Aanleg van circulatieleidingen

Een circulatieleiding heeft vooral zin als de warmwaterbron ver van de tappunten zit. Een herkenbaar voorbeeld is een eengezinswoning met de ketel of warmtepomp op zolder en de keuken beneden. Het omgekeerde komt ook voor: de installatie in de bijkeuken of garage, met de badkamer op de eerste verdieping. Ook in een grote woning met meerdere badkamers merk je het verschil. In een compact appartement waar de boiler naast de badkamer hangt, levert het meestal weinig op, want door een korte leiding is het warme water er ook zonder circulatie snel.

Belangrijk is ook waar je warme water vandaan komt. Een circulatieleiding heeft een voorraadvat nodig waar het water naar terug kan stromen. In Nederland hebben veel woningen een cv-combiketel die het water doorstromend verwarmt, zonder vat. Op zo'n ketel kun je een circulatieleiding meestal niet aansluiten, behalve als de fabrikant de ketel daarvoor geschikt heeft gemaakt. Met een elektrische boiler, een indirect gestookte boiler of een warmtepomp met boilervat is het wel goed mogelijk. Woon je in een appartementencomplex met collectief warm water, dan valt de circulatie in de stijgleidingen onder de VvE en het beheer van het gebouw. Aan die gezamenlijke leidingen werk je dus niet zelf.

Goed werk begint met een plan. De installateur bekijkt eerst waar de boiler staat, hoe de warmwaterleiding loopt en tot waar de retourleiding moet komen. Meestal loopt de circulatie tot het verst gelegen tappunt of tot het eind van de hoofdleiding, en niet naar elke kraan apart.

1. Hoofdkraan dichtdraaien en het betreffende deel van de warmwaterleiding aftappen.
2. De route van de retourleiding zo kort mogelijk uitzetten, zonder doodlopende aftakkingen, bij voorkeur langs de warmwaterleiding.
3. De circulatieleiding leggen, die meestal een kleinere diameter heeft dan de warmwateraanvoer, en aansluiten op het eind van de warmwaterleiding.
4. Beide leidingen, aanvoer en retour, over de hele lengte isoleren, inclusief bochten en appendages.
5. Bij de boiler een circulatiepomp plaatsen met aan beide kanten een afsluiter en een terugslagklep, met de pijl in de stroomrichting naar de boiler.
6. Bij meerdere strengen inregelventielen of thermostatische circulatieventielen plaatsen, zodat het water gelijkmatig door alle strengen stroomt.
7. De retourleiding aansluiten op de circulatieaansluiting van de boiler, als die aanwezig is.
8. Het systeem vullen, ontluchten en op druk testen op lekdichtheid.
9. De pomp van stroom voorzien en de regeling instellen, dus de looptijden of de temperatuur.

De elektrische aansluiting van de pomp, zeker een vaste aansluiting zonder stekker, is werk voor een erkend elektricien.

Voor warm drinkwater gebruik je een pomp die geschikt is voor drinkwater, met een huis van brons, messing of roestvast staal. Een gewone cv-pomp met een gietijzeren huis hoort hier niet thuis, want die roest in contact met vers water. Voor een gemiddelde woning is een kleine pomp ruim voldoende. Zwaardere pompen zijn alleen nodig bij lange leidingen en grote gebouwen.

Waarom is de regeling zo belangrijk? Een pomp die dag en nacht draait, stuurt continu warm water door de leiding en onderweg gaat er warmte verloren. De meeste huishoudens hebben vooral 's ochtends en 's avonds warm water nodig. Daarom zijn er deze mogelijkheden:

• Tijdschakelaar: de pomp draait alleen op ingestelde tijden, bijvoorbeeld 's ochtends voor vertrek en 's avonds
• Thermostaat: de pomp slaat aan zodra het water in de retourleiding onder een ingestelde temperatuur zakt
• Zelflerende pomp: volgens de fabrikant onthoudt de pomp wanneer er warm water getapt wordt en past zich daarop aan
• Op verzoek: met een knop of sensor bij de kraan, waarna de pomp maar kort draait

Vergeet de hygiëne niet. Warm water in de leiding hoort niet lang lauw te blijven staan, omdat bacteriën zoals legionella zich dan makkelijker vermeerderen. Daarom houdt men de temperatuur uit de boiler meestal rond 55 tot 60 °C. Veel toestellen kunnen daarnaast af en toe extra verwarmen, bij warmtepompen vaak een legionellaprogramma genoemd. Houd er bij een warmtepomp rekening mee dat circulatie het vat afkoelt, waardoor het toestel vaker bijwarmt. Een goede regeling en isolatie zijn dan extra belangrijk. Voor de leidingen gebruik je gewone materialen voor waterleidingen, zoals kunststof, meerlagenbuis of koper, met isolatie van passende dikte.

Soms valt rond circulatie de term open verdeler of hydraulische verdeler. Die hoort echter bij de cv-installatie, waar hij de ketel scheidt van de verwarmingsgroepen. In het drinkwatercircuit komt hij niet voor. Wordt tegelijk de technische ruimte en de verwarming aangepakt, dan is dat een aparte klus.

Het eenvoudigst is nieuwbouw of een totale renovatie, als de muren en vloeren open liggen en de retourleiding met de andere leidingen mee kan. Een boiler met een kant-en-klare circulatieaansluiting en een korte, overzichtelijke route helpen ook.

Achteraf aanleggen in een afgewerkte woning is lastiger. Er moet een route gevonden worden waarvoor weinig hak- en breekwerk nodig is, zoals een leidingschacht, een verlaagd plafond, de ruimte onder de trap, de kruipruimte of de meterkast- en installatiehoek. Extra werk ontstaat ook bij oude leidingen in slechte staat die deels vervangen moeten worden, ontbrekende afsluiters, een boiler zonder circulatieaansluiting of meerdere strengen die ingeregeld moeten worden. Hoe meer van zulke obstakels, hoe bewerkelijker en dus duurder de klus.

• Pomp zonder regeling. Hij draait de hele dag en nacht, verbruikt onnodig stroom en koelt het water in de boiler af.
• Geen of te dunne isolatie. Het water in de leiding verliest snel warmte, de boiler moet vaker bijwarmen en de besparing verdwijnt.
• Geen terugslagklep. Het water kan de verkeerde kant op stromen en er kan koud water in de retourleiding komen.
• Pomp verkeerd om. De pijl op de pomp moet naar de boiler wijzen.
• Strengen niet ingeregeld. Het water kiest de kortste weg en de verste badkamer blijft zonder warm water.
• Verkeerde pomp. Een cv-pomp met gietijzeren huis gaat roesten, en een te grote pomp maakt lawaai en verbruikt meer energie.

In de praktijk gebeurt het vaak dat de circulatie wel werkt, maar de energierekening voor warm water stijgt. Bijna altijd zit daar een pomp zonder tijdsturing en een ongeïsoleerde leiding achter.

Laat je bij de oplevering uitleggen hoe het systeem werkt en loop deze punten na:

• De druktest is uitgevoerd en alle verbindingen zijn droog
• Aanvoer- en retourleiding zijn over de hele lengte geïsoleerd
• De pomp is geschikt voor drinkwater en de pijl wijst naar de boiler
• Bij de pomp zitten afsluiters en een terugslagklep
• De regeling is ingesteld en je weet hoe je tijden of temperatuur aanpast
• Op het verste tappunt komt binnen enkele seconden warm water
• De pomp draait stil, zonder brommen of borrelen
• De elektrische aansluiting is gedaan door een erkend elektricien
• Je hebt de handleiding van pomp en regeling gekregen, en eventueel een schets van de leidingroute