Retourventiel van een radiator vervangen

Wat het ventiel doet

Warm water uit de cv-ketel of warmtepomp stroomt via de aanvoer de radiator in. Op de aanvoer zit meestal de thermostaatkraan met de draaiknop. Het afgekoelde water gaat via de retour terug naar de ketel, en op die retour zit het retourventiel. Installateurs spreken ook van een radiatorkoppeling met voorinstelling. Het ventiel doet twee dingen:

• Je kunt de radiator ermee afsluiten. Samen met een dichte thermostaatkraan kan de radiator er dan af zonder dat de hele installatie leeg moet
• Het maakt voorinstelling mogelijk: je beperkt de hoeveelheid water die door de radiator stroomt, zodat radiatoren dicht bij de ketel het warme water niet wegkapen voor de radiatoren verderop

De voorinstelling zit onder een afdekkapje en stel je meestal in met een inbussleutel. Als bewoner verander je daar normaal niets aan. De installateur stelt het in bij het waterzijdig inregelen van de installatie, dus bij het verdelen van het water over alle radiatoren. Daarna doet het ventiel jarenlang ongemerkt zijn werk.

Waarom het ventiel vervangen wordt

• Het lekt bij de spindel, de plek waar de bedieningsschroef uit het ventiel komt. De pakking of O-ring wordt na verloop van tijd hard
• Het lekt bij de wartelmoer tussen ventiel en radiator, meestal na jaren of na verkeerd aandraaien
• Het ventiel gaat niet meer dicht of sluit niet goed af, omdat de zitting vervuild is met aanslag
• Het ventielhuis is gescheurd, bijvoorbeeld na bevriezing in een onverwarmd huis of door te hard aandraaien
• De radiator wordt vervangen en het oude ventiel past qua maat of aansluiting niet meer
• Bij het inregelen blijkt dat het oude ventiel helemaal geen voorinstelling heeft

In de praktijk zie je vaak dat niemand het ventiel in jaren heeft aangeraakt. Bij de eerste poging om het te sluiten draait de spindel wel, maar het water blijft stromen, of het begint juist bij de spindel te druppen. Daarom is het verstandig deze ventielen af en toe dicht en weer open te draaien, ook als er niets mis is.

In de prijslijst staan drie verwante klussen die makkelijk door elkaar lopen. Het verschil zit in de kant van de radiator die aangepakt wordt en in de omvang van het werk.

• Retourventiel vervangen (deze pagina): één onderdeel op de retour, zonder thermostaatknop. De thermostaatkraan op de aanvoer blijft zitten. Dit past als het probleem alleen aan deze kant zit en de aanvoer in orde is
• Thermostatische radiatorkraan vervangen: hier gaat het om de aanvoerkant, het kraanhuis en meestal ook de thermostaatknop. Ander onderdeel, andere functie, andere instelling
• Radiatorkranen monteren: het plaatsen van kranen op een nieuwe radiator of een nieuw leidingnet, meestal aan beide kanten tegelijk en vaak inclusief het aansluiten van de leidingen vanaf nul

Wanneer is alleen de retour genoeg? Als de thermostaatkraan nieuwer is, goed afsluit en goed regelt. Is de aanvoerkraan net zo oud en in dezelfde staat als het retourventiel, overweeg dan om beide in één keer te laten vervangen. Het meeste werk zit namelijk in het afsluiten en aftappen en daarna in het bijvullen en ontluchten. Dat gebeurt één keer, of er nu één ventiel of twee vervangen worden. Combineer nieuw en heel oud wel met overleg: een nieuwe thermostaatkraan van een ander merk kan een andere inbouwlengte hebben, en dan moeten de leidingen aan beide kanten aangepast worden.

Een apart geval zijn radiatoren met middenonderaansluiting. Daar zitten aanvoer en retour samen in één dubbele koppeling, het zogenoemde H-blok of onderblok. Een los retourventiel kun je daar meestal niet vervangen, het hele blok gaat eruit. Heb je zo'n radiator, meld dat dan vooraf, zodat de installateur het juiste onderdeel meeneemt.

In een eengezinswoning

Met een eigen cv-ketel of warmtepomp bepaal je zelf wanneer de installatie leeg en weer vol gaat. Dat maakt plannen eenvoudig. Het helpt als je dit voorbereidt:

• Vrije toegang tot de radiator: meubels opzij, gordijnen weggehangen
• De radiatorombouw of vensterbank weggehaald als die in de weg zit
• Weten of er gewoon water in de installatie zit of een antivriesmiddel (glycol), eventueel met inhibitor
• Een plek waar het afgetapte water heen kan en toegang tot de aftapkraan
• Een foto van het ventiel en de opdruk erop, als je die vooraf wilt doorsturen

Water met glycol gooi je niet in het riool. Het wordt in vaten of emmers opgevangen en meestal opnieuw gebruikt of volgens de fabrikant aangevuld met nieuw middel. Houd daar rekening mee, want opvangen kost tijd en je hebt voldoende bakken nodig.

In een appartement

Veel appartementen in Nederland hebben een eigen combiketel. Dan werkt het net als in een eengezinswoning. Anders wordt het bij blokverwarming, een collectieve ketel voor het hele gebouw. De stijgleidingen zijn dan gemeenschappelijk en worden beheerd door de Vereniging van Eigenaars (VvE) of de beheerder. Kan de radiator niet aan beide kanten betrouwbaar afgesloten worden, dan moet de hele stijgleiding leeg. Daar hebben de buren boven en onder je ook last van. Houd daarom rekening met het volgende:

• Plan het moment ruim vooraf met de VvE of de beheerder, buiten het stookseizoen is dat veel eenvoudiger
• Spreek af wie de stijgleiding aftapt en weer vult en wie de radiatoren bij de buren ontlucht
• Vraag of het gebouw een vast type ventiel aanhoudt, bijvoorbeeld vanwege het inregelen of de warmtekostenverdelers op de radiatoren

Een alternatief voor het aftappen van de stijgleiding is het invriezen van de leiding. De installateur maakt met een speciaal apparaat een ijsprop in de buis en vervangt het ventiel zonder af te tappen. Dat lukt bij koper en staal in gangbare diameters, bij kunststof meestal niet. Niet elke installateur heeft zo'n apparaat.

Vorm: haaks of recht

Een haaks ventiel gebruik je als de leiding uit de muur of de vloer komt, haaks op de aansluiting van de radiator. Een recht ventiel gebruik je als de leiding in lijn met de aansluiting loopt, meestal van opzij. De vervanger moet dezelfde vorm hebben, anders moet de leiding omgebouwd worden. Bij radiatoren met onderaansluiting aan de zijkant zie je vaker haakse ventielen, bij oude ledenradiatoren met leidingen uit de muur juist rechte.

Aansluiting op de leiding

• Stalen draadleiding: ventiel met binnendraad, meestal een halve duim. Afdichten met hennep en afdichtpasta of met afdichtdraad
• Koperen leiding: in Nederland het meest gebruikelijk. Ventiel met knelkoppeling en een knelring die past bij de buisdiameter
• Kunststof en meerlagenbuis: meestal een eurokonus-aansluiting met een koppeling voor de specifieke maat en het type buis. Hier geen hennep: de konus en de O-ring dichten af

Het koppelstuk aan de radiatorkant

Het ventiel wordt aan de radiator bevestigd via een koppelstuk dat in de radiator gedraaid wordt. Met de wartelmoer trek je het ventiel daar tegenaan. Dat koppelstuk hoort meestal bij het nieuwe ventiel en wordt dus ook vervangen. Het oude kan een versleten afdichtvlak hebben, en het nieuwe ventiel sluit er dan niet goed op aan.

Extra functies

• Voorinstelling: tegenwoordig standaard, bij oudere ventielen niet vanzelfsprekend. Wordt de installatie waterzijdig ingeregeld, dan is het onmisbaar
• Aftapmogelijkheid: sommige ventielen hebben een klein aftapkraantje waarop je een slang zet om de radiator direct leeg te laten lopen. Bij latere demontage scheelt dat veel gedoe
• Afsluiten zonder de instelling te verliezen: betere ventielen hebben het afsluiten los van de voorinstelling. Na dicht en weer open hoef je dan niet opnieuw in te stellen

Let vooral op de inbouwlengte, de afstand van de radiator tot de aansluiting van de leiding. Is het nieuwe ventiel langer of korter dan het oude, dan past de buis niet meer. Bij koper en kunststof los je dat op met buigen of inkorten, bij staal lukt het vaak alleen door een stuk leiding om te bouwen. Meet het oude ventiel daarom op en kies een vervanger met vergelijkbare maten.

1. Situatie bekijken: de installateur controleert het type ventiel, de leiding en of de thermostaatkraan op de aanvoer dicht kan. Gaat ook de aanvoer niet dicht, dan moet een groter deel van de installatie leeg
2. Voorinstelling noteren: voor de demontage telt de installateur op hoeveel slagen het oude ventiel stond, zodat het nieuwe vergelijkbaar ingesteld kan worden. Is de installatie volgens een berekening ingeregeld, dan is het handig die waarden bij de hand te hebben
3. Ketel uit en afsluiten: de ketel gaat uit, de installatie koelt af en de aanvoer wordt gesloten. Daarna wordt, afhankelijk van de situatie, de radiator, een groep of de hele installatie afgetapt, of de leiding wordt ingevroren
4. Demonteren: de wartelmoer bij de radiator en de koppeling op de leiding worden losgedraaid. Bij oude ventielen is het belangrijk de leiding en het koppelstuk met een tweede sleutel tegen te houden. Zo draait de buis in de muur niet mee en schiet er elders geen verbinding los
5. Oud koppelstuk eruit: dat gaat met een speciale sleutel. Zit het vastgeroest, dan helpt voorzichtig verwarmen of een kruipolie, nooit grof geweld op de radiator
6. Schoonmaken: schroefdraad in de radiator en op de leiding wordt ontdaan van oude afdichting en roest. De installateur kijkt of de draad op de leiding niet beschadigd is
7. Nieuw koppelstuk en ventiel plaatsen: het koppelstuk wordt afgedicht volgens het type, met een O-ring of met draadafdichting. Het ventiel wordt op de leiding aangesloten en de wartelmoer wordt met gevoel aangedraaid
8. Bijvullen en ontluchten: aanvoer en nieuw ventiel gaan open, de installatie wordt gevuld, de radiator en zo nodig de andere radiatoren worden ontlucht. De waterdruk wordt aangevuld tot de waarde die de ketelfabrikant opgeeft
9. Lektest en instellen: eerst controle van de verbindingen in koude toestand, daarna met de verwarming aan. Vervolgens de voorinstelling zetten en het afdekkapje terugplaatsen

Een eenvoudige situatie

• De thermostaatkraan op de aanvoer sluit goed af en alleen de radiator hoeft leeg
• De leiding is van koper of kunststof en laat zich iets bijbuigen
• Het nieuwe ventiel heeft dezelfde inbouwlengte als het oude
• De radiator is vrij bereikbaar, zonder ombouw of inbouwkast
• Er zit gewoon water in de installatie, zonder glycol

Een lastige situatie

• Oude stalen leiding met vastgegroeide draad. Bij het losdraaien kan de draad op de buis beschadigen. Dan moet er een stuk buis af, nieuwe draad gesneden worden of een overgangsstuk geplaatst worden
• Een koppelstuk dat vastgeroest zit in de radiator, bij oude stalen radiatoren geen uitzondering
• De aanvoer gaat niet dicht, zodat de hele installatie of stijgleiding leeg moet
• Een appartement met blokverwarming, waar gewacht wordt op de beheerder en ook de buren ontlucht moeten worden
• Slib en aanslag in de installatie die na het openen loskomen en het nieuwe ventiel vervuilen. Dan is het verstandig de installatie door te spoelen en het filter bij de ketel te controleren
• Leidingen die vlak naast de radiator in de muur zitten, zonder speling

Hoe lang het duurt

Het vervangen zelf van één ventiel met passende maten duurt meestal ongeveer een tot twee uur. Aftappen, bijvullen en ontluchten kosten vaak meer tijd, zeker als het hele huis leeg moet. Moet er aan stalen leiding gewerkt worden of zit het koppelstuk vast, dan kan het werk een halve dag duren. Er hoeft niets te drogen of uit te harden: na vullen en ontluchten kun je meteen stoken. Er komt alleen nog dagenlang lucht vrij uit het water. Ontlucht de radiatoren daarom na een paar dagen nog eens en controleer de waterdruk.

• Voorinstelling niet gezet: het nieuwe ventiel blijft volledig open en de radiator trekt meer water dan de bedoeling is. Je merkt het doordat verder gelegen kamers niet goed warm worden of doordat het ventiel ruist of fluit
• Wartelmoer te hard aangedraaid: het messing scheurt, soms pas na weken. Een haarscheur is eerst alleen vochtig en gaat later druppen
• Verkeerde afdichting: hennep of tape om een eurokonus of om de afdichtkonus van het koppelstuk. De verbinding lekt dan, omdat het materiaal de afdichtvlakken niet laat aansluiten
• Aanvoer en retour verwisseld: de thermostaatkraan hoort op de aanvoer. Worden bij het vervangen van beide ventielen de kanten verwisseld, dan regelt de thermostaat slecht en kan de kraan tikken of kloppen. De aanvoer herken je doordat die buis warmer is als de verwarming aanstaat
• Onvoldoende ontlucht: de radiator wordt alleen onderaan warm, borrelt, of de ketel valt uit door te lage druk
• Waterdruk niet gecontroleerd: na het vullen wordt de druk niet aangevuld, of er komt juist te veel in. Bij opwarmen gaat dan het overstortventiel open en druppelt er water onder de ketel
• Meegedraaide leiding: bij losdraaien zonder tegenhouden draait de buis mee en schiet een verbinding in de muur of vloer los. Dat merk je pas aan een vochtplek in het stucwerk

Heb je een eengezinswoning met een eigen ketel, koperen of kunststof leidingen en een vervangend ventiel met dezelfde maten, dan kun je dit zelf doen. Begin er niet aan in een gebouw met blokverwarming zonder afspraak met de VvE, bij oude stalen leiding met vastgegroeide draad of bij glycol als je het niet kunt opvangen. Bedien de ketel alleen volgens de handleiding. Werk aan de elektrische kant van de ketel laat je over aan een installateur of erkend elektricien.

1. Ketel uitschakelen en de installatie laten afkoelen.
2. Voorinstelling van het oude ventiel opzoeken en noteren, het aantal slagen tot dicht tellen.
3. Thermostaatkraan op de aanvoer sluiten, de knop op nul zetten of een afsluitkap plaatsen.
4. Doeken onder de radiator leggen en een platte bak klaarzetten.
5. Radiator of het betreffende deel van de installatie aftappen, met de ontluchtingsnippel open loopt het water sneller weg.
6. Wartelmoer en leidingkoppeling losdraaien en daarbij met een tweede sleutel tegenhouden.
7. Oud koppelstuk uitdraaien en de schroefdraad in de radiator schoonmaken.
8. Nieuw koppelstuk indraaien met de afdichting volgens de handleiding van de fabrikant.
9. Ventiel op de leiding aansluiten en koppeling en wartelmoer met gevoel aandraaien, zonder verlengstuk op de sleutel.
10. Voorinstelling zetten volgens de genoteerde waarde of volgens de fabrikant.
11. Installatie bijvullen, radiator ontluchten en de waterdruk aanvullen volgens de handleiding van de ketel.
12. Ketel inschakelen en de verbindingen controleren als ze warm zijn, na afkoelen en de volgende dag.

Raakt de draad op de leiding beschadigd bij het losdraaien, of blijft de verbinding na aandraaien lekken, schakel dan een installateur in. Nog verder aandraaien maakt het meestal erger.

Een nieuw ventiel ziet er onopvallend uit. Neem daarom bij de oplevering een paar minuten de tijd voor controle, en kijk na een paar dagen stoken nog een keer. Controleer:

• Droge verbindingen bij het koppelstuk, de wartelmoer en de koppeling op de leiding
• Een droge spindel, ook nadat het ventiel dicht en weer open is gedraaid
• Of het ventiel zonder kracht dicht en weer open kan
• Het afdekkapje en de informatie op welke waarde het ventiel is voorgesteld
• Een gelijkmatig warme radiator zodra de verwarming aanstaat, zonder borrelen
• De waterdruk volgens de ketelgegevens, direct na het vullen en na een paar dagen
• Onbeschadigde leidingen en stucwerk rond de plek waar de buizen uit de muur komen
• Een droge vloer onder de radiator en onder de ketel
• Bij blokverwarming de bevestiging van de beheerder dat de stijgleiding weer gevuld en ontlucht is