy regulacji instalacji, a potem zawór latami po cichu robi swoje.

Dlaczego zawór się wymienia

• Kapie przy wrzecionie, czyli tam, gdzie z korpusu wychodzi śruba sterująca. Dławnica albo o-ring z czasem tracą elastyczność.
• Przecieka przy nakrętce między zaworem a grzejnikiem, najczęściej po latach albo po zbyt mocnym dokręceniu.
• Nie da się go zamknąć albo po zamknięciu nadal przepuszcza, bo gniazdo jest zarośnięte osadem.
• Korpus jest pęknięty, na przykład po zamarznięciu wody w nieogrzewanym domu albo po przeciągnięciu.
• Wymienia się grzejnik i stary zawór nie pasuje wymiarem lub rodzajem przyłącza.
• Przy regulacji instalacji okazuje się, że stary zawór w ogóle nie ma nastawy wstępnej.

W praktyce często zdarza się, że zaworu nikt nie ruszał od lat i przy pierwszej próbie zamknięcia wrzeciono się obraca, ale woda płynie dalej, albo zaczyna kapać właśnie przy wrzecionie. To dobry powód, żeby takie zawory raz na jakiś czas zamknąć i otworzyć, nawet gdy nic się nie dzieje.

W cenniku są trzy pokrewne pozycje i łatwo je pomylić. Różnią się tym, którą stronę grzejnika obejmują i w jakim zakresie.

• Wymiana zaworu powrotnego (ta strona): wymienia się jedną sztukę na powrocie, bez głowicy. Zawór termostatyczny na zasilaniu zostaje. Sprawdza się, gdy problem dotyczy tylko tej strony, a zasilanie jest w porządku.
• Wymiana zaworu termostatycznego: dotyczy strony zasilania, korpusu zaworu termostatycznego i zwykle także głowicy. Inna część, inna funkcja, inne ustawienia.
• Montaż zaworów grzejnika: osadzenie zaworów na nowym grzejniku lub nowej instalacji, zazwyczaj po obu stronach naraz, często z podłączeniem rur od zera.

Kiedy wystarczy sam powrót? Gdy zawór termostatyczny jest nowszy, szczelny i dobrze reguluje. Jeśli zawór na zasilaniu jest w tym samym wieku i stanie co powrotny, warto rozważyć wymianę obu za jednym razem. Najwięcej pracy wymaga odcięcie i spuszczenie wody, a potem napełnienie i odpowietrzenie, a to robi się raz, niezależnie od tego, czy wymieniasz jeden zawór, czy dwa. Nie łącz jednak bez zastanowienia nowego z bardzo starym: nowy zawór termostatyczny innego producenta może mieć inną długość zabudowy i wtedy trzeba poprawiać rury po obu stronach.

Osobny przypadek to grzejniki z dolnym zasilaniem środkowym, gdzie zasilanie i powrót są w jednym podwójnym zestawie przyłączeniowym, potocznie nazywanym zaworem „H”. Tam samego zaworu powrotnego zwykle nie da się wymienić, wymienia się cały zestaw. Jeśli masz taki grzejnik, powiedz o tym wcześniej, żeby instalator przywiózł właściwą część.

W domu jednorodzinnym

W domu z własnym kotłem sam decydujesz o spuszczeniu i napełnieniu instalacji, więc z terminem jest łatwiej. Pomoże, jeśli przygotujesz:

• wolny dostęp do grzejnika, odsunięte meble i zdjęte firanki,
• zdjętą osłonę grzejnika albo parapet, jeśli zasłania przyłącza,
• informację, czy w instalacji jest woda, czy płyn niezamarzający, ewentualnie inhibitor korozji,
• miejsce, gdzie można wylać spuszczoną wodę, i dostęp do zaworu spustowego,
• zdjęcie zaworu i oznaczeń na korpusie, jeśli chcesz je wysłać wcześniej.

Płynu niezamarzającego, na przykład na bazie glikolu, nie wylewa się do kanalizacji. Zbiera się go do pojemników i zwykle wlewa z powrotem albo uzupełnia nowym według zaleceń producenta. Trzeba o tym pomyśleć wcześniej, bo zbieranie płynu zajmuje czas i wymaga kanistrów.

