Radyatör dönüş vanası değişimi

Vananın görevi

Kombiden ya da kazandan gelen sıcak su radyatöre gidiş hattından girer. Gidiş tarafında genellikle termostatik vana ve kafası bulunur. Soğuyan su dönüş hattından kombiye geri döner ve dönüş vanası bu hatta oturur. Piyasada ona kısma vanası ya da rakorlu dönüş vanası da denir. İki işi vardır:

• Radyatörü kapatır. Gidiş tarafı da kapalıysa tüm tesisatı boşaltmadan peteği sökebilirsiniz.
• Ön ayar yapmayı sağlar. Radyatörden geçen suyu sınırlar, böylece kombiye yakın petekler sıcak suyu uzaktaki peteklerden "çalmaz".

Ön ayar, vananın kapağının altındaki iç vidayla, çoğu zaman alyan anahtarıyla yapılır. Ev sahibi bu ayarı yıl içinde değiştirmez. Tesisatçı sistemi dengelerken bir kez ayarlar, vana da yıllarca sessizce işini yapar.

Vana neden değiştirilir

• Mil çıkışından damlatıyordur. Ayar milinin gövdeden çıktığı yerdeki salmastra ya da O-ring zamanla esnekliğini kaybeder.
• Vana ile radyatör arasındaki rakor somunundan sızdırıyordur. Bu çoğunlukla yıllar sonra ya da gelişigüzel sıkılmış bir bağlantıda görülür.
• Vana kapanmıyordur ya da kapalıyken su geçiriyordur, çünkü yuvasını tortu kaplamıştır.
• Gövde çatlamıştır. Örneğin kışın ısıtılmayan bir yazlıkta donma sonrası ya da aşırı sıkma yüzünden.
• Radyatör değişiyordur ve eski vana ölçü ya da bağlantı tipi olarak yeni peteğe uymuyordur.
• Sistem dengelenirken eski vananın ön ayar özelliği olmadığı anlaşılmıştır.

Uygulamada sık görülen durum şudur: Vanayı yıllarca kimse kurcalamamıştır. İlk kapatma denemesinde mil döner ama su akmaya devam eder ya da damlama tam mil çıkışından başlar. Bu yüzden bu vanaları, tamir gerekmese bile ara sıra kapatıp açmak iyi bir alışkanlıktır.

Fiyat listesinde birbirine yakın üç kalem var ve kolayca karışıyor. Fark, radyatörün hangi tarafıyla ve ne kapsamda uğraşıldığındadır.

• Dönüş vanası değişimi (bu sayfa): Dönüş hattındaki tek parça değişir, kafa yoktur. Gidişteki termostatik vana yerinde kalır. Sorun sadece bu taraftaysa ve gidiş vanası sağlamsa bu kalem doğru seçimdir.
• Termostatik vana değişimi: Gidiş tarafını, termostatik vana gövdesini ve çoğu zaman kafayı kapsar. Farklı parça, farklı görev, farklı ayar.
• Radyatör vanalarının montajı: Yeni bir peteğe ya da yeni bir tesisata vana takılmasıdır. Genellikle iki taraf birden yapılır, çoğu zaman borulara bağlantı da sıfırdan kurulur.

Sadece dönüş vanası ne zaman yeterlidir? Termostatik vana daha yeniyse, iyi kapatıyor ve düzgün ayar yapıyorsa. Gidiş vanası da dönüş vanasıyla aynı yaştaysa ve benzer belirtiler gösteriyorsa ikisini birlikte değiştirmeyi düşünmeye değer. İşin en zahmetli kısmı suyun kesilip boşaltılması, ardından sistemin doldurulması ve havasının alınmasıdır. Bu adımlar bir vana da değişse iki vana da değişse bir kez yapılır. Yine de yeni ile çok eskiyi düşünmeden karıştırmayın: Başka üreticinin yeni termostatik vanasının boyu farklı olabilir ve borunun iki tarafta da düzeltilmesi gerekebilir.

Özel bir durum, alttan orta bağlantılı panel radyatörlerdir. Bunlarda gidiş ve dönüş tek bir çift bağlantı setinde, halk arasında "H vana" denen parçada birleşir. Burada ayrı bir dönüş vanası değiştirilemez, genellikle setin tamamı değişir. Peteğiniz böyleyse bunu önceden söyleyin, tesisatçı doğru parçayı getirsin.

