Vloerverwarmingsbuizen leggen

Het uitrollen van de buis zelf is maar een deel van het werk. Een goed resultaat staat of valt met een vlakke ondergrond, de juiste volgorde van de lagen en een zorgvuldige druktest voordat er gestort wordt.

De lagen onder de buizen

Op een vlakke en schone ondergrond komt eerst de isolatie, meestal EPS met een drukvastheid die geschikt is voor vloeren. Boven een kruipruimte of een onverwarmde ruimte is die laag duidelijk dikker dan tussen twee verwarmde verdiepingen. Anders verdwijnt een deel van de warmte naar beneden, en in veel Nederlandse woningen met een vochtige kruipruimte merk je dat direct op de energierekening. Langs alle wanden, rond kolommen en bij kozijnen komt een randisolatiestrook. Die scheidt de dekvloer van de muren, zodat de vloer bij opwarmen kan uitzetten zonder te scheuren.

Op de isolatie komt, afhankelijk van het systeem, een folie, een noppenplaat of een rail waarin de buis wordt vastgezet.

De groepen leggen

De buis wordt rechtstreeks van de rol gelegd, liefst met een afrolhaspel, zodat hij niet gaat draaien of knikken. Elke groep begint op de verdeler, loopt volgens het legplan door de ruimte en komt terug op de verdeler. De installateur houdt de hart-op-hartafstand aan die uit de berekening volgt, meestal ongeveer 10 tot 20 cm. Langs buitenmuren met grote ramen of een schuifpui legt men vaak een dichtere randzone, omdat de kou daar het sterkst voelbaar is.

Er zijn twee basispatronen:

• Bifilair of spiraal (slakkenhuis): aanvoer en retour lopen afwisselend naast elkaar, waardoor de vloer gelijkmatiger warm wordt. In woonruimtes is dit tegenwoordig de gangbare oplossing
• Meander (slang): de buis gaat in evenwijdige banen heen en weer. Handig voor smalle en kleine ruimtes, maar aan het begin van de groep is de vloer warmer dan aan het eind

Verdeler, beschermbuizen en markering

Rond de verdeler komen veel buizen dicht naast elkaar te liggen. Daar gaan ze meestal in een beschermbuis of isolatiehuls, zodat de vloer bij de verdeler niet te warm wordt. Ook waar een buis een dilatatievoeg in de dekvloer of een drempel tussen twee ruimtes kruist, komt een beschermbuis. Elke groep wordt op de verdeler gemarkeerd, zodat duidelijk is welk paar bij welke ruimte hoort.

Druktest en storten van de dekvloer

Voor het storten wordt het hele systeem gevuld met water, ontlucht en op druk gebracht. Testdruk en testduur volgen uit de voorschriften van de systeemfabrikant en de berekening. Zakt de manometer niet, dan gaat het resultaat in een testrapport. Daarna wordt de dekvloer gestort terwijl de buizen onder druk blijven staan. Raakt een buis tijdens het storten beschadigd, dan zie je dat meteen en niet pas wanneer de tegels liggen.

Vloerverwarming is niet overal hetzelfde. Het systeem bepaalt hoe snel er gewerkt wordt, hoe hoog de vloer opbouwt en hoe goed de buis op zijn plek blijft tijdens het storten.

Natte systemen in de dekvloer

• Tackersysteem: isolatie met folie waarop een raster is gedrukt, de buis wordt met kunststof clips vastgeniet met een tacker. Snel en flexibel bij onregelmatige plattegronden. Zit de buis niet goed vast, dan kan hij in een vloeibare anhydriet gietvloer gaan drijven
• Noppenplaat: de buis wordt tussen de noppen gedrukt en blijft vanzelf zitten. De afstanden kloppen bijna automatisch en de buis drijft niet op. De plaat is stijver en bij ingewikkelde plattegronden moet er meer gezaagd worden
• Rails: kunststof rails met uitsparingen worden op de isolatie vastgezet en de buis klikt erin. Vooral voor grote, eenvoudige oppervlakken

Droge en lage systemen

Bij renovatie ontbreekt vaak de hoogte voor een klassieke opbouw met dekvloer. Dan komen droge systemen in beeld, waarbij de buis in groeven van isolatie- of gipsvezelplaten ligt, met aluminium warmtegeleidingsplaten die de warmte verspreiden. Daarop komen droge vloerplaten. In Nederland is ook infrezen erg gangbaar: er worden sleuven in de bestaande, stevige dekvloer gefreesd en de buis gaat daarin. Daarnaast bestaan dunne systemen met buizen van kleinere diameter. Deze oplossingen zijn licht en laag, maar vragen nauwkeurig werk en reageren sneller op temperatuurwisselingen.

Cement- of anhydrietdekvloer

Een cementdekvloer is ongevoelig voor vocht en geschikt voor badkamers. Boven de buis zit meestal minstens ongeveer 45 mm. Een anhydriet gietvloer, in nieuwbouw veel gebruikt, omsluit de buis volledig, geleidt warmte beter en kan volgens de fabrikant dunner zijn. Hij is wel gevoeliger voor vocht en voor het tegelen moet het restvocht zorgvuldig gemeten worden. Bij anhydriet is het belangrijk dat de buis stevig vastzit.

In de vloer horen alleen buizen die bedoeld zijn voor vloerverwarming en een zuurstofdiffusiescherm hebben. Zonder dat scherm dringt zuurstof het water binnen, wat op den duur corrosie veroorzaakt in metalen onderdelen van ketel, warmtepomp, pomp of verdeler, en slib vormt.

• PE-X (vernet polyetheen): heel gebruikelijk, bestand tegen temperatuur en druk. PE-Xa, PE-Xb en PE-Xc verschillen in productiewijze. Een geknikte PE-Xa-buis kan volgens de fabrikant vaak hersteld worden door hem met hete lucht te verwarmen
• PE-RT: soepeler en makkelijker te buigen, populair bij lagetemperatuursystemen
• Meerlagenbuis PE-RT/Al/PE-RT: de aluminiumlaag houdt de vorm vast, zodat de buis na het buigen niet terugveert. Handig bij veel bochten, maar stugger om mee te werken

De meest gebruikte maten zijn 16 × 2 mm en 17 × 2 mm, bij dunne systemen kleiner. Een groep mag niet eindeloos lang zijn. Bij een buis van 16 mm blijft men meestal onder ongeveer 100 m, het precieze maximum geven fabrikant en berekening. Een te lange groep heeft veel weerstand, er stroomt te weinig water doorheen en de ruimte wordt niet warm.

De meeste problemen ontstaan wanneer de installateur op een bouwplaats komt die nog niet klaar is om te leggen. Voor de start hoort dit geregeld te zijn:

• Een warmteverliesberekening en legplan: warmteverlies per ruimte, legafstanden, aantal en lengte van de groepen. Zonder berekening wordt er op gevoel gelegd en is waterzijdig inregelen later bijna onmogelijk
• Kozijnen en stucwerk klaar: de stukadoor moet klaar zijn, zodat er na het leggen van isolatie en buizen niet meer met steigers en specie over de vloer gelopen wordt
• Leidingen in de vloer gelegd: elektra, water en afvoer in de vloer moeten klaar zijn en vlak weggewerkt, het liefst in een egalisatielaag of in de isolatie
• Vlakke, schone ondergrond: grote oneffenheden in de betonvloer moeten vooraf weggewerkt zijn, anders ligt de isolatie niet vlak en krijgt de dekvloer wisselende diktes
• Verdelerkast en verdeler geplaatst: op een vaste hoogte en plek, zodat de buizen zonder kruisingen aangevoerd kunnen worden
• Vloerhoogtes bekend: de uiteindelijke vloerhoogte, de dikte van de vloerafwerking en de aansluiting op drempels en deuren
• Een indelingsplan: waar de keuken, het bad en vaste kasten komen. Onder vast meubilair worden meestal geen buizen gelegd

In een appartement met collectieve verwarming hangt veel af van het systeem van het hele gebouw. Een vloerverwarming die aangesloten wordt op een collectieve installatie of op stadsverwarming kan het inregelen van de andere woningen en de warmtemeting beïnvloeden, en een hogere vloeropbouw betekent extra gewicht op de vloer. Overleg daarom op tijd met de VvE en de installateur die het gebouw onderhoudt. Wie de vloerverwarming combineert met een warmtepomp, kan kijken of er op dat moment landelijke subsidie zoals de ISDE beschikbaar is. De actuele voorwaarden staan bij RVO.

Ook bij hetzelfde aantal vierkante meters verschilt de hoeveelheid werk sterk. Daarom kunnen twee offertes voor een ogenschijnlijk gelijk huis flink uiteenlopen.

Makkelijker

• Grote open ruimtes met een eenvoudige vorm, waar de groepen zonder onderbrekingen gelegd worden
• Een grotere legafstand in ruimtes met weinig warmteverlies
• Een noppenplaat, waarmee de afstanden vanzelf kloppen
• Een vlakke, schone ondergrond en een goed bereikbare verdieping
• Een duidelijk legplan waarover op de bouwplaats niet meer nagedacht hoeft te worden

Lastiger

• Veel kleine ruimtes, gangen, badkamers met nissen en schuine wanden
• Kleine legafstanden en randzones, wat meer buis en meer bochten betekent
• Renovatie met een lage opbouw, een droog systeem of infrezen in een oude dekvloer
• Kruisende leidingen van andere vakmensen in de vloer
• Werken in de kou, waardoor de buis stug wordt en slechter buigt
• Ruimtes ver van de verdeler en lange aanvoerleidingen

Vloerverwarming is teamwerk. De buizen liggen tussen het ruwbouwwerk en de vloerafwerking in, en elke fout in de afstemming komt op hen terecht.

• Erkend elektricien: legt de kabels naar de ruimtethermostaten en naar de regeling bij de verdeler. Thermische motoren en regeling worden elektrisch aangesloten, dus dat is werk voor een erkend elektricien. Een vergeten loze leiding voor de thermostaatkabel betekent later hakken
• Dekvloerlegger: moet weten waar de dilatatievoegen komen. Die komen meestal bij grotere oppervlakken, in deuropeningen en bij grillige vormen, en ze moeten passen bij de indeling van de groepen
• Tegelzetter en vloerenlegger: de vloerafwerking moet geschikt zijn voor vloerverwarming. Tegels geleiden warmte goed, bij hout, pvc en laminaat let je op de warmteweerstand en het advies van de fabrikant, dikke vloerkleden remmen de warmte sterk af
• Installateur van de warmtebron: een lagetemperatuursysteem heeft een mengregeling nodig of een bron met lage watertemperatuur, zoals een warmtepomp of een HR-ketel die laag kan stoken. Werk aan een gasketel en de gasleiding is alleen voor een erkend installateur

In de praktijk blijkt het heel waardevol om voor het storten van elke ruimte foto's te maken met een duimstok of rolmaat op de vloer. Bij later boren voor een deurstopper, een kozijn of de bevestiging van een toilet zie je dan waar de buizen lopen.

• Geknikte of platgedrukte buis: de groep heeft weinig doorstroming en de ruimte blijft koud. Onder de dekvloer is dat lastig te herstellen
• Geen randisolatiestrook: de dekvloer drukt bij opwarmen tegen de muur en scheurt, of loopgeluid wordt doorgegeven, wat in een appartement snel tot klachten bij de buren leidt
• Ongelijke groepen zonder berekening: korte groepen worden te warm, lange te koud. Inregelen op de verdeler maakt dat maar deels goed
• Buizen te dicht bij de wand of onder de keuken: je verwarmt plekken waar niemand staat en levensmiddelen of meubels kunnen te warm worden
• Opgedreven buis in anhydriet: een slecht vastgezette buis komt naar het oppervlak, de dekking wordt te dun en de vloer kan erboven scheuren
• Geen druktest of storten zonder druk: schade door een kruiwagen, schop of voetstappen ontdek je pas als de vloer af is
• Geen beschermbuis bij dilatatievoegen: de beweging van de dekvloer belast de buis en kan hem op den duur beschadigen
• Groepen niet gemarkeerd: bij inregelen en onderhoud is het gissen welke groep bij welke ruimte hoort
• Te snel opstoken: een jonge dekvloer meteen vol verwarmen veroorzaakt scheuren en loslatende tegels

Het leggen van de buizen is meestal het snelste deel van de hele vloerverwarming. Een gewone eengezinswoning lukt een ingespeeld team doorgaans in één tot enkele dagen, afhankelijk van oppervlak, aantal ruimtes en systeem. Droge systemen en infrezen kosten meer tijd.

Wat daarna komt, duurt veel langer. De dekvloer moet uitharden en pas daarna wordt de verwarming stap voor stap opgestookt volgens een opstookprotocol. Bij cement begint men meestal na ongeveer drie weken, bij anhydriet eerder, vaak na ongeveer een week, maar altijd volgens het voorschrift van de dekvloerfabrikant. De watertemperatuur gaat in kleine stappen omhoog en voor het aanbrengen van de vloerafwerking wordt het restvocht gemeten. Wie twee weken na het storten al wil tegelen, loopt risico op scheuren en losse tegels.

Buizen in een noppenplaat leggen is iets wat een handige en geduldige doe-het-zelver kan doen, als er een legplan met groepenindeling ligt. Aansluiten op de warmtebron, het elektrisch aansluiten van de regeling en het inregelen laat je aan een vakman over. Werk aan een gasketel of gasleiding is alleen voor een erkend installateur. Ruik je ooit gas, verlaat dan de woning en bel het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom (0800 9009) of bij direct gevaar 112. Laat de druktest door de installateur uitvoeren of bevestigen.

1. Controleren of de ondergrond vlak, droog en schoon is en of de leidingen in de vloer klaar zijn.
2. De randisolatiestrook aanbrengen langs alle wanden, rond kolommen en bij kozijnen.
3. Isolatie en noppenplaat leggen volgens de handleiding van de fabrikant en de naden goed in elkaar klikken.
4. Het verloop van de groepen volgens het legplan op de plaat aftekenen, inclusief randzones en plekken zonder buis.
5. Het begin van de buis op de aanvoer van de verdeler aansluiten en de buis zonder draaien van de afrolhaspel leggen.
6. De buis tussen de noppen drukken, vloeiend buigen en de minimale buigradius van de fabrikant aanhouden.
7. Bij de verdeler en bij dilatatievoegen de buizen door een beschermbuis voeren.
8. Het eind van de groep op de retour aansluiten, de groep markeren en de lengte noteren aan de hand van de meterstreepjes op de buis.
9. Het systeem vullen, ontluchten en samen met de installateur de druktest uitvoeren en vastleggen in een testrapport.
10. Alle ruimtes fotograferen met een rolmaat in beeld en de buizen tijdens het storten onder druk houden.

Maak nooit zonder noodzaak een koppeling in de vloer. Raakt een buis beschadigd, vraag de installateur dan of er voor dat type buis een perskoppeling bestaat die de fabrikant geschikt verklaart voor in de dekvloer.

Vlak voor het storten is het laatste moment waarop je alles kunt controleren en herstellen zonder te breken. Loop bij de oplevering deze punten na:

• De randisolatiestrook loopt rondom en zit ook bij alle kozijnen en kolommen
• De isolatie ligt vlak op de ondergrond, beweegt niet en heeft geen kieren
• Legafstanden en randzones komen overeen met het legplan
• De buizen zijn niet geknikt, platgedrukt of beschadigd en er zitten geen onnodige koppelingen in de vloer
• Onder de keuken en vast meubilair liggen geen buizen, als het legplan dat zo aangeeft
• Bij de verdeler en bij dilatatievoegen liggen de buizen in een beschermbuis
• De groepen zijn op de verdeler gemarkeerd en je hebt een lijst met ruimtes en groepslengtes
• Je hebt een testrapport van de druktest met druk, duur en handtekening
• Het systeem staat tijdens het storten onder druk
• Loze leidingen voor thermostaat- en regelkabels liggen klaar
• Je hebt foto's van alle ruimtes met zichtbare maten
• Je hebt een opstookprotocol gekregen van de installateur of de dekvloerfabrikant