W bloku z centralnym ogrzewaniem

W bloku, czy to z wielkiej płyty, czy w kamienicy podłączonej do sieci ciepłowniczej, piony c.o. są częścią wspólną budynku. O ich spuszczaniu decyduje zarządca, wspólnota mieszkaniowa albo spółdzielnia. Jeśli grzejnika nie da się pewnie odciąć z obu stron, trzeba spuścić cały pion, a to dotyczy także sąsiadów nad tobą i pod tobą. Dlatego:

• ustal termin z administracją z wyprzedzeniem, poza sezonem grzewczym jest to dużo prostsze,
• dowiedz się, kto spuszcza i napełnia pion oraz kto odpowietrza grzejniki u sąsiadów,
• zapytaj, czy w budynku stosuje się konkretny typ zaworów ze względu na regulację instalacji lub rozliczanie ciepła.

Na wielu grzejnikach w blokach wiszą podzielniki kosztów ciepła. Przy wymianie samego zaworu zwykle nie trzeba ich ruszać i lepiej tego nie robić, bo są zaplombowane i należą do firmy rozliczeniowej.

Alternatywą dla spuszczania pionu jest zamrożenie rury. Instalator specjalnym urządzeniem robi w rurze korek lodowy i wymienia zawór bez spuszczania wody. Da się to zrobić na miedzi i stali typowych średnic, na tworzywie zwykle nie, i nie każdy hydraulik ma takie urządzenie.

Kształt: prosty czy kątowy

Zawór kątowy stosuje się, gdy rura wychodzi ze ściany albo z podłogi prostopadle do przyłącza grzejnika. Prosty, gdy rura biegnie w osi przyłącza, zwykle z boku. Zamiennik powinien mieć ten sam kształt, inaczej trzeba przerabiać rury. Przy grzejnikach płytowych z dolnym bocznym przyłączem częstsze są kątowe, przy starych żeliwnych grzejnikach członowych z rurami ze ściany raczej proste.

Połączenie z rurą

• Stalowa rura gwintowana: zawór z gwintem wewnętrznym, zwykle półcalowym. Uszczelnia się pakułami z pastą albo nicią uszczelniającą.
• Rura miedziana: zawór z gwintem zewnętrznym i złączką zaciskową z pierścieniem dobraną do średnicy rury.
• Rura z tworzywa i wielowarstwowa (PEX, PE-RT, Al-PEX): najczęściej przyłącze typu eurokonus ze złączką do konkretnego wymiaru i rodzaju rury. Tu nie stosuje się pakuł, uszczelnia stożek i o-ring.

Półśrubunek po stronie grzejnika

Do grzejnika zawór łączy się przez półśrubunek, który wkręca się w króciec grzejnika, a zawór dociąga się do niego nakrętką. Półśrubunek jest w komplecie z nowym zaworem i zwykle też się go wymienia. Stary może mieć zużytą powierzchnię uszczelniającą i nowy zawór nie musi do niego dobrze przylegać.

Dodatkowe funkcje

• Nastawa wstępna: dziś standard, w starszych zaworach nie zawsze. Jeśli instalacja ma być wyregulowana, jest niezbędna.
• Spust: niektóre zawory mają mały kurek spustowy, przez który można spuścić wodę z grzejnika prosto do węża. Bardzo ułatwia to późniejsze zdejmowanie grzejnika.
• Odcięcie bez utraty nastawy: lepsze zawory mają zamykanie oddzielone od nastawy, więc po zamknięciu i otwarciu nie trzeba nic ustawiać od nowa.

Najwięcej uwagi wymaga długość zabudowy, czyli odległość od grzejnika do przyłącza rury. Jeśli nowy zawór jest dłuższy albo krótszy od starego, rura nie trafi w złączkę. Przy miedzi i tworzywie da się to wyrównać lekkim odgięciem albo skróceniem, przy stali często tylko przeróbką odcinka rury. Dlatego warto zmierzyć stary zawór i dobrać zamiennik o podobnych wymiarach.

