Boruya diş açma

Kesmeye başlamadan önce hattın basıncı alınmalıdır. Kalorifer ya da kombili sistemde en azından ilgili kol boşaltılır. Su tesisatında ana vana kapatılır ve en alttaki musluk açılır. Ardından usta işi kabaca şöyle yürütür:

1. Boruyu dik açıyla keser. Bunun için en uygun araç boru kesme makasıdır, çünkü uç düz kalır.
2. İç ve dış çapakları alır, yüzeydeki pası ve eski boyayı temizler.
3. Doğru ölçüdeki paftayı takar ve boruyu diş açma yağıyla yağlar.
4. Dişi düzenli bir hareketle keser. Elle çalışırken arada kısa bir geri çevirme yapar, böylece talaş kırılır ve dişten ayrılır.
5. Dişi temizler, boyunu ve yüzeyini kontrol eder, bağlantı parçasını deneme amaçlı takar.
6. Dişi sızdırmazlık macunlu kenevir, sızdırmazlık ipi ya da teflon bantla sarar ve bağlantıyı sıkar.

Yağlamaya ve paftanın düz oturmasına neden bu kadar dikkat edilir? Pafta eğri girerse diş de eğri çıkar. Bağlantı parçası yamuk durur ve ek yerinden su sızma ihtimali artar. Yağsız kesilen diş ise yırtılır, yüzeyi pürüzlü olur ve sızdırmazlığı sağlamak zorlaşır.

Su, ısıtma ve gaz tesisatında Türkiye'de de inç ölçülü boru dişleri kullanılır. Bunlara genellikle toplu olarak BSP denir, teknik olarak EN 10226 ve ISO 228 standartlarında tanımlanırlar. Uygulamada şu işaretleri ayırt etmek önemlidir:

• R: doğrudan borunun üzerine açılan konik dış diş. Sıkıldıkça daralır ve sızdırmazlık malzemesiyle birlikte diş üzerinde sızdırmazlık sağlar. Çelik borularda her üç akışkan için de kullanılan standart diştir
• Rp: bağlantı parçalarındaki silindirik iç diş. Konik R dişi buna vidalanır
• G: kendi başına sızdırmazlık sağlamayan silindirik diş. Düz conta ya da O-ring ile sızdırmazlık sağlanan yerlerde kullanılır, örneğin rakorlarda, petek vanası bağlantılarında ve pompalarda

İç dişler neredeyse her zaman fabrikadan hazır olarak bağlantı parçasında ve armatürde bulunur. Şantiyede iç diş açmak istisnai bir durumdur. Önemli olan, borudaki dişle bağlantı parçasındaki dişin hem tip hem de ölçü olarak uyuşmasıdır. Emin değilseniz armatür üreticisinin teknik föyüne bakmak işinizi kolaylaştırır.

Siyah çelik borular eski kalorifer tesisatlarının klasiğidir. Hem elle hem makineyle rahat diş açılır ve sağlam, sökülebilir bir bağlantı elde edilir.

Galvaniz borular özellikle eski apartmanlarda ve müstakil evlerde su tesisatında sık görülür. Diş açılırken o bölgedeki çinko kaplama doğal olarak kalkar. Bu yüzden dişi nemden koruyan iyi bir sızdırmazlık şarttır. Galvaniz boru kaynak yapılmaya ya da ısıtılmaya uygun değildir, bu borularda diş zaten en mantıklı bağlantı yoludur.

Paslanmaz çelik borular daha serttir ve takımı daha çok zorlar. Paslanmaza uygun keskin pafta ve çoğunlukla makineyle kesim gerekir.

Plastik ve çok katmanlı borulara, bakır borulara ve pres bağlantı için üretilmiş ince cidarlı çelik sistemlere diş açılmaz. Bunlarda pres, sıkıştırmalı veya lehimli bağlantı ya da dişli geçiş parçaları kullanılır. Çok paslanmış boru da uygun değildir, çünkü diş açıldıktan sonra cidar fazla incelir.

Cırcırlı el paftası küçük çaplar ve birkaç diş için yeterlidir, örneğin banyodaki bir onarımda ya da petek bağlantısında. Avantajı, makinenin sığmadığı dar yerlere de girebilmesidir.

Elektrikli pafta ya da boru diş açma makinesi daha büyük çaplarda, sert malzemelerde ve çok sayıda diş gerektiğinde kullanılır. Dişler daha düzgün çıkar, iş hızlanır ve hem boru hem de borunun tutturulduğu duvar daha az zorlanır. Hat sökülebiliyorsa usta bazen o parçayı çıkarır, dişi makinede açar ve hazır parçayı yerine takar.

İşin zorluğunu ve dolayısıyla maliyetini en çok şunlar belirler:

• Borunun çapı ve açılacak diş sayısı
• Malzeme, çünkü paslanmaz ve eski sertleşmiş borular daha zor kesilir
• Erişim, örneğin duvara çok yakın, köşede ya da kombinin arkasında kalan boru
• Borunun durumu, çünkü paslı ya da içi tortuyla dolmuş uç sağlam malzemeye kadar kısaltılmalıdır
• Kaloriferi boşaltıp yeniden doldurma ya da tüm evin suyunu kesme gereği
• İşin su, ısıtma ya da gaz tesisatında olması, çünkü gazda kontrol çok daha sıkıdır

Uygulamada çoğu zaman en çok vakti dişin kendisi değil, paslanmış eski bağlantıyı sökmek ve çalışma yerini hazırlamak alır.

İçme suyu tesisatında yalnızca içme suyuna uygun olduğu belirtilen macun ve sızdırmazlık ipleri kullanılır. Diş temiz olmalı, tesisata karışabilecek yağ ve talaş kalıntısı bırakılmamalıdır.

Kalorifer tesisatında bağlantı hem sıcaklığa hem de sürekli ısınıp soğumaya maruz kalır. Sızdırmazlık malzemesi ısıtma sistemlerine uygun olmalı, diş de aşırı sıkılmamalıdır, yoksa bağlantı parçası çatlayabilir. Boru sonradan duvara ya da şapın altına gömülecekse, kapanacak her bağlantı sıva veya şap öncesinde mutlaka sızdırmazlık testinden geçmelidir.

Gaz tesisatında diş açma ve bağlantı işini yalnızca yetkili bir gaz tesisatçısı yapmalıdır. Müdahaleden sonra basınç testi yapılır ve sonucu kayıt altına alınır. Gaz kokusu alırsanız elektrikli cihazları ve düğmeleri kullanmayın, ortamı havalandırın, binadan çıkın ve 187 doğalgaz acil hattını ya da 112'yi arayın.

Apartmanlarda kolon hatları ve ortak tesisat, apartman yönetimiyle konuşmadan boşaltılmamalı ve değiştirilmemelidir.

İşi teslim alırken şu noktalara bakın:

• Diş pürüzsüz, kopmuş diş ve çapak yok
• Bağlantı parçası ya da vana düz duruyor, yamuk değil
• Bağlantı parçasının dışında fazla diş ya da sızdırmazlık malzemesi kalmamış
• Su tesisatında hat basınçlandırılmış ve bağlantı kuru kalmış
• Kaloriferde sistem doldurulmuş, havası alınmış ve test süresince manometredeki basınç düşmemiş
• Gaz tesisatında basınç testinin kaydı mevcut
• Çalışma alanı yağdan ve talaştan temizlenmiş