Yerden ısıtma borularının döşenmesi

Boruları yere sermek işin yalnızca bir kısmıdır. İyi sonuç, düzgün hazırlanmış zemine, katmanların doğru sırasına ve şaptan önce titizlikle yapılan teste bağlıdır.

Boruların altındaki katmanlar

Düz ve temiz zemine önce ısı yalıtımı serilir. Bu genellikle döşeme için uygun basınç dayanımında EPS, bazen de XPS levhalardır. Toprağa oturan zeminde ya da ısıtılmayan bodrumun üstünde yalıtım, ısıtılan iki kat arasındakinden belirgin şekilde kalın olur. Aksi halde ısının bir kısmı boşuna aşağı kaçar. Her odanın çevresine, kolonların etrafına ve kapı kasalarının önüne çevre dilatasyon bandı yapıştırılır. Bu bant şapı duvarlardan ayırır ve ısındığında çatlamadan genleşmesine izin verir.

Seçilen sisteme göre yalıtımın üzerine folyo, kabaralı sistem levhası ya da boruyu tutan raylar gelir.

Devrelerin serilmesi

Boru doğrudan kangaldan açılır. Bunun için açma aparatı kullanılması iyi olur, çünkü boru böylece burulmaz ve kırılmaz. Her devre kolektörde başlar, plana göre odayı dolaşır ve yine kolektöre döner. Tesisatçı, projede belirlenen boru aralığına uyar. Bu aralık genellikle yaklaşık 10 ile 20 cm arasındadır. Pencereli dış duvarların önünde, pencereden gelen soğuğun en çok hissedildiği yerde çoğu zaman sıklaştırılmış bir kenar bölgesi yapılır.

İki temel serme şekli vardır:

• Spiral (salyangoz): Gidiş ve dönüş hatları yan yana sırayla ilerler, bu yüzden zemin sıcaklığı daha dengeli olur. Oturma alanlarında bugün çok yaygın bir çözümdür
• Menderes (yılan): Boru paralel şeritler halinde gidip gelir. Dar ve küçük alanlarda daha kolaydır, ama devrenin başında zemin sonuna göre daha sıcak olur

Kolektör, koruma boruları ve etiketleme

Kolektörün önünde çok sayıda boru yan yana toplanır. Burada borular genellikle koruma borusu (spiral kılıf) içinden ya da yalıtım kılıflarıyla geçirilir, böylece kolektör önündeki zemin aşırı ısınmaz. Borunun şaptaki bir dilatasyon derzinden ya da odalar arasındaki eşikten geçtiği yerlere de koruma borusu konur. Her devre kolektörde etiketlenir, böylece hangi çiftin hangi odaya ait olduğu baştan bellidir.

Basınç testi ve şap dökümü

Şaptan önce tüm sistem suyla doldurulur, havası alınır ve basınçlandırılır. Test basıncını ve süresini sistem üreticisi ve proje belirler. Manometre düşüş göstermezse sonuç bir tutanağa yazılır. Şap, borular basınç altındayken dökülür. Döküm sırasında bir boru zarar görürse bu hemen fark edilir, fayans döşendikten sonra değil.

"Yerden ısıtma her yerde aynıdır" demek doğru değil. Sistem; işin hızını, döşeme yüksekliğini ve borunun şap dökülürken yerinde ne kadar iyi kaldığını etkiler.

Şap içine yapılan ıslak sistemler

• Tacker sistemi: Üzerinde ızgara baskılı folyo bulunan yalıtım levhasıdır. Boru, zımba benzeri bir aletle plastik klipslerle tutturulur. Hızlıdır ve düzensiz oda şekillerine kolay uyar. Ancak klipsler iyi çakılmazsa boru akışkan anhidrit şapın içinde yüzeye kalkabilir
• Kabaralı sistem levhası: Boru çıkıntıların arasına bastırılır ve kendiliğinden tutunur. Aralıklar neredeyse kendiliğinden korunur ve boru yüzmez. Levha daha serttir, karmaşık planlarda daha çok kesim gerekir
• Ray sistemi: Oluklu plastik raylar yalıtıma sabitlenir, boru bunlara geçirilir. Daha çok büyük ve sade alanlarda kullanılır

Kuru ve ince sistemler

Yenilemelerde klasik şaplı katman için çoğu zaman yeterli yükseklik yoktur. Bu durumda kuru sistemler düşünülür. Boru, yalıtım ya da alçı lifli levhalardaki oluklara yerleştirilir, ısıyı yayan alüminyum lamellerle desteklenir ve üzerine kuru zemin levhaları gelir. Başka bir seçenek, daha küçük çaplı borularla çalışan ince katmanlı sistemler ya da sağlam mevcut şaba oluk açılmasıdır (frezeleme). Bu çözümler hafif ve alçaktır, ama hassas işçilik ister ve sıcaklık değişimlerine daha hızlı tepki verir.