1. Ocena stanu: hydraulik sprawdza typ zaworu, rodzaj rur i to, czy da się zamknąć zawór termostatyczny na zasilaniu. Jeśli zasilania też nie da się zamknąć, trzeba spuścić większą część instalacji.
2. Zapisanie nastawy: przed demontażem sprawdza się, na ile obrotów był ustawiony stary zawór, żeby nowy ustawić podobnie. Jeśli instalacja była regulowana według obliczeń, dobrze mieć wartości pod ręką.
3. Wyłączenie kotła i odcięcie: kocioł się wyłącza, czeka na ostygnięcie i zamyka zasilanie. Potem, zależnie od sytuacji, spuszcza się wodę z grzejnika, z gałęzi lub z całej instalacji albo zamraża rurę.
4. Demontaż: luzuje się nakrętkę przy grzejniku i złączkę przy rurze. Przy starych zaworach ważne jest kontrowanie drugim kluczem rury i półśrubunku, żeby nie przekręcić rury w ścianie ani nie poluzować połączenia gdzie indziej.
5. Wykręcenie starego półśrubunku: służy do tego specjalny klucz. Jeśli półśrubunek jest zapieczony, pomaga ostrożne podgrzanie albo odrdzewiacz, nigdy siła przyłożona do grzejnika.
6. Czyszczenie: gwinty w grzejniku i na rurze oczyszcza się ze starego uszczelnienia i rdzy. Sprawdza się, czy gwint na rurze nie jest uszkodzony.
7. Montaż nowego półśrubunku i zaworu: półśrubunek uszczelnia się zgodnie z jego typem, o-ringiem albo uszczelnieniem gwintu. Zawór podłącza się do rury, a nakrętkę dokręca z wyczuciem.
8. Napełnienie i odpowietrzenie: otwiera się zasilanie i nowy zawór, napełnia instalację, odpowietrza grzejnik, a w razie potrzeby także pozostałe. Ciśnienie uzupełnia się do wartości podanej przez producenta kotła.
9. Kontrola szczelności i nastawa: połączenia sprawdza się na zimno, a potem przy włączonym ogrzewaniu. Ustawia się nastawę wstępną i zakłada kołpak.

Prostszy przypadek

• Zawór termostatyczny na zasilaniu szczelnie zamyka i spuszcza się wodę tylko z grzejnika.
• Rury są miedziane albo z tworzywa i da się je lekko dopasować.
• Nowy zawór ma taką samą długość zabudowy jak stary.
• Grzejnik jest swobodnie dostępny, bez osłon i zabudowy meblowej.
• W instalacji jest czysta woda bez płynu niezamarzającego.

Trudniejszy przypadek

• Stare rury stalowe z zarośniętymi gwintami. Przy demontażu gwint na rurze może się uszkodzić i trzeba będzie odciąć kawałek rury, naciąć nowy gwint albo zastosować złączkę przejściową.
• Półśrubunek zapieczony w grzejniku, co przy starych grzejnikach stalowych i żeliwnych nie jest rzadkością.
• Nie da się zamknąć zasilania, więc trzeba spuszczać całą instalację albo pion.
• Mieszkanie w bloku, gdzie trzeba czekać na administrację i odpowietrzać także grzejniki u sąsiadów.
• Szlam i osady w instalacji, które po otwarciu się odrywają i zapychają nowy zawór. Wtedy warto przepłukać instalację i sprawdzić filtr przy kotle.
• Rury schowane w ścianie tuż przy grzejniku, bez możliwości przesunięcia.

Ile to trwa

Sama wymiana jednego zaworu przy pasujących wymiarach zajmuje zwykle około godziny do dwóch. Więcej czasu zabiera spuszczanie, napełnianie i odpowietrzanie, zwłaszcza gdy spuszcza się cały dom. Przy przeróbkach rur stalowych albo zapieczonym półśrubunku praca może się wydłużyć do pół dnia. Nic tu nie schnie ani nie twardnieje, grzać można od razu po napełnieniu i odpowietrzeniu. Powietrze uwalnia się jednak z instalacji jeszcze przez kilka dni, więc dobrze po paru dniach ponownie odpowietrzyć grzejniki i sprawdzić ciśnienie.

