Expansievat monteren

Een gangbaar expansievat voor een gesloten cv-systeem heeft een stalen buitenkant met binnenin een rubberen membraan. Aan de ene kant zit het cv-water, aan de andere kant gas, meestal lucht of stikstof. Wordt het water warm, dan duwt het tegen het membraan en wordt het gas samengeperst. Koelt het water af, dan duwt het gas het water weer terug de leidingen in. Zo blijft de druk in je installatie redelijk stabiel.

In oudere woningen kom je soms nog een open expansievat tegen, op het hoogste punt van het huis, bijvoorbeeld op zolder. Dat vat staat in contact met de buitenlucht. Er verdampt water uit en er komt zuurstof in het systeem, wat roest in radiatoren en leidingen bevordert. Bij een renovatie wordt daarom meestal overgestapt op een gesloten systeem met een membraanvat.

Je installatie laat zelf merken dat het vat niet goed meer werkt. Dit zijn de bekende signalen:

• De druk op de manometer schiet omhoog als de cv aanslaat en zakt flink als alles afkoelt
• Je moet steeds water bijvullen, terwijl je nergens een lekkage ziet
• Het overstortventiel druppelt of loost water tijdens het stoken
• Uit het ventieltje aan de gaskant van het vat komt water als je het indrukt, dan is het membraan kapot

Waarom helpt een nieuw overstortventiel dan niet? Dat ventiel reageert alleen op een te hoge druk. Werkt het vat niet, dan gaat een nieuw ventiel net zo goed water lozen als het oude.

Een nieuwe installatie verloopt iets anders dan een vervanging, maar in grote lijnen volgt de installateur deze stappen:

1. De waterinhoud van het systeem, het type verwarming en de hoogte van de woning bepalen en daarop de maat van het vat kiezen.
2. De installatie laten afkoelen, de ketel uitschakelen en de druk eraf halen, zo nodig een deel van het water aftappen.
3. Het oude vat demonteren als het om een vervanging gaat.
4. Vóór het aansluiten de voordruk van het nieuwe vat instellen op de hoogte van de installatie en de voorschriften van de ketelfabrikant.
5. Het vat aan de muur of op een beugel monteren en aansluiten via een kapafsluiter, die je niet per ongeluk dicht kunt draaien.
6. Het systeem vullen met water dat geschikt is volgens de ketelfabrikant, radiatoren en ketel ontluchten en de vuldruk instellen.
7. De verwarming aanzetten, de druk tijdens het opwarmen in de gaten houden en alle koppelingen op lekkage controleren.

Het vat komt meestal op de retourleiding, dus op de koelere leiding die terugloopt naar de ketel. Daar heeft het membraan minder last van de warmte. Waar het vat precies moet komen, hangt af van de handleiding van de ketel en van hoe het systeem is opgebouwd.

Hoe stel je de voordruk in? Als uitgangspunt geldt de statische hoogte: de hoogte van het vat tot de hoogste radiator. Per tien meter hoogte reken je ongeveer één bar, met daarbovenop een kleine marge, meestal rond 0,2 tot 0,3 bar. In een gewone eengezinswoning kom je zo vaak ongeveer op 0,8 tot 1,2 bar uit. De vuldruk van het water komt daarna iets boven de voordruk van het vat. Meet de voordruk alleen als er geen waterdruk op het vat staat, anders klopt de meting niet.

Bij de keuze tellen vooral het soort verwarming en de hoeveelheid water in het systeem. Vloerverwarming bevat veel meer water dan een handvol radiatoren en heeft dus een groter vat nodig. Een installatie met een buffervat, bijvoorbeeld bij een warmtepomp of houtgestookte ketel, vraagt nog meer ruimte voor uitzetting.

• Ingebouwd vat in de ketel: de meeste hangende cv-ketels hebben er een aan boord. Voor een appartement of kleine woning is dat vaak genoeg. Bij uitbreiding of vloerverwarming komt er regelmatig een extra vat buiten de ketel bij.
• Los vat aan de muur: de gebruikelijke oplossing in eengezinswoningen, goed bereikbaar voor controle.
• Staand vat op pootjes: voor grote inhouden, bijvoorbeeld bij een buffervat.

Let op dat je ze niet verwisselt. Vaten voor drinkwater, meestal blauw of wit, en vaten voor zonneboilercircuits hebben andere eigenschappen dan cv-vaten, die meestal rood zijn. Ze zijn niet uitwisselbaar. Laat de maat uitrekenen in plaats van schatten: een te klein vat geeft dezelfde problemen als een kapot vat.

Moet juist het ingebouwde vat in de ketel vervangen worden, dan is dat werk aan de ketel zelf. Bij een gasketel hoort dat bij een installateur die bevoegd is voor dat type ketel. Anders loop je het risico je garantie kwijt te raken, en het is ook een veiligheidskwestie. Ruik je ooit gas, verlaat dan de woning en bel 112.

Het eenvoudigst is een gelijk vat op dezelfde plek vervangen, als er al een kapafsluiter zit. De installateur koppelt het vat los zonder de hele installatie leeg te laten lopen en is dan relatief snel klaar.

Meer werk is het in deze situaties:

• Er zit geen afsluiter en de hele installatie moet worden afgetapt
• Het vat hangt slecht bereikbaar, bijvoorbeeld hoog in een kast of op zolder
• Er moeten leidingen worden aangepast of er moeten afsluiters, een manometer of een overstortventiel bij
• Het oude systeem zit vol slib dat bij het aftappen vrijkomt
• Tegelijk wordt een hydraulische scheiding (ook wel evenwichtsfles of open verdeler genoemd) geplaatst of een oud voorraadvat verwijderd

Een hydraulische scheiding houdt het ketelcircuit los van de verwarmingsgroepen. Dat helpt als je huis meerdere groepen heeft, bijvoorbeeld radiatoren en vloerverwarming. Wordt het systeem toch omgebouwd, dan is het handig om vat en scheiding in één keer aan te sluiten.

Woon je in een appartement met blokverwarming of een collectieve ketel, dan regel je het expansievat niet zelf. Schommelt de druk of wordt het niet warm, neem dan contact op met de VvE of de beheerder.

In de praktijk ligt het probleem vaak niet aan een kapot vat, maar aan de manier van monteren. Deze fouten zie je het vaakst:

• De voordruk staat nog op de fabrieksinstelling en is niet afgestemd op de woning
• De voordruk is gemeten terwijl er waterdruk op het vat stond, waardoor de waarde niet klopt
• Het vat is afsluitbaar met een gewone kogelkraan, die iemand dichtdraait, waarna het systeem onbeschermd is
• Het vat zit op een ongunstige plek, waar de pomp of hoge temperaturen er invloed op hebben
• De maat is op het oog gekozen
• Het ventieltje van het vat wijst naar de muur, zodat je de voordruk niet kunt controleren

Volgens fabrikanten en de gangbare NEN-normen voor cv-installaties moet het systeem altijd beschermd blijven. Daarom mag het vat niet af te sluiten zijn met een gewone kraan zonder beveiliging.

Laat je bij de oplevering uitleggen hoe het vat is aangesloten en loop deze punten na:

• Het vat hangt stevig vast en het ventieltje is bereikbaar
• De aansluiting loopt via een kapafsluiter die beveiligd is tegen dichtdraaien
• De installateur heeft je de ingestelde voordruk en de vuldruk van het systeem doorgegeven
• De koppelingen blijven droog, ook als de verwarming warm is
• De druk stijgt bij het opwarmen maar een beetje en keert na afkoelen terug naar de beginwaarde
• Het overstortventiel druppelt niet tijdens het stoken
• De radiatoren zijn ontlucht en worden over het hele oppervlak warm
• Je hebt een werkbon of factuur van het uitgevoerde werk en de handleiding van het vat gekregen