Çimento esaslı mı, anhidrit şap mı

Çimento esaslı şap neme dayanıklıdır, banyolar için de uygundur. Borunun üstünde genellikle en az yaklaşık 45 mm kalınlık bırakılır. Anhidrit (alçı esaslı) akışkan şap boruyu tam sarar, ısıyı daha iyi iletir ve üreticiye göre daha ince dökülebilir. Buna karşılık neme daha hassastır, fayans ya da parke öncesinde kalan nemin mutlaka ölçülmesi gerekir. Anhidrit kullanılacaksa borunun sıkı sabitlenmiş olması özellikle önemlidir.

Zemine yalnızca yerden ısıtma için üretilmiş, oksijen bariyerli borular girer. Bariyer olmazsa suya oksijen geçer. Bu da zamanla kombinin, ısı pompasının, sirkülasyon pompasının ya da kolektörün metal parçalarında korozyona ve tesisatta çamur oluşumuna yol açar.

• PE-X (çapraz bağlı polietilen): Çok yaygındır, sıcaklığa ve basınca dayanıklıdır. PE-Xa, PE-Xb ve PE-Xc türleri üretim yöntemine göre ayrılır. PE-Xa boru kırıldığında üreticiye göre çoğu zaman sıcak hava ile ısıtılarak eski haline getirilebilir
• PE-RT: Daha esnektir ve kolay bükülür, düşük sıcaklıklı sistemlerde sevilen bir seçenektir
• Çok katmanlı PE-RT/Al/PE-RT boru: Alüminyum katman şekli korur, boru büküldükten sonra geri yaylanmaz. Çok dönüş olan yerlerde işe yarar, ama çalışması daha serttir

Yaygın ölçüler 16 × 2 mm ve 17 × 2 mm'dir, ince katmanlı sistemlerde daha küçük çaplar kullanılır. Bir devrenin uzunluğunun bir sınırı vardır. 16 mm boruda genellikle yaklaşık 100 m aşılmaz, kesin değeri üretici ve proje verir. Çok uzun devrenin direnci yüksektir, içinden yeterli su geçmez ve oda ısınmaz.

Sorunların çoğu, ekip döşemeye hazır olmayan bir şantiyeye geldiğinde başlar. İşe başlamadan önce şunlar tamamlanmış olmalıdır:

• Proje ya da en azından hesap: Odaların ısı kayıpları, boru aralıkları, devrelerin sayısı ve uzunlukları. Bu olmadan döşeme göz kararı yapılır ve sonradan dengeleme neredeyse imkansız hale gelir
• Pencereler ve sıva bitmiş: İç sıvalar, alçı sıva dahil, tamamlanmış olmalı. Böylece yalıtım ve boruların üzerinde iskele ya da karıştırıcı dolaşmaz
• Zemindeki tesisat yerleştirilmiş: Elektrik, su ve pis su hatları bitmiş ve aynı seviyede kapatılmış olmalı, tercihen tesviye dolgusu ya da yalıtım katmanının içinde
• Düz ve temiz zemin: Döşeme betonundaki belirgin bozukluklar önceden düzeltilmeli. Aksi halde yalıtım oturmaz ve şap farklı kalınlıklarda olur
• Kolektör dolabı yerinde: Yüksekliği ve konumu belli olmalı ki borular çaprazlanmadan getirilebilsin
• Döşeme kotları belli: Bitmiş zemin yüksekliği, kaplama kalınlığı, eşikler ve kapılarla bağlantı bilinmeli
• Eşya yerleşim planı: Mutfak tezgahı, küvet, gömme dolaplar nereye gelecek. Sabit mobilyaların altına genellikle boru döşenmez

Apartman dairesinde merkezi sistem varsa, ısıtma düzenini değiştirmeden önce apartman yönetimiyle konuşmak işinize yarar. Yerden ısıtmanın binanın merkezi kalorifer tesisatına bağlanması tüm kolonların dengesini ve pay ölçer okumalarını etkileyebilir. Kat malikleri arasında sonradan tartışma çıkmaması için bunu baştan konuşmak gerekir. Ayrıca yükselen döşeme katmanı tabliyeye ek yük getirir, bu yüzden katman kalınlığını bir uzmana değerlendirtin. Dairede bireysel kombi varsa, kombi tarafındaki bağlantıyı yalnızca yetkili gaz tesisatçısı yapmalıdır.

Aynı metrekarede bile işin zorluğu çok farklı olabilir. Aynı ev için alınan iki teklifin neden belirgin şekilde ayrıştığı da buradan anlaşılır.

Kolaylaştırır

• Devrelerin kesintisiz serilebildiği, sade şekilli büyük açık alanlar
• Isı kaybı düşük odalarda daha geniş boru aralığı
• Aralıkları tutturmayı hızlandıran kabaralı sistem levhası
• Hazır, düz ve temiz zemin, kata rahat ulaşım
• Şantiyede yeniden düşünülmesi gerekmeyen, devre çizimli net bir proje

Zorlaştırır

• Çok sayıda küçük oda, koridorlar, nişli banyolar ve eğik duvarlar
• Daha fazla boru ve daha çok dönüş demek olan sık aralık ve kenar bölgeleri
• Alçak katmanlı yenileme, kuru sistem ya da eski şaba oluk açma
• Zeminde diğer ustaların birbirini kesen hatları
• Borunun sertleşip zor büküldüğü soğuk havada çalışma
• Odaların kolektöre uzak olması ve uzun besleme hatları

Yerden ısıtma bir ekip işidir. Borular kaba inşaat ile zemin kaplaması arasında kalır, koordinasyondaki her hata doğrudan onlara yansır.

• Elektrikçi: Oda termostatlarına ve kolektördeki kontrol ünitesine kablo hazırlar. Vana motorları ve kontrol ünitesi elektrikle bağlanır, bu yüzden bu iş yetkin bir elektrikçiye aittir. Termostat kablosu için unutulan bir boru, sonradan kırıp dökerek çözülür
• Şapçı: Dilatasyon derzlerinin nereye geleceğini bilmelidir. Derzler genellikle büyük alanlarda, kapı geçişlerinde ve girintili çıkıntılı planlarda yapılır ve devre bölünmesiyle uyumlu olmalıdır
• Fayansçı ve parke ustası: Kaplama yerden ısıtmaya uygun olmalıdır. Seramik ısıyı iyi iletir. Ahşap ve vinil kaplamalar ısıl dirençleri ve üretici önerileri dikkate alınarak seçilmelidir. Kalın halılar ısıtmayı belirgin şekilde frenler
• Isı kaynağını bağlayan tesisatçı: Düşük sıcaklıklı devre bir karışım vanasına ya da düşük su sıcaklığıyla çalışan bir kaynağa ihtiyaç duyar, örneğin ısı pompası ya da yoğuşmalı kombi. Doğalgazlı kombide yapılacak her bağlantıyı yetkili gaz tesisatçısı yapmalıdır. Gaz kokusu alırsanız ortamı terk edin ve 187'yi arayın

Uygulamada, şap dökülmeden önce tüm odaların zemine serilmiş bir metreyle birlikte fotoğraflanması çok işe yarar. Sonradan kapı kasası, kapı stopu ya da klozet sabitlemesi için delik açarken boruların nereden geçtiği böylece görülebilir.

• Kırılmış ya da ezilmiş boru: Devrenin debisi zayıf olur, oda soğuk kalır. Şapın altında bunu çözmek zordur
• Çevre bandının olmaması: Şap ısındığında duvara dayanır ve çatlar, ayrıca adım sesi alt kata geçebilir
• Projesiz, farklı uzunlukta devreler: Kısa devreler aşırı ısıtır, uzunlar yetmez. Kolektördeki dengeleme bunu ancak kısmen düzeltir
• Duvara çok yakın ya da tezgah altından geçen borular: Kimsenin durmadığı alan boşuna ısınır, yiyecekler ve mobilya aşırı ısınabilir
• Anhidritte yüzen boru: İyi sabitlenmemiş boru yüzeye çıkar, üstündeki şap ince kalır ve orası çatlayabilir
• Basınç testi yapılmaması ya da basınçsız döküm: El arabası, kürek ya da üstüne basma kaynaklı hasar ancak zemin bittikten sonra anlaşılır
• Dilatasyonlarda koruma borusu olmaması: Şapın hareketi boruyu zorlar ve zamanla zarar verebilir
• Etiketsiz devreler: Dengeleme ve serviste hangi devrenin hangi odaya ait olduğu tahminle bulunur
• Isıtmanın çok hızlı açılması: Taze şapa tam güçle ısıtma vermek çatlaklara ve fayansların kalkmasına yol açar

Boruların serilmesi, yerden ısıtmanın genellikle en hızlı kısmıdır. Alışkın bir ekip ortalama bir müstakil evi, alana, planın karmaşıklığına ve sisteme göre genellikle bir ile birkaç gün arasında bitirir. Kuru sistemlerde ve oluk açmalı uygulamalarda iş daha yavaş ilerler.

Asıl uzun süren, sonrasıdır. Şapın kür alması gerekir. Isıtma ancak bundan sonra, bir ısıtma protokolüne göre kademeli olarak devreye alınır. Çimento esaslı şapta ısıtmaya genellikle yaklaşık üç hafta sonra başlanır. Anhidritte bu süre daha kısadır, çoğu zaman yaklaşık bir haftadır, ama her durumda şap üreticisinin talimatı geçerlidir. Su sıcaklığı küçük adımlarla artırılır ve kaplamadan önce şapın kalan nemi ölçülür. Dökümden iki hafta sonra fayans döşetmek isteyen, çatlak ve kalkmış fayans riskini göze alır.

Elinizde devre çizimli bir proje varsa, borunun kabaralı sistem levhasına serilmesini becerikli ve sabırlı biri de yapabilir. Ancak ısı kaynağına bağlantıyı, kontrol ünitesinin elektrik bağlantısını ve dengelemeyi bir uzmana bırakın. Isı kaynağı doğalgazlı kombi ise, üzerinde yalnızca yetkili gaz tesisatçısı çalışabilir. Basınç testini bir tesisatçıya onaylatın.

1. Zeminin düz, kuru ve temiz olduğunu, zemindeki tesisatın bittiğini kontrol etmek.
2. Çevre dilatasyon bandını odaların çevresine, kolonların ve kapı kasalarının etrafına yapıştırmak.
3. Yalıtımı ve sistem levhasını üretici talimatına göre sermek, birleşim yerlerini sıkıca kenetlemek.
4. Devrelerin güzergahını, kenar bölgeleri ve borusuz alanlar dahil, projeye göre levha üzerine işaretlemek.
5. Boru başını kolektörün gidiş hattına bağlamak ve boruyu açma aparatından burmadan açmak.
6. Boruyu kabaraların arasına bastırmak, yumuşak dönüşlerle bükmek ve üreticinin minimum bükme yarıçapına uymak.
7. Kolektör önünde ve dilatasyon geçişlerinde boruları koruma borusunun içinden geçirmek.
8. Devrenin sonunu dönüş hattına bağlamak, devreyi etiketlemek ve borudaki metre işaretlerine göre uzunluğunu not etmek.
9. Sistemi doldurmak, havasını almak ve tesisatçıyla birlikte basınç testini yapıp tutanağa yazmak.
10. Tüm odaları metreyle fotoğraflamak ve şap dökümü boyunca boruları basınç altında tutmak.

Gerek yoksa boruyu zemin içinde asla eklemeyin. Boru zarar görürse, o boru tipi için şap içinde kullanımına izin verilmiş bir pres bağlantı olup olmadığını tesisatçınıza danışın.

Şap dökülmeden önceki an, her şeyin kırıp dökmeden kontrol edilip düzeltilebileceği son fırsattır. Teslim alırken şu maddelerin üzerinden geçin:

• Çevre dilatasyon bandı tüm çevrede, bütün kapı kasalarında ve kolonlarda var
• Yalıtım zemine oturuyor, oynamıyor ve aralık bırakmıyor
• Boru aralıkları ve kenar bölgeleri projeyle uyumlu
• Borular kırılmamış, ezilmemiş, hasarsız ve zeminde gereksiz ek yok
• Proje öyle öngördüyse mutfak tezgahı ve sabit mobilya altından boru geçmiyor
• Kolektör önünde ve dilatasyon geçişlerinde borular koruma borusu içinde
• Devreler kolektörde etiketli ve elinizde oda bazında devre uzunlukları listesi var
• Basınç değeri, süre ve imza içeren basınç testi tutanağınız var
• Sistem şap dökümü boyunca basınç altında
• Termostat ve kontrol ünitesi kabloları için borular hazır
• Ölçülerin göründüğü, tüm odaları kapsayan fotoğraflarınız var
• Tesisatçıdan ya da şap üreticisinden önerilen şap ısıtma protokolünü aldınız