• Brak nastawy wstępnej: nowy zawór zostaje w pełni otwarty i grzejnik pobiera więcej wody, niż powinien. Objawia się to tym, że dalsze pokoje się nie dogrzewają albo zawór szumi i świszczy.
• Przeciągnięta nakrętka: mosiądz pęka, czasem dopiero po kilku tygodniach. Włoskowate pęknięcie najpierw tylko wilgotnieje, a później zaczyna kapać.
• Złe uszczelnienie: pakuły albo taśma nawinięte na eurokonus lub na stożek półśrubunku. Połączenie nie trzyma, bo materiał nie pozwala dolegać powierzchniom uszczelniającym.
• Zamiana zasilania z powrotem: zawór termostatyczny należy do zasilania. Jeśli przy wymianie obu zaworów strony zostaną zamienione, termostat źle reguluje, a zawór może stukać. Zasilanie łatwo rozpoznać: przy pracującym ogrzewaniu ta rura jest cieplejsza.
• Niedokładne odpowietrzenie: grzejnik grzeje tylko na dole, bulgocze albo kocioł wyłącza się z powodu niskiego ciśnienia.
• Niesprawdzone ciśnienie: po napełnieniu ciśnienia nie uzupełniono albo dobito go za dużo. Przy wyższej temperaturze otwiera się wtedy zawór bezpieczeństwa i woda kapie pod kotłem.
• Przekręcona rura: przy luzowaniu bez kontrowania rura się obraca i puszcza połączenie w ścianie lub podłodze. Widać to dopiero po zawilgoconym tynku.

Jeśli masz dom z własnym kotłem, rury z miedzi lub tworzywa i zamiennik o tych samych wymiarach, wymianę możesz zrobić sam. Nie zabieraj się za to w bloku bez ustalenia terminu z administracją, przy starych rurach stalowych z zarośniętymi gwintami ani przy płynie niezamarzającym, jeśli nie masz go do czego zebrać. Kocioł obsługuj tylko według instrukcji, a wszelkie prace przy jego elektryce zostaw elektrykowi z uprawnieniami SEP lub serwisowi.

1. Wyłączyć kocioł i odczekać, aż instalacja ostygnie.
2. Sprawdzić i zapisać nastawę starego zaworu, policzyć obroty do zamknięcia.
3. Zamknąć zawór termostatyczny na zasilaniu, głowicę ustawić na zero albo założyć kołpak odcinający.
4. Podłożyć pod grzejnik szmaty i przygotować płaskie naczynie.
5. Spuścić wodę z grzejnika albo z odpowiedniej części instalacji, po otwarciu odpowietrznika woda wypływa szybciej.
6. Poluzować nakrętkę i złączkę przy rurze, kontrując drugim kluczem.
7. Wykręcić stary półśrubunek i oczyścić gwint w grzejniku.
8. Wkręcić nowy półśrubunek z uszczelnieniem zgodnym z instrukcją producenta.
9. Podłączyć zawór do rury i dokręcić złączkę oraz nakrętkę z wyczuciem, bez przedłużania klucza.
10. Ustawić nastawę wstępną według zapisanej wartości albo według zaleceń producenta.
11. Napełnić instalację, odpowietrzyć grzejnik i uzupełnić ciśnienie według instrukcji kotła.
12. Włączyć kocioł i sprawdzić połączenia na ciepło, po ostygnięciu i następnego dnia.

Jeśli gwint na rurze uszkodzi się przy demontażu albo połączenie po dokręceniu nadal przecieka, wezwij hydraulika. Dalsze dokręcanie zwykle tylko pogarsza sprawę.

Gotowy zawór wygląda niepozornie, dlatego warto poświęcić kilka minut na sprawdzenie przy odbiorze i jeszcze raz po kilku dniach grzania. Sprawdź:

• suche połączenia przy półśrubunku, przy nakrętce i przy złączce na rurze,
• suche miejsce wokół wrzeciona, także po zamknięciu i ponownym otwarciu zaworu,
• czy zawór da się zamknąć i otworzyć bez użycia siły,
• założony kołpak i informację, na jaką wartość ustawiono nastawę,
• równomiernie ciepły grzejnik po włączeniu ogrzewania, bez bulgotania,
• ciśnienie w instalacji według danych kotła zaraz po napełnieniu i po kilku dniach,
• nieuszkodzone rury i tynk wokół przejść przez ścianę,
• suchą podłogę pod grzejnikiem i pod kotłem,
• w bloku potwierdzenie od administracji, że pion jest napełniony i odpowietrzony.