Müstakil evde ya da kendi kombisi olan dairede

Kendi kombiniz varsa tesisatı boşaltmak ve doldurmak sizin elinizdedir, randevu ayarlamak kolaydır. Şunları hazırlamanız işi hızlandırır:

• Radyatörün önüne rahat erişim, kenara çekilmiş mobilya ve toplanmış perde
• Erişimi engelliyorsa sökülmüş petek kapağı ya da dekoratif örtü
• Tesisatta düz su mu, antifriz karışımı mı, inhibitörlü su mu olduğu bilgisi
• Boşaltılan suyun dökülebileceği bir yer ve boşaltma musluğuna ulaşım
• Önceden göndermek isterseniz vananın ve üzerindeki yazıların fotoğrafı

Antifriz karışımı lavaboya ya da gidere dökülmez. Kaplarda toplanır, genellikle geri kullanılır ya da üreticinin bilgilerine göre yenisi eklenir. Bunu planlarken hesaba katın, çünkü toplamak hem zaman hem de kap ister. Ülkenin soğuk bölgelerinde, yazlıklarda ve kışın boş kalan evlerde antifriz daha sık karşınıza çıkar.

Merkezi sistemli apartmanda

Kat kaloriferi ya da merkezi ısıtmalı binalarda kolon hatları ortak alandır. Bu hatların boşaltılmasına apartman yönetimi karar verir, işi genellikle kazan dairesinden sorumlu görevli ya da yönetimin anlaştığı tesisatçı yapar. Radyatör iki taraftan güvenle kapatılamıyorsa bütün kolonun boşaltılması gerekir. Bu da üst ve alt kattaki komşuları etkiler. Bu yüzden:

• Tarihi yönetimle önceden konuşun, ısıtma sezonu dışında iş çok daha kolaydır
• Kolonu kimin boşaltıp dolduracağını ve komşuların peteklerinin havasını kimin alacağını netleştirin
• Binada dengeleme ya da pay ölçer cihazları nedeniyle belli bir vana tipinin kullanılıp kullanılmadığını sorun

Kat malikleri arasında tartışma çıkmaması için komşulara, suyun ne zaman kesileceğini ve peteklerin hava alma ihtiyacını kısa bir notla bildirmek iyi sonuç verir.

Kolonu boşaltmanın alternatifi boruyu dondurmaktır. Tesisatçı özel bir cihazla borunun içinde buzdan bir tıkaç oluşturur ve vanayı tesisatı boşaltmadan değiştirir. Bu yöntem bakır ve yaygın çaplardaki çelik borularda işe yarar, plastik borularda genellikle uygulanmaz ve her tesisatçıda bu cihaz bulunmaz.

Şekil: köşe tipi ya da düz tip

Köşe tipi vana, boru duvardan ya da yerden radyatör bağlantısına dik geldiğinde kullanılır. Düz tip ise boru bağlantıyla aynı eksende, genellikle yandan geldiğinde. Yeni vana eskisiyle aynı şekilde olmalıdır, aksi halde borunun yeniden düzenlenmesi gerekir. Alttan yan bağlantılı panel radyatörlerde köşe tipi daha yaygındır, eski döküm dilimli radyatörlerde ve duvardan çıkan borularda ise düz tip.

Boruya bağlantı

• Dişli çelik boru: İç dişli vana, genellikle yarım parmak (1/2 inç). Sızdırmazlık kendir ve macunla ya da sızdırmazlık ipiyle sağlanır.
• Bakır boru: Dış dişli vana ve borunun çapına uygun yüksükli sıkıştırma rakoru.
• PPR, PEX ve kompozit borular: En sık eurokonik bağlantı kullanılır, rakor borunun ölçüsüne ve tipine göre seçilir. Burada kendir kullanılmaz, sızdırmazlığı konik yüzey ve O-ring sağlar.

Radyatör tarafındaki rakor nipeli

Vana radyatöre bir nipel üzerinden bağlanır. Nipel radyatöre vidalanır, vana da ona rakor somunuyla çekilir. Nipel genellikle yeni vananın kutusundan çıkar ve çoğu zaman o da değiştirilir. Eskisinin oturma yüzeyi aşınmış olabilir ve yeni vana ona tam oturmayabilir.

Ek özellikler

• Ön ayar: Bugün standarttır, eski vanalarda ise her zaman yoktur. Sistem dengelenecekse vazgeçilmezdir.
• Boşaltma: Bazı vanalarda küçük bir boşaltma musluğu vardır, radyatör doğrudan hortuma boşaltılabilir. İleride peteği sökerken çok işe yarar.
• Ayarı bozmadan kapatma: Kaliteli vanalarda kapatma ile ön ayar birbirinden ayrıdır. Vanayı kapatıp açtığınızda yeniden ayar yapmanız gerekmez.

En çok dikkat edilmesi gereken ölçü vananın boyudur, yani radyatörden boru bağlantısına kadar olan mesafe. Yeni vana eskisinden uzun ya da kısaysa boru yerine oturmaz. Bakır ve plastikte bu farkı bükerek ya da kısaltarak kapatmak mümkündür, çelikte ise çoğu zaman bir parça borunun yeniden yapılması gerekir. Bu yüzden eski vanayı ölçüp benzer boyda bir yedek seçmek akıllıcadır.

1. Durum tespiti: Tesisatçı vana tipine, boruya ve gidişteki termostatik vananın kapanıp kapanmadığına bakar. Gidiş de kapanmıyorsa tesisatın daha büyük bir kısmı boşaltılmalıdır.
2. Ön ayarın not edilmesi: Sökmeden önce eski vananın kaç tur ön ayarda olduğu belirlenir, yeni vana da benzer şekilde ayarlanır. Sistem hesapla dengelenmişse değerlerin elde olması iyi olur.
3. Kombinin kapatılması ve hattın ayrılması: Kombi kapatılır, sistem soğumaya bırakılır, gidiş vanası kapatılır. Ardından duruma göre sadece radyatör, bir hat ya da bütün tesisat boşaltılır veya boru dondurulur.
4. Sökme: Radyatör tarafındaki rakor somunu ve boru tarafındaki bağlantı gevşetilir. Eski vanalarda boruyu ve nipeli ikinci bir anahtarla tutmak çok önemlidir. Aksi halde duvardaki boru döner ya da başka bir yerdeki bağlantı gevşer.
5. Eski nipelin sökülmesi: Bunun için özel nipel anahtarı kullanılır. Nipel yapışmışsa dikkatli ısıtma ya da pas sökücü yardımcı olur, radyatöre asla kaba kuvvet uygulanmaz.
6. Temizlik: Radyatördeki ve borudaki dişler eski sızdırmazlık malzemesinden ve pastan arındırılır. Boru dişinin hasarlı olup olmadığına bakılır.
7. Yeni nipelin ve vananın takılması: Nipel tipine göre ya O-ringle ya da diş sızdırmazlığıyla bağlanır. Vana boruya bağlanır, rakor somunu ölçülü bir kuvvetle sıkılır.
8. Doldurma ve hava alma: Gidiş ve yeni vana açılır, sistem doldurulur, radyatörün ve gerekirse diğer peteklerin havası alınır. Basınç kombi üreticisinin belirttiği değere tamamlanır.
9. Sızdırmazlık kontrolü ve ayar: Bağlantılar önce soğukken, sonra kalorifer çalışırken kontrol edilir. Ön ayar yapılır ve kapak takılır.

Kolay durum

• Gidişteki termostatik vana tam kapatıyor ve sadece radyatör boşaltılıyor
• Boru bakır ya da plastik ve hafifçe ayarlanabiliyor
• Yeni vananın boyu eskisiyle aynı
• Radyatöre önünde kapak ya da gömme dolap olmadan rahatça ulaşılıyor
• Tesisatta antifrizsiz, temiz su var

Zor durum

• Dişleri paslanmış eski çelik boru. Sökerken borunun dişi bozulabilir, borudan bir parça kesmek, yeniden diş açmak ya da geçiş parçası kullanmak gerekebilir.
• Radyatörün içine yapışmış nipel. Eski çelik radyatörlerde hiç de nadir değildir.
• Gidiş kapanmıyor, bu yüzden bütün tesisatın ya da kolonun boşaltılması gerekiyor.
• Merkezi sistemli apartmanda yönetimin ve görevlinin beklenmesi, komşu dairelerin de hava alma ihtiyacı.
• Tesisatta çamur ve tortu var. Açıldığında yerinden oynar ve yeni vanayı tıkar. Böyle bir durumda tesisatı yıkatmak ve kombinin pislik tutucusunu kontrol etmek mantıklıdır.
• Borular radyatörün hemen yanında duvara gömülü ve hiç oynatılamıyor.

Ne kadar sürer

Ölçüler uyuyorsa tek bir vananın değişimi genellikle yaklaşık bir ila iki saat sürer. Boşaltma, doldurma ve hava alma daha fazla zaman alır, özellikle bütün ev boşaltılıyorsa. Çelik boruda düzeltme gerekiyorsa ya da nipel yapışmışsa iş yarım güne uzayabilir. Kuruması ya da sertleşmesi gereken bir şey yoktur, doldurma ve hava alma bittikten hemen sonra kaloriferi yakabilirsiniz. Ancak sistemdeki hava birkaç gün boyunca çıkmaya devam eder. Bu yüzden petekleri birkaç gün sonra yeniden havalandırmak ve basıncı kontrol etmek iyi olur.

• Ön ayarın yapılmaması: Yeni vana tam açık kalır ve radyatör olması gerekenden fazla su çeker. Sonuçta uzak odalar ısınmaz ya da vana uğuldar, ıslık çalar.
• Rakor somununun fazla sıkılması: Pirinç çatlar, bazen ancak haftalar sonra. Kılcal çatlak önce sadece nemlenir, sonra damlatmaya başlar.
• Yanlış sızdırmazlık: Eurokonik bağlantıya ya da nipelin konik yüzeyine kendir veya teflon bant sarmak. Malzeme yüzeylerin oturmasını engellediği için bağlantı sızdırır.
• Gidiş ile dönüşün karıştırılması: Termostatik vana gidiş hattına aittir. İki vana birlikte değişirken taraflar karıştırılırsa termostat kötü ayar yapar, vana vuruntu yapabilir. Gidişi ayırt etmenin yolu basittir: Kalorifer çalışırken gidiş borusu daha sıcaktır.
• Yetersiz hava alma: Radyatör sadece altta ısınır, içinden fokurtu gelir ya da kombi düşük basınç nedeniyle arızaya geçer.
• Basıncın kontrol edilmemesi: Doldurduktan sonra basınç tamamlanmaz ya da fazla basılır. Aşırı ısınmada emniyet ventili açar ve kombinin altından su damlar.
• Borunun döndürülmesi: Tutmadan gevşetirken boru döner ve duvardaki ya da şaptaki bağlantı gevşer. Bu ancak sıvada nem lekesi belirince anlaşılır.

Müstakil evde ya da kendi kombisi olan bir dairede, bakır veya plastik borunuz ve aynı ölçülerde bir yedek vananız varsa bu işi kendiniz de yapabilirsiniz. Merkezi sistemli apartmanda yönetimle anlaşmadan, dişleri paslanmış eski çelik boruda ya da toplayacak kabınız yoksa antifrizli tesisatta işe girişmeyin. Kombiyi sadece kullanım kılavuzuna göre çalıştırın. Gaz ve elektrik tarafına müdahale yetkili servisin ya da elektrikçinin işidir. Gaz kokusu alırsanız elektrik düğmelerine dokunmadan evi terk edin ve 187'yi arayın.

1. Kombiyi kapatmak ve tesisatın soğumasını beklemek.
2. Eski vananın ön ayarını belirlemek, kapanana kadar kaç tur döndüğünü sayıp not etmek.
3. Gidişteki termostatik vanayı kapatmak, kafayı sıfıra getirmek ya da kapatma kapağını takmak.
4. Radyatörün altına bez sermek ve sığ bir kap hazırlamak.
5. Radyatörü ya da ilgili hattı boşaltmak, hava alma pürjörü açılınca su daha hızlı akar.
6. Rakor somununu ve boru bağlantısını ikinci bir anahtarla tutarak gevşetmek.
7. Eski nipeli sökmek ve radyatördeki dişi temizlemek.
8. Yeni nipeli üreticinin talimatına uygun sızdırmazlıkla takmak.
9. Vanayı boruya bağlamak, bağlantıyı ve somunu anahtarı uzatmadan ölçülü sıkmak.
10. Ön ayarı not edilen değere ya da üreticinin önerisine göre yapmak.
11. Tesisatı doldurmak, radyatörün havasını almak ve basıncı kombi kılavuzuna göre tamamlamak.
12. Kombiyi açmak ve bağlantıları sıcakken, soğuduktan sonra ve ertesi gün kontrol etmek.

Sökerken borunun dişi bozulursa ya da sıktıktan sonra bağlantı hâlâ sızdırıyorsa bir tesisatçı çağırın. Daha fazla sıkmak çoğu zaman durumu kötüleştirir.

Takılmış bir vana göze pek çarpmaz. Bu yüzden teslim alırken birkaç dakikanızı kontrole ayırmanız, birkaç günlük kullanımdan sonra da bir kez daha bakmanız değer. Kontrol edin:

• Nipelde, rakor somununda ve boru bağlantısında kuru bağlantılar
• Vana kapatılıp yeniden açıldıktan sonra da mil çevresinin kuru kalması
• Vananın zorlamadan kapanıp yeniden açılması
• Kapağın takılmış olması ve vananın hangi ön ayar değerinde olduğu bilgisi
• Kalorifer çalışınca radyatörün eşit ısınması ve fokurtu olmaması
• Doldurmadan hemen sonra ve birkaç gün sonra kombi değerlerine uygun basınç
• Boruların ve duvardan geçtikleri yerdeki sıvanın sağlam olması
• Radyatörün ve kombinin altında kuru zemin
• Merkezi sistemli binada yönetimden ya da görevliden kolonun doldurulup havasının alındığına